Պատե­րազմը Քանդում Է Ռուսաստա­նը

Անցած տարի Հայաստա­նը սառեցրեց իր մասնակցությունը Ռուսաստա­նի և հարև­աննե­րի հետ ունե­ցած պաշտպա­նա­կան դաշինքին՝ այն բանից հետո, երբ Մոսկվան օգնություն չցուցա­բե­րեց 2022 թվա­կա­նի հայ-ադրբե­ջա­նա­կան բախումնե­րի ընթացքում, և Երև­ա­նը սպառնաց լիո­վին դուրս գալ դաշինքից։ 

Bloomberg

Bloomberg‑ը գրում է

Երբ Վլա­դի­միր Պուտի­նը միա­նա Տաջիկստա­նում անցկացվող նախկին խորհրդա­յին հանրա­պե­տություննե­րի գագաթնա­ժո­ղո­վին, հավա­նա­կան է, որ բանակցություննե­րի սեղա­նի շուրջ հավաքված առաջնորդնե­րը հայտա­րա­րեն Ռուսաստա­նի հետ ունե­ցած իրենց սերտ կապե­րի մասին։ Իրա­կա­նում, նրանցից շատե­րը Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմի մեկնարկից ի վեր աստի­ճա­նա­բար հեռա­նում են Մոսկվա­յից։ Կենտրո­նա­կան Ասիա­յում և Կովկա­սում՝ այնպի­սի երկրներ, ինչպի­սիք են Ղազախստա­նը, Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը, երբեմն համարվում էին Ռուսաստա­նի ազդե­ցության անբա­ժան մաս։ Այսօր դրանք խորացնում են իրենց կապե­րը Չինաստա­նի, Եվրա­միության, Թուրքիա­յի կամ Պարսից ծոցի երկրնե­րի հետ՝ փորձե­լով ապա­հո­վագրել իրենց՝ Կրեմլի հետա­գա ագրե­սիա­յից։

Մոսկվա­յից հեռա­նա­լու այս միտումը «պայմա­նա­վորված է վախով», նշում է Կառնե­գի կենտրո­նի Ռուսաստա­նի և Եվրա­սիա­յի բաժնի տնօ­րեն Ալեքսանդր Գաբուևը։ «Նրանք փորձում են ապա­հո­վագրել իրենց ռիսկե­րը և փնտրում են առա­վե­լա­գույնս Ռուսաստա­նից անկա­խա­նա­լու ուղի­ներ», — ասել է նա։

Ռուսաստա­նի՝ Ուկրաի­նա­յի դեմ արդեն չորրորդ տարում ընթա­ցող  պատե­րազմը ստի­պեց այդ պետություննե­րին վերա­նա­յել իրենց անվտանգության սպառնա­լիքնե­րը՝ այն բանից հետո, երբ Պուտի­նը հստակ ցույց տվեց, որ պատրաստ է ուժ կիրա­ռել՝ վերա­դառնա­լու երբեմնի Ռուսա­կան կայսրության կազմում եղած տարածքնե­րը կամ պաշտպա­նե­լու արտերկրում ապրող ռուսնե­րին։ Ռուսաստա­նի նախա­գահն այժմ գտնվում է Տաջիկստա­նի մայրա­քա­ղաք Դուշանբեում, որտեղ անցկացվում է «Ռուսաստան–Կենտրոնական Ասիա» գագաթնա­ժո­ղո­վը, որին հաջորդե­լու են հանդի­պումներ նախկին ԽՍՀՄ երկրնե­րի ղեկա­վարնե­րի հետ՝ Անկախ Պետություննե­րի Համա­գործակցության շրջա­նա­կում։

Բացի Մոսկվա­յի ենթադրյալ սպառնա­լի­քից, պատե­րազմը կլա­նում է Ռուսաստա­նի տնտե­սա­կան և ռազմա­կան ռեսուրսնե­րը և կենտրո­նացնում է բարձր մակարդա­կի պաշտոնյա­նե­րի ուշադրությունը։ Մինչ Կրեմլում ոմանք մտա­հոգված են Մոսկվա­յի դիրքե­րի թուլացմամբ, այլ խոշոր ուժեր արդեն մտնում են խաղի մեջ։

Վերջին երկու տարի­նե­րի ընթացքում Չինաստա­նի առևտրաշրջա­նա­ռությունը Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի հինգ հանրա­պե­տություննե­րի հետ աճել է մեկ երրորդով, իսկ հունի­սին ՉԺՀ նախա­գահ Սի Ցզինպի­նը այցե­լել է Ղազախստան։

Օգոստո­սին Դոնալդ Թրամփը հրա­վի­րել է Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի առաջնորդնե­րին Սպի­տակ տուն՝ այն բանից հետո, երբ օգնել էր նրանց միջև խաղա­ղության համա­ձայնության կնքմա­նը, և ստա­ցավ բացա­ռիկ իրա­վունքներ ԱՄՆ‑ի համար՝ զարգացնե­լու «Թրամփի միջազգա­յին խաղա­ղության և բարգա­վաճման ուղին», որը անցնե­լու է Հայաստա­նի տարածքով և կապե­լու է Ադրբե­ջա­նը իր Նախիջև­ա­նի էքսկլա­վի հետ։ Թուրքիան ևս տեսնում է նոր հնա­րա­վո­րություններ սահմաննե­րի և տրանսպորտա­յին ուղի­նե­րի բացման մեջ․ նախա­գահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդո­ղա­նը երեքշաբթի միա­ցել է Ադրբե­ջա­նի կազմա­կերպած թյուրքա­լե­զու երկրնե­րի գագաթնա­ժո­ղո­վին։ Ապրի­լին ԵՄ պաշտոնյա­նե­րը հանդի­պել են Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րի առաջնորդնե­րի հետ։

«Ռուսաստա­նը միշտ չէ, որ կարող է արտա­ցո­լել իր ուժը արտերկրում, երբ ռեսուրսնե­րը ներգրավված են Ուկրաի­նա­յում… դրանք արդեն ցրված են, և առաջնա­հերթությունը մնում է պատե­րազմը», — նշել է Լոնդո­նի Թագա­վո­րա­կան Միացյալ պաշտպա­նության հետա­զո­տա­կան ինստի­տուտի ավագ գիտաշխա­տող Էմի­լի Ֆերի­սը։

Ակնհայտ է, որ Մոսկվան դեռևս պահպա­նում է իր զգա­լի քաղա­քա­կան, տնտե­սա­կան և ռազմա­կան ազդե­ցությունը տարա­ծաշրջա­նում․ Ռուսաստա­նում աշխա­տող միլիո­նա­վոր միգրանտներ իրենց երկրներ են ուղարկում դրա­մա­կան փոխանցումներ, որոնք խթա­նում են տեղա­կան տնտե­սությունը։ Ղազախստա­նը, Ղրղզստա­նը և Հայաստա­նը Ռուսաստա­նի գլխա­վո­րությամբ միացյալ մաքսա­յին գոտու անդամ են։ Սա նշա­նա­կում է, որ նոր կապեր ստեղծե­լու հնա­րա­վո­րությունը այլ տերություննե­րի հետ կարող է վերա­նալ՝ հենց որ ավարտվի Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը, ինչը լրա­ցուցիչ շտա­պո­ղա­կա­նություն է հաղորդում Մոսկվա­յից հեռա­նա­լու այս ջանքե­րին։

«Պուտի­նի ազդե­ցությունը թուլա­ցել է, բայց ոչ երկա­րա­ժամկետ», — ասել է տնտե­սա­գետ Վլա­դիսլավ Ինո­զեմցևը։ «Արևմուտքը հազվա­դեպ է օգտվում նման պահե­րից», — ավե­լացրել է նա՝ մատնանշե­լով, որ Ղազախստա­նը վերջերս ընտրել է ռուսա­կան պետա­կան «Ռոսա­տոմ» կորպո­րա­ցիա­յին՝ իր առա­ջին ատո­մա­կա­յա­նի շինա­րա­րությամբ զբաղվող կոնսորցիումը ղեկա­վա­րե­լու համար՝ չնա­յած մրցույթին մասնակցում էին նաև չինա­կան, ֆրանսիա­կան և հարավկո­րեա­կան ընկե­րություններ։

Բայց առնվազն այս պահին Մոսկվան ունի մրցա­կիցներ։

Չինաստա­նը ընդլայնում է իր կապե­րը Սի Ցզինպի­նի նշա­նա­վոր ներդրումա­յին ծրագրի՝ «Մեկ գոտի, մեկ ուղի» նախա­ձեռնության շրջա­նա­կում և արդեն առաջ է անցել Ռուսաստա­նից՝ դառնա­լով ինչպես Ղազախստա­նի, այնպես էլ Ուզբեկստա­նի՝ տարա­ծաշրջա­նի երկու խոշո­րա­գույն տնտե­սություննե­րի, գլխա­վոր առևտրա­յին գործընկե­րը։ Պեկի­նը նախա­տե­սում է կառուցել երրորդ երկա­թուղա­յին գիծը Ղազախստա­նի հետ, որը Սիի այցի ընթացքում կնքեց 24 միլիարդ դոլա­րի պայմա­նագրեր չինա­կան գործընկերնե­րի հետ։

«Այսօր Ռուսաստա­նի ներկա­յությունն Ուզբեկստա­նում զգա­լիո­րեն նվա­զել է… Չինա­ցի­նե­րը առանց հապա­ղե­լու լցնում են այդ վակուումը», — ասել է Rothschild & Co ներդրումա­յին բանկի ԱՊՀ տարա­ծաշրջա­նի ղեկա­վար Ջովաննա Սալվետտին։ Բայց ոչ միայն Չինաստա­նը։ ԵՄ‑ն ստո­րագրել է ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության համա­ձայնա­գիր Ղազախստա­նի, Ուզբեկստա­նի, Թուրքմենստա­նի, Տաջիկստա­նի և Ղրղզստա­նի հետ, որը ներա­ռում է մինչև 12 միլիարդ եվրոներդրումա­յին ծրա­գիր՝ ուղղված տրանսպորտա­յին կապե­րի զարգացմա­նը, կարև­որ հանքա­յին պաշարնե­րի արդյունա­հանմա­նը և էներգե­տի­կա­յին։

Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րը նաև համա­ձայնել են ակտի­վացնել ջանքե­րը՝ կանխե­լու, որ ընկե­րություննե­րը շրջանցեն Ռուսաստա­նի ռազմա­կան մեքե­նա­յի դեմ սահմանված պատժա­մի­ջոցնե­րը, մինչդեռ ԵՄ‑ն զարգացնում է տարա­ծաշրջա­նով անցնող առևտրա­յին երթուղի­ներ, որոնք շրջանցում են Ռուսաստա­նը և կապում Չինաստա­նը Թուրքիա­յի ու այնուհետև Եվրո­պա­յի հետ։ Արա­բա­կան պետություննե­րը ևս ակտի­վացրել են իրենց ներգրավվա­ծությունը տարա­ծաշրջա­նի գործե­րում այն բանից հետո, երբ Սաուդյան Արա­բիան 2023-ին անցկացրեց Պարսից ծոցի համա­գործակցության խորհրդի և Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րի առա­ջին գագաթնա­ժո­ղո­վը, թեև երկրորդ գագաթնա­ժո­ղո­վը, որը նախա­տեսված էր մայի­սին Ուզբեկստա­նում, անո­րոշ ժամկե­տով հետաձգվեց առանց պատճա­ռա­բա­նության։

Անցած տարի Հայաստա­նը սառեցրեց իր մասնակցությունը Ռուսաստա­նի և հարև­աննե­րի հետ ունե­ցած պաշտպա­նա­կան դաշինքին՝ այն բանից հետո, երբ Մոսկվան օգնություն չցուցա­բե­րեց 2022 թվա­կա­նի հայ-ադրբե­ջա­նա­կան բախումնե­րի ընթացքում, և Երև­ա­նը սպառնաց լիո­վին դուրս գալ դաշինքից։ Հայաստա­նի պաշտոնյա­ներն այսօր էլ ձգտում են ավե­լի սերտ հարա­բե­րություննե­րի ԵՄ‑ի հետ, իսկ 2023 թվա­կա­նին բացա­հայտ մարտահրա­վեր նետե­ցին Կրեմլին՝ վավե­րացնե­լով անդա­մակցությունը Միջազգա­յին քրեա­կան դատա­րա­նին, որը ձերբա­կա­լության պատվեր է տվել Պուտի­նի նկատմամբ։

Ղազախստա­նի նախա­գահ Քասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը հրա­ժարվել է աջակցել Ռուսաստա­նի պատե­րազմին Ուկրաի­նա­յում՝ չնա­յած Կրեմլի ճնշումնե­րին, և անցյալ ամիս Նյու Յորքում ՄԱԿ‑ի Գլխա­վոր ասամբլեա­յի ժամա­նակ հանդի­պել է իր ուկրաի­նա­ցի գործընկեր Վլա­դի­միր Զելենսկու հետ։ Օգոստո­սին նա ասել է Զելենսկուն, որ պաշտպա­նում է միջազգա­յին անվտանգության երաշխիքնե­րը՝ Ուկրաի­նա­յի անկա­խությունը ամրապնդե­լու համար։

PRISM Strategic Intelligence Ltd ընկե­րության (Լոնդոն) գործընկեր Քեյթ Մելլինսո­նը նշել է, որ Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմի սկզբից ի վեր Ռուսաստա­նի հարև­ան երկրնե­րը ձգտում են հավա­սա­րակշռել իրենց հարա­բե­րություննե­րը տարբեր տերություննե­րի միջև՝ պաշտպանվե­լու Մոսկվա­յի ազդե­ցությունից։

«Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րի համար Ուկրաի­նա­յի դեմ իրա­կա­նացված լայնա­ծա­վալ ներխուժման գլխա­վոր դասը այն է, որ Ռուսաստա­նը իր ռազմա­վա­րա­կան նպա­տակնե­րին հավա­տա­րիմ է մնում՝ անկախ ծախսե­րից», — ասել է նա։

Աղբյուրը՝

bloomberg.com/news/articles/2025–10-09/kazakhstan-armenia-azerbaijan-turn-away-from-putin-s-russia