Սոցիալ-Դեմոկրա­տա­կան Հնչակյան Կուսակցությունը

Եվ Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը՝

Եղբայրա­կան Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաի­դենտիկ Երկվորյակներ

Եվ Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը՝

Եղբայրա­կան Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաի­դենտիկ Երկվորյակներ

Սոցիալ-Դեմոկրա­տա­կան Հնչակյան Կուսակցությունը

Եվ Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը՝

Եղբայրա­կան Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաի­դենտիկ Երկվորյակներ

Երբ Միքա­յելյա­նը մահա­ցավ 1905 թվա­կա­նին, վերա­միա­վորման նախա­գի­ծը արդեն միայն հին հիշո­ղություն էր․ նրա հաջորդը այլևս չէր մտա­ծում դրա մասին, Նազարբեկյա­նը հեռա­ցել էր քաղա­քա­կան կյանքից, և կարծես ոչ ոք չէր աշխա­տում հայկա­կան ուժե­րի միա­վորման համար։

Կայծ Մինասյան

Մաս չորրորդ

Այդ երկու ձգո­ղա­կան բևեռնե­րի միջև ընտրությունը նրանց համար առա­վել դժվար էր, քանի որ հայկա­կան հեղա­փո­խա­կան շարժումը ձևա­վորվում էր ազա­տագրա­կան մի տարածքում, որը զուրկ էր քաղա­քա­կան կենտրո­նից։ Այդ ժամա­նակ պաշտո­նա­կան հայկա­կան դիսկուրսը հնա­րա­վոր չէր կապել որևէ քաղա­քա­յին կենտրո­նի հետ, որը ճանաչված լիներ ողջ հասա­րա­կա­կան մարմնի կողմից․ Կոստանդնուպո՞լիս։ Այն Օսմանյան կայսրության մայրա­քա­ղաքն էր, թեև այնտեղ բնակվում էր մեծա­թիվ հայություն։ Թիֆլի՞ս, որտեղ հիմնադրվել էր ՀՅԴ‑ն։ Այդ քաղա­քը, լինե­լով Ռուսա­կան կայսրության խոշո­րա­գույննե­րից մեկը, գտնվում հայկա­կան տարածքում չէր գտնվում։Երևա՞ն։ Այն ավե­լի շատ հարավկովկասյան քաղաք էր, քան իշխա­նության վերա­բաշխման կենտրոն։ Սանկտ Պետերբո՞ւրգ։ Այն ցարա­կան Ռուսաստա­նի մայրա­քա­ղաքն էր՝ Հայաստա­նից չափա­զանց հեռու։ Չհի­շա­տա­կենք նաև Ժնևը, որտեղ հիմնադրվել էր ՍԴՀԿ‑ը, որը նույնպես հեռու էր Էրգրից։ Մնում էր Վանը, որտեղ հիմնադրվել էր Արմե­նա­կան կուսակցությունը, սակայն որը մեկուսացված էր աշխարհի մնա­ցած մասից, կամ Էրզրումը, որը հայե­րի առասպե­լա­կան մայրա­քա­ղաքն էր, Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան վերածննդի ծանրության կենտրո­նը, սակայն դժվար հասա­նե­լիէր հեղա­փո­խա­կաննե­րի համար։

Զրկված լինե­լով Հայաստա­նում որևէ արդյունա­բե­րա­կան հենքից, հայ բուրժուա­զիա­յի անսա­սան աջակցությունից՝ որպես մի սոցիա­լա­կան խավ, որը տարածված էր մի քանի կայսրություննե­րի մեջ, և գրե­թե զուրկ լինե­լով Թուրքիա­յի և Ռուսաստա­նի հայկա­կան հասա­րա­կություննե­րի միջև փոխա­դարձ ճանա­չումից, ինչպես նաև իշխա­նության միասնա­կան կենտրո­նից, նոր պարա­դիգմը (քաղա­քա­կա­նություն, հեղա­փո­խություն, Հայաստան) տառա­պում էր հայե­րի մոբի­լի­զացման և սահմա­նա­զատված տարածքի հետ նույնա­կա­նացման լուրջ պակա­սից։

Այս պակա­սը սրեց այն տրավմա­տիկ հարա­բե­րությունը, որ հայերն ունեին ուժե­րի հարա­բե­րակցության հետ, ինչը ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն փորձում էին հաղթա­հա­րել բռնության (պարտի­զա­նա­կան պատե­րազմ, ահա­բեկչություն) և դիվա­նա­գի­տության (գործո­ղություններ կառա­վա­րություննե­րի և Երկրորդ Ինտերնա­ցիո­նա­լի հետ) միջո­ցով։

Սակայն, նախքան նրանց ընդհա­նուր ռազմա­վա­րությա­նը անդրա­դառնա­լը, արժե մի փոքր շեղվել դեպի կայսրության ծանրության գործո­նը՝ հասկա­նա­լու համար հայկա­կան դեպքի առանձնա­հատկությունը։ Ինչպես բուլղա­րա­ցի­նե­րը, հույնե­րը, մակե­դո­նա­ցի­նե­րը և Օսմանյան տիրա­պե­տության տակ գտնվող այլ ժողո­վուրդներ, հայկա­կան հեղա­փո­խա­կան շարժումն ուներ այն առանձնա­հատկությունը, որ տեղա­կայված էր երեք կայսրություննե­րի խաչմե­րուկում, էապես երկուսի՝ հաճախ մրցա­կից և երբեմն գործընկեր՝ Ռուսա­կան և Օսմանյան կայսրություննե­րի, և երկրորդա­կա­նո­րեն՝ Պարսկա­կան կայսրության։ Կայսրություննե­րի փոխհա­րա­բե­րությունը միմյանց հետ մի կողմից, և կայսրություննե­րի ու ազգա­յին ազա­տագրա­կան շարժման հարա­բե­րությունը մյուս կողմից, ուժե­ղացրեց ինչպես հայե­րի գործի­քայնացման երև­ույթնե­րը մեկ կայսրության կողմից մյուսի դեմ, այնպես էլ միա­վորվող կայսրություննե­րի կողմից հայե­րի դեմ իրա­կա­նացվող ճնշումնե­րը։

Որքան ավե­լի էին կայսրություննե­րը մրցակցում, այնքան ավե­լի էին հայկա­կան հեղա­փո­խա­կան ուժե­րը գործի­քայնացվում մեկ ուժի կողմից՝ մյուսի վնա­սով, ինչպես օրի­նակ 1912–1917 թվա­կաննե­րին Ռուսաստա­նի կողմից ՀՅԴ‑ի և ՍԴՀԿ‑ի օգտա­գործումը՝ եվրո­պա­կան դիվա­նա­գի­տա­կան օրա­կարգում հայկա­կան հարցի վերա­կենդա­նացման և հայկա­կան կամա­վո­րա­կան գումարտակնե­րի կազմա­վորման ժամանակ(ճշգրիտ՝ հինգ, չորսը դաշնակցա­կան և մեկը հնչակյան)։ Որքան ավե­լի էին կայսրություննե­րը համա­գործակցում միմյանց հետ, այնքան ավե­լի էր հեղա­փո­խա­կան շարժումը ենթարկվում կենտրո­նա­կան իշխա­նություննե­րի կողմից կազմա­կերպված անո­ղոք ճնշումնե­րի, ինչպես 1896 թվա­կա­նին Վանում երեք կազմա­կերպություննե­րի ֆիդա­յի­նե­րի (ազա­տա­մարտիկնե­րի) կոտո­րա­ծի դեպքում (Ավե­տիսյան-Արմե­նա­կան, ՊեդՊ-ՀՅԴ, Մարտիկ-ՍԴՀԿ)։ Հայկա­կան հեղա­փո­խա­կան շարժումը երբեք չկա­րո­ղա­ցավ հաղթա­հա­րել այս կայսե­րա­կան պարա­դոքսը՝ չնա­յած այն թուրքա­կան Հայաստա­նում կենտրո­նացնե­լու փորձե­րին՝ Կովկա­սում հայկա­կան խռո­վությունից Ռուսաստա­նին զերծ պահե­լու նպա­տա­կով։ Այս անկա­րո­ղությունը, կամ գոնե այս կայսե­րա­կան սահմա­նա­փա­կումը, որտեղ իշխաննե­րի խաղը խափա­նում է հեղա­փո­խա­կաննե­րի ռազմա­վա­րություննե­րը, կարե­լի է ընթերցել որպես և՛ անհրա­ժեշտություն, և՛ հնա­րա­վո­րություն։

Անհրա­ժեշտությունն այն էր, որ ստի­պում էր երկու կազմա­վո­րումն էլ գրանցվել միջազգա­յին իրա­վունքի շրջա­նա­կում, այսինքն՝ Օսմանյան կայսրության վեց արև­ելյան նահանգնե­րում (Թուրքա­կան Հայաստան) իրա­կա­նացվե­լիք բարե­փո­խումնե­րի հարցում, որոնք եվրո­պա­կան համերգը պարտադրեց Օսմանյան կայսրությա­նը 1878, 1895 և 1914 թվա­կաննե­րին՝ համա­պա­տասխա­նա­բար ռուս-թուրքա­կան պատե­րազմի (Սան Ստեֆա­նո­յի և Բեռլի­նի­պայմա­նագրեր), համիդյան ջարդե­րի ժամա­նակ, երբ կոտորվե­ցին 250,000 հայեր, կամ Բալկանյան պատե­րազմնե­րից հետո և Առա­ջին համաշխարհա­յին պատե­րազմի նախօ­րեին Բարձր Դռան դեմ ռուս-գերմա­նա­կան նախա­ձեռնության պայմաննե­րում։

Թեև երկու կազմա­վո­րումնե­րի ներսում էլ կայինձ այներ, որոնք հանդես էին գալիս այս կապի­տա­լիստա­կան և կայսե­րա­կան ուժե­րի հետ առնչվող դրա­կան իրա­վունքի դեմ, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն պահանջում էին բարե­փո­խումնե­րի իրա­կա­նա­ցումը՝ հայ դատը առաջ մղե­լու և նրան լիա­կա­տար լեգի­տի­մություն հաղորդե­լու համար։

Սրա­նով, ի դեպ, նոսրա­նում էր նրանց հեղա­փո­խա­կան ինքնությունը և ապստամբա­կան ուղերձը, թեև՝ սա նրանց ռազմա­վա­րության մյուս կողմն էր, հնա­րա­վո­րության կողմը, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն քարո­զում էին պարտի­զա­նա­կան պատե­րազմի կիրա­ռումը և փայլում էին ահա­բեկչության մեջ։ Հնչակյան և դաշնակցա­կան խմբե­րը Օսմանյան և ցարա­կան ժամա­նա­կաշրջաննե­րում իրենց վերագրում էին անթիվ հարձա­կումներ, այդ թվում նաև սեփա­կան անդամնե­րի դեմ՝ ենթադրյալ դավա­ճա­նության կամ հաշիվնե­րի մաքրման համար․ամենահայտնին տասնիննե­րորդ դարի վերջի հնչակյան գրող Արփիար Արփիարյա­նի սպա­նությունն էր 1908 թվա­կա­նի փետրվա­րի 12-ին հնչակյան մի խմբի կողմից։ Առա­ջադրված պատճա­ռը կուսակցությա­նը դավա­ճա­նելն էր՝ այն պառակտե­լով 1896 թվա­կա­նին Լոնդո­նում Հնչակյան Վերա­կազմյալ կուսակցության ստեղծման ժամա­նակ։ Մի քանի անգամ Արփիարյա­նը խուսա­փեց դաշնակցա­կան բջիջնե­րի մահա­փորձե­րից, որոնք նրան մեղադրում էին Օսմանյան կայսրության օգտին լրտե­սա­կան գործունեության մեջ։ Բացի ահա­բեկչությունից, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն նաև կիրա­ռում էին պարտի­զա­նա­կան պատե­րազմ և ընդհա­նուր ապստամբություն՝ հայկա­կան հեղա­փո­խությունը զարգացնե­լու համար։ ՍԴՀԿ‑ն կազմա­կերպեց առա­ջին ապստամբությունը 1894 թվա­կա­նին, որը հանգեցրեց համիդյան ջարդե­րին, իսկ ՀՅԴ‑ն կազմա­կերպեց երկրորդը՝ 1904-ին, որը ջախջախվեց օսմանյան բանա­կի կողմից՝ համի­դիե գնդե­րի աջակցությամբ։ Երկու ապստամբություննե­րի կենտրո­նա­կան կերպա­րը Հրայր Դժոխքն էր, որը առա­ջին ապստամբության ժամա­նակ հնչակյան էր և դրա ձախո­ղումից անմի­ջա­պես հետո անցավ դաշնակցա­կան կողմ։ Նրա մահվա­նից ավե­լի քան հարյուր տարի անց էլ Դժոխքը դեռ երգվում է երկու կազմա­կերպություննե­րի կողմից, թեև նա հեռա­ցել էր ՍԴՀԿ-ից, որի փողո­ցա­յին ցույցե­րին դիմե­լը նրան անարդյունա­վետ էր թվում, մինչդեռ նա պաշտպա­նում էր լայնա­մասշտաբ զինված գործո­ղությունը։

Դժոխքը ոչ միայն կարող է դիտվել որպես երկու կազմա­կերպություննե­րի միջև միջնորդ, այլ հենց սկզբից նա ճշգրտո­րեն հաստա­տել էր, որ գործիչնե­րի, այսինքն՝ երկու գլխա­վոր հիմնա­դիրնե­րի՝ ՍԴՀԿ‑ի համար Ավե­տիս Նազարբեկյա­նի (1866–1939) և ՀՅԴ‑ի համար Քրիստա­փոր Միքա­յելյա­նի (1859–1905) ռազմա­վա­րությունը գրե­թե նույնն էր։ 1895 թվա­կա­նին երկու ղեկա­վա­րություննե­րին ուղղված վերո­հիշյալ նամա­կում Դժոխքը բարձրացնում էր առաջնորդնե­րի եսա­սի­րության հարցը, դատա­պարտում նրանց հպարտությունը և հիմնա­կա­նում թիրա­խա­վո­րում այդ երկու ղեկա­վարնե­րին։ Երկուսն էլ սոցիա­լա­կան գիտություննե­րում հմուտ, փայլուն ուսա­նողներ էին, որոնք, իրենց ժամա­նա­կա­կիցնե­րի մեծ մասի նման, շրջել էին Եվրո­պա­յում և տարբեր համալսա­րաննե­րում։ Կիսա­բա­րե­կե­ցիկ միջա­վայրե­րից սերված՝ նրանք որոշ ժամա­նակ շփվել էին ռուսա­կան նարոդնի­կա­կան շրջա­նակնե­րի հետ, լցված էին հավակնություննե­րով և ձգտում էին Մեծ Դռնով մտնել պատմություն՝ Հեղա­փո­խության միջո­ցով։ Այդ պատճա­ռով, երբ ՀՅԴ‑ն 1890 թվա­կա­նին իր հիմնա­դիր համա­գումա­րում հավաքվեց, Միքա­յելյա­նը ստա­ցավ ՍԴՀԿ‑ի համա­ձայնությունը, որը ներկա­յացնում էր Ռուբեն Խան-Ազա­տը (1862/63–1929), միա­նա­լու նոր կազմա­կերպությա­նը՝ Հայ Յեղա­փո­խա­կաննե­րի­Դաշնությա­նը (FAR)։ Սակայն, հենց որ նավե­րա­դարձավ Ժնև, ՍԴՀԿ‑ի ներկա­յա­ցուցի­չը կոշտ քննա­դա­տության ենթարկվեց իր առաջնորդ Նազարբեկյա­նի կողմից՝ Թիֆլի­սում կայա­ցած հանդիպման մասին զեկուցե­լուց հետո։ Միքա­յելյա­նի և Խան-Ազա­տի միջև ձեռք բերված փոխզիջման համա­ձայն, արդեն գոյություն ունե­ցող «Հնչակ» թերթը պետք է դառնար Ժնև­ում խմբագրվող տեսա­կան օրգան, իսկ նոր «Դրո­շակ» հրա­տա­րա­կությունը՝ Թիֆլի­սում խմբագրվող ընդհա­նուր տեղե­կատվա­կան թերթ։ Նազարբեկյա­նը մերժեց այս գաղա­փա­րը և բացա­ռեց ՀՅԴ‑ի հետ որևէ դաշինք՝ համա­րե­լով, որ այն որևէ կապ չունի սոցիա­լիզմի, առա­վել ևս մարքսիզմի հետ։ Թեև Խան-Ազա­տը փորձում էր նրան բացատրել, որ անհնար է հայկա­կան հեղա­փո­խա­կաննե­րին համախմբել գիտա­կան սոցիա­լիզմի գաղա­փա­րի շուրջ, և որ «տնտե­սա­կան ազա­տագրում» սկզբունքը հաստատված է և, հետև­ա­բար, հանդի­սա­նում է սոցիա­լիստա­կան ուղղա­փա­ռության բավա­րար երաշխիք, Նազարբեկյա­նը հակա­դարձեց, որ «տնտե­սա­կան ազա­տագրում» արտա­հայտությունը երկի­մաստ է և կարող է նույնքան առնչվել դիա­լեկտի­կա­կան մատե­րիա­լիզմին, որքան Մանչեսթերյան դպրո­ցին (19-րդ դար), որը հետև­ում էր ազատ առևտրի և laissez-faire լիբե­րա­լիզմի սկզբունքնե­րին։ Այս որոշ չափով խառնաշփոթ իրա­վի­ճա­կում նրա և նրա կնոջ՝ Մարո Վարդանյա­նի համար, որը նրա­նից էլ ավե­լի դոգմա­տիկ էր, անընդունե­լի էր ՍԴՀԿ‑ն կապել ՀՅԴ‑ի հետ։ Երկու կազմա­վո­րումնե­րի «ամուսնա­լուծությունը» սկսվեց1891 թվա­կա­նին «Հնչա­կում»։

Կայա­ցած սոցիա­լիստ Խան-Ազա­տը հասկա­նում էր, որ երկու առաջնորդներն էլ պայքա­րում էին Հեղա­փո­խության ղեկա­վա­րության համար։ Միքա­յելյա­նը, լինե­լով ձախ գաղա­փարնե­րի մարդ և զգա­յուն՝ Դյուրկհեյմի ինտեգրա­ցիոն գաղա­փարնե­րի նկատմամբ, համոզված էր, որ սոցիա­լիզմը չի կարող միա­վո­րել հայե­րին, և որ անհրա­ժեշտ է դրսև­ո­րել մանկա­վարժություն՝ անձամբ քաղա­քա­կան խաղի կենտրո­նում մնա­լու համար։ Նազարբեկյա­նը չէր ընդունում իրեն Հեղա­փո­խության ծայրա­մաս մղե­լը, երբ ինքն էր առա­ջին հայկա­կան առա­ջա­դեմ կուսակցության հիմնա­դի­րը։ Նա նկա­տեց, որ իր անունը նույնիսկ չէր ընդգրկվել ՀՅԴ‑ի առա­ջին հինգ հոգա­նոց ղեկա­վար կոմի­տեում, որի մեջ էր նաև Միքա­յելյա­նը, և հրա­ժարվեց ՍԴՀԿ‑ի որևէ մասնակցությունից այս նոր դաշնությունում։ Նա չէր կարող բավա­րարվել այն մխի­թա­րա­կան մրցա­նա­կով, որ լիներ «Հնչա­կի» համախմբա­գիր Միքա­յելյա­նի հետ։

Տասնիննե­րորդ դարի վերջին տասնամյա­կի ընթացքում Միքա­յելյա­նը մի քանի փորձ արեց Նազարբեկյա­նին և ՍԴՀԿ-ին ներգրա­վել։ Ամեն անգամ նա բախվում էր Վարդանյա­նի անզի­ջում դիրքո­րոշմա­նը, որը շատ ավե­լի մոտ էր Լենի­նի Ռուսա­կան սոցիալ-դեմոկրա­տա­կան աշխա­տա­վո­րա­կան կուսակցությա­նը (ՌՍԴԲԿ), քան հայկա­կան հեղա­փո­խա­կան ուժե­րի միա­վորմա­նը։ Միքա­յելյա­նը նույնիսկ առա­ջարկեց փոխել ՀՅԴ‑ի անունը, եթե ՍԴՀԿ‑ն միա­նար նրա շարքե­րին։ Նա առա­ջարկում էր «Միա­վորված Հայ Յեղա­փո­խա­կաննե­րի Դաշնություն» կամ «Եղբայրա­կան Դաշնություն» կամ «ՄիացյալԴաշնություն», սակայն կրկին մերժվեց Նազարբեկյան ամուսիննե­րի կողմից։ Սակայն Միքա­յելյա­նը այլ պայմաններ էլ դրեց՝ 1896 թվա­կա­նին ՍԴՀԿ‑ի պառակտումից հետո՝ մարքսիստա­կան թևի (ՍԴՀԿ, Նազարբեկյան) և ազգա­յին թևի (Վերա­կազմյալ հնչակյաններ, Արփիարյան, Միհրան Տամատյան) միջև։ Նախ դիմե­լով այս աջա­կողմյան, միա­վորմա­նը առա­վել բաց պառակտմա­նը, Միքա­յելյա­նը հայ հեղա­փո­խա­կաննե­րի միա­վո­րումը պայմա­նա­վո­րեց երկու փուլով․ նախ՝ հնչակյան հոսանքնե­րի վերա­միա­վո­րումը մեկ կազմա­կերպության մեջ, ապա՝ Արփիար Արփիարյա­նի վտա­րումը վերա­միա­վորված ՍԴՀԿ-ից։

Սա Միքա­յելյա­նի համար նոր ձախո­ղում էր, որից հետո նա իր ընկերնե­րին կոչ արեց հրա­ժարվել հնչակյաննե­րի հետ միա­վորման որևէ ծրագրից՝ նրանց հեգնանքով անվա­նե­լով զուռնաչիներ(զուռնա նվա­գողներ՝ հայկա­կան ավանդա­կան փողա­յին գործիք, որը ժամա­նա­կի ընթացքում արձա­կում է ծակող ու հոգնեցնող ձայներ, այսինքն՝ ասե­լով, որ ՍԴՀԿ‑ն միայն աղմուկ է անում և ոչինչ ավե­լին)։ Երբ Միքա­յելյա­նը մահա­ցավ 1905 թվա­կա­նին, վերա­միա­վորման նախա­գի­ծը արդեն միայն հին հիշո­ղություն էր․ նրա հաջորդը այլևս չէր մտա­ծում դրա մասին, Նազարբեկյա­նը հեռա­ցել էր քաղա­քա­կան կյանքից, և կարծես ոչ ոք չէր աշխա­տում հայկա­կան ուժե­րի միա­վորման համար։Սա լիո­վին ճիշտ չէր․ նախա­ձեռնությունը պետք է գար ոչ թե ՀՅԴ-ից, ինչպես հիմնադրի կյանքի օրոք, այլ հնչակյան առաջնորդ Ստե­փան Սապահ-Գուլյա­նից (1861–1928), որը, ինչպես Միքա­յելյա­նը, ծնունդով Նախիջև­ա­նից էր։ Սապահ-Գուլյա­նը «Երի­տա­սարդ Հայաստան» հնչակյան թերթի գլխա­վոր խմբա­գիրն էր (1903), ինչպես նաև այն կազմա­կերպության անվան կրո­ղը, որը Միքա­յելյա­նը ստեղծել էր ՀՅԴ-ից առաջ։ Միքա­յելյա­նի նման, Կովկա­սի այս մտա­վո­րա­կան զավա­կը, որը կրթություն էր ստա­ցել Փարի­զի Քաղա­քա­կան գիտություննե­րի ազատ դպրո­ցում և եղել էր ապա­գա Ֆրանսիա­յի նախա­գահ Ռայմոն Պուանկա­րեի ուսա­նո­ղը, դեմ էր «Միություն և առա­ջա­դի­մություն» կոմի­տեի հետ որևէ համա­ձայնության։ Նա սոցիա­լա­կան փաստե­րի բացատրության մեջ կիրա­ռում էր սոցիո­լո­գիա­կան մեթո­դը․ նրա«Պատասխանատուները» (1916) գիրքը ոչ միայն հաշվե­հարդար էր, մասնա­վո­րա­պես ՀՅԴ‑ի դեմ, այլև անո­ղոք կերպով ցույց էր տալիս ՀՅԴ ղեկա­վա­րության սխալ գնա­հա­տա­կաննե­րը Երիտթուրքա­կան հեղա­փո­խության ընթացքում և դրա­նից հետո, որոնք հանգեցրին ցեղասպա­նության աղե­տին։ Սապահ-Գուլյա­նը պաշտպա­նում էր բոլոր հեղա­փո­խա­կան ուժե­րի միա­վո­րումը, համա­ռո­րեն առա­ջարկում էր 1907-ին, ապա 1913-ին՝ երկրորդ Բալկանյան պատե­րազմի ժամա­նակ, հրա­վի­րել հայ հեղա­փո­խա­կաննե­րի համա­գումար։ Նա դեմ էր 1923 թվա­կա­նին Խորհրդա­յին Հայաստա­նում ՍԴ հնչակյան կուսակցության լուծարմա­նը և մի քանի տարի անց մահա­ցավ Միացյալ Նահանգնե­րում։ Միքա­յելյա­նի նման, նա կենտրո­նացման ջատա­գով էր՝ կառա­վարման մի տեխնի­կա­յի, որը մինչև Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմը դիտվում էր որպես ժամա­նա­կա­կից գործե­լա­կերպ։ Եվ ինչպես Միքա­յելյա­նը, Սապահ-Գուլյա­նը պաշտպա­նում էր Օսմանյան կայսրությունում գաղտնի թգործունեությունը՝ անկախ գործող վարչա­կարգից։

Կայծ Մինասյան

(շարունա­կե­լի)