Եվ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը՝
Եղբայրական Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաիդենտիկ Երկվորյակներ
Սոցիալ-Դեմոկրատական Հնչակյան Կուսակցությունը
Եվ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը՝
Եղբայրական Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաիդենտիկ Երկվորյակներ
Երբ Միքայելյանը մահացավ 1905 թվականին, վերամիավորման նախագիծը արդեն միայն հին հիշողություն էր․ նրա հաջորդը այլևս չէր մտածում դրա մասին, Նազարբեկյանը հեռացել էր քաղաքական կյանքից, և կարծես ոչ ոք չէր աշխատում հայկական ուժերի միավորման համար։
Կայծ Մինասյան
Մաս չորրորդ
Այդ երկու ձգողական բևեռների միջև ընտրությունը նրանց համար առավել դժվար էր, քանի որ հայկական հեղափոխական շարժումը ձևավորվում էր ազատագրական մի տարածքում, որը զուրկ էր քաղաքական կենտրոնից։ Այդ ժամանակ պաշտոնական հայկական դիսկուրսը հնարավոր չէր կապել որևէ քաղաքային կենտրոնի հետ, որը ճանաչված լիներ ողջ հասարակական մարմնի կողմից․ Կոստանդնուպո՞լիս։ Այն Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքն էր, թեև այնտեղ բնակվում էր մեծաթիվ հայություն։ Թիֆլի՞ս, որտեղ հիմնադրվել էր ՀՅԴ‑ն։ Այդ քաղաքը, լինելով Ռուսական կայսրության խոշորագույններից մեկը, գտնվում հայկական տարածքում չէր գտնվում։Երևա՞ն։ Այն ավելի շատ հարավկովկասյան քաղաք էր, քան իշխանության վերաբաշխման կենտրոն։ Սանկտ Պետերբո՞ւրգ։ Այն ցարական Ռուսաստանի մայրաքաղաքն էր՝ Հայաստանից չափազանց հեռու։ Չհիշատակենք նաև Ժնևը, որտեղ հիմնադրվել էր ՍԴՀԿ‑ը, որը նույնպես հեռու էր Էրգրից։ Մնում էր Վանը, որտեղ հիմնադրվել էր Արմենական կուսակցությունը, սակայն որը մեկուսացված էր աշխարհի մնացած մասից, կամ Էրզրումը, որը հայերի առասպելական մայրաքաղաքն էր, Հայաստանի ռազմավարական վերածննդի ծանրության կենտրոնը, սակայն դժվար հասանելիէր հեղափոխականների համար։
Զրկված լինելով Հայաստանում որևէ արդյունաբերական հենքից, հայ բուրժուազիայի անսասան աջակցությունից՝ որպես մի սոցիալական խավ, որը տարածված էր մի քանի կայսրությունների մեջ, և գրեթե զուրկ լինելով Թուրքիայի և Ռուսաստանի հայկական հասարակությունների միջև փոխադարձ ճանաչումից, ինչպես նաև իշխանության միասնական կենտրոնից, նոր պարադիգմը (քաղաքականություն, հեղափոխություն, Հայաստան) տառապում էր հայերի մոբիլիզացման և սահմանազատված տարածքի հետ նույնականացման լուրջ պակասից։
Այս պակասը սրեց այն տրավմատիկ հարաբերությունը, որ հայերն ունեին ուժերի հարաբերակցության հետ, ինչը ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն փորձում էին հաղթահարել բռնության (պարտիզանական պատերազմ, ահաբեկչություն) և դիվանագիտության (գործողություններ կառավարությունների և Երկրորդ Ինտերնացիոնալի հետ) միջոցով։
Սակայն, նախքան նրանց ընդհանուր ռազմավարությանը անդրադառնալը, արժե մի փոքր շեղվել դեպի կայսրության ծանրության գործոնը՝ հասկանալու համար հայկական դեպքի առանձնահատկությունը։ Ինչպես բուլղարացիները, հույները, մակեդոնացիները և Օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող այլ ժողովուրդներ, հայկական հեղափոխական շարժումն ուներ այն առանձնահատկությունը, որ տեղակայված էր երեք կայսրությունների խաչմերուկում, էապես երկուսի՝ հաճախ մրցակից և երբեմն գործընկեր՝ Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների, և երկրորդականորեն՝ Պարսկական կայսրության։ Կայսրությունների փոխհարաբերությունը միմյանց հետ մի կողմից, և կայսրությունների ու ազգային ազատագրական շարժման հարաբերությունը մյուս կողմից, ուժեղացրեց ինչպես հայերի գործիքայնացման երևույթները մեկ կայսրության կողմից մյուսի դեմ, այնպես էլ միավորվող կայսրությունների կողմից հայերի դեմ իրականացվող ճնշումները։
Որքան ավելի էին կայսրությունները մրցակցում, այնքան ավելի էին հայկական հեղափոխական ուժերը գործիքայնացվում մեկ ուժի կողմից՝ մյուսի վնասով, ինչպես օրինակ 1912–1917 թվականներին Ռուսաստանի կողմից ՀՅԴ‑ի և ՍԴՀԿ‑ի օգտագործումը՝ եվրոպական դիվանագիտական օրակարգում հայկական հարցի վերակենդանացման և հայկական կամավորական գումարտակների կազմավորման ժամանակ(ճշգրիտ՝ հինգ, չորսը դաշնակցական և մեկը հնչակյան)։ Որքան ավելի էին կայսրությունները համագործակցում միմյանց հետ, այնքան ավելի էր հեղափոխական շարժումը ենթարկվում կենտրոնական իշխանությունների կողմից կազմակերպված անողոք ճնշումների, ինչպես 1896 թվականին Վանում երեք կազմակերպությունների ֆիդայիների (ազատամարտիկների) կոտորածի դեպքում (Ավետիսյան-Արմենական, ՊեդՊ-ՀՅԴ, Մարտիկ-ՍԴՀԿ)։ Հայկական հեղափոխական շարժումը երբեք չկարողացավ հաղթահարել այս կայսերական պարադոքսը՝ չնայած այն թուրքական Հայաստանում կենտրոնացնելու փորձերին՝ Կովկասում հայկական խռովությունից Ռուսաստանին զերծ պահելու նպատակով։ Այս անկարողությունը, կամ գոնե այս կայսերական սահմանափակումը, որտեղ իշխանների խաղը խափանում է հեղափոխականների ռազմավարությունները, կարելի է ընթերցել որպես և՛ անհրաժեշտություն, և՛ հնարավորություն։
Անհրաժեշտությունն այն էր, որ ստիպում էր երկու կազմավորումն էլ գրանցվել միջազգային իրավունքի շրջանակում, այսինքն՝ Օսմանյան կայսրության վեց արևելյան նահանգներում (Թուրքական Հայաստան) իրականացվելիք բարեփոխումների հարցում, որոնք եվրոպական համերգը պարտադրեց Օսմանյան կայսրությանը 1878, 1895 և 1914 թվականներին՝ համապատասխանաբար ռուս-թուրքական պատերազմի (Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինիպայմանագրեր), համիդյան ջարդերի ժամանակ, երբ կոտորվեցին 250,000 հայեր, կամ Բալկանյան պատերազմներից հետո և Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Բարձր Դռան դեմ ռուս-գերմանական նախաձեռնության պայմաններում։
Թեև երկու կազմավորումների ներսում էլ կայինձ այներ, որոնք հանդես էին գալիս այս կապիտալիստական և կայսերական ուժերի հետ առնչվող դրական իրավունքի դեմ, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն պահանջում էին բարեփոխումների իրականացումը՝ հայ դատը առաջ մղելու և նրան լիակատար լեգիտիմություն հաղորդելու համար։
Սրանով, ի դեպ, նոսրանում էր նրանց հեղափոխական ինքնությունը և ապստամբական ուղերձը, թեև՝ սա նրանց ռազմավարության մյուս կողմն էր, հնարավորության կողմը, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն քարոզում էին պարտիզանական պատերազմի կիրառումը և փայլում էին ահաբեկչության մեջ։ Հնչակյան և դաշնակցական խմբերը Օսմանյան և ցարական ժամանակաշրջաններում իրենց վերագրում էին անթիվ հարձակումներ, այդ թվում նաև սեփական անդամների դեմ՝ ենթադրյալ դավաճանության կամ հաշիվների մաքրման համար․ամենահայտնին տասնիններորդ դարի վերջի հնչակյան գրող Արփիար Արփիարյանի սպանությունն էր 1908 թվականի փետրվարի 12-ին հնչակյան մի խմբի կողմից։ Առաջադրված պատճառը կուսակցությանը դավաճանելն էր՝ այն պառակտելով 1896 թվականին Լոնդոնում Հնչակյան Վերակազմյալ կուսակցության ստեղծման ժամանակ։ Մի քանի անգամ Արփիարյանը խուսափեց դաշնակցական բջիջների մահափորձերից, որոնք նրան մեղադրում էին Օսմանյան կայսրության օգտին լրտեսական գործունեության մեջ։ Բացի ահաբեկչությունից, ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն նաև կիրառում էին պարտիզանական պատերազմ և ընդհանուր ապստամբություն՝ հայկական հեղափոխությունը զարգացնելու համար։ ՍԴՀԿ‑ն կազմակերպեց առաջին ապստամբությունը 1894 թվականին, որը հանգեցրեց համիդյան ջարդերին, իսկ ՀՅԴ‑ն կազմակերպեց երկրորդը՝ 1904-ին, որը ջախջախվեց օսմանյան բանակի կողմից՝ համիդիե գնդերի աջակցությամբ։ Երկու ապստամբությունների կենտրոնական կերպարը Հրայր Դժոխքն էր, որը առաջին ապստամբության ժամանակ հնչակյան էր և դրա ձախողումից անմիջապես հետո անցավ դաշնակցական կողմ։ Նրա մահվանից ավելի քան հարյուր տարի անց էլ Դժոխքը դեռ երգվում է երկու կազմակերպությունների կողմից, թեև նա հեռացել էր ՍԴՀԿ-ից, որի փողոցային ցույցերին դիմելը նրան անարդյունավետ էր թվում, մինչդեռ նա պաշտպանում էր լայնամասշտաբ զինված գործողությունը։
Դժոխքը ոչ միայն կարող է դիտվել որպես երկու կազմակերպությունների միջև միջնորդ, այլ հենց սկզբից նա ճշգրտորեն հաստատել էր, որ գործիչների, այսինքն՝ երկու գլխավոր հիմնադիրների՝ ՍԴՀԿ‑ի համար Ավետիս Նազարբեկյանի (1866–1939) և ՀՅԴ‑ի համար Քրիստափոր Միքայելյանի (1859–1905) ռազմավարությունը գրեթե նույնն էր։ 1895 թվականին երկու ղեկավարություններին ուղղված վերոհիշյալ նամակում Դժոխքը բարձրացնում էր առաջնորդների եսասիրության հարցը, դատապարտում նրանց հպարտությունը և հիմնականում թիրախավորում այդ երկու ղեկավարներին։ Երկուսն էլ սոցիալական գիտություններում հմուտ, փայլուն ուսանողներ էին, որոնք, իրենց ժամանակակիցների մեծ մասի նման, շրջել էին Եվրոպայում և տարբեր համալսարաններում։ Կիսաբարեկեցիկ միջավայրերից սերված՝ նրանք որոշ ժամանակ շփվել էին ռուսական նարոդնիկական շրջանակների հետ, լցված էին հավակնություններով և ձգտում էին Մեծ Դռնով մտնել պատմություն՝ Հեղափոխության միջոցով։ Այդ պատճառով, երբ ՀՅԴ‑ն 1890 թվականին իր հիմնադիր համագումարում հավաքվեց, Միքայելյանը ստացավ ՍԴՀԿ‑ի համաձայնությունը, որը ներկայացնում էր Ռուբեն Խան-Ազատը (1862/63–1929), միանալու նոր կազմակերպությանը՝ Հայ ՅեղափոխականներիԴաշնությանը (FAR)։ Սակայն, հենց որ նավերադարձավ Ժնև, ՍԴՀԿ‑ի ներկայացուցիչը կոշտ քննադատության ենթարկվեց իր առաջնորդ Նազարբեկյանի կողմից՝ Թիֆլիսում կայացած հանդիպման մասին զեկուցելուց հետո։ Միքայելյանի և Խան-Ազատի միջև ձեռք բերված փոխզիջման համաձայն, արդեն գոյություն ունեցող «Հնչակ» թերթը պետք է դառնար Ժնևում խմբագրվող տեսական օրգան, իսկ նոր «Դրոշակ» հրատարակությունը՝ Թիֆլիսում խմբագրվող ընդհանուր տեղեկատվական թերթ։ Նազարբեկյանը մերժեց այս գաղափարը և բացառեց ՀՅԴ‑ի հետ որևէ դաշինք՝ համարելով, որ այն որևէ կապ չունի սոցիալիզմի, առավել ևս մարքսիզմի հետ։ Թեև Խան-Ազատը փորձում էր նրան բացատրել, որ անհնար է հայկական հեղափոխականներին համախմբել գիտական սոցիալիզմի գաղափարի շուրջ, և որ «տնտեսական ազատագրում» սկզբունքը հաստատված է և, հետևաբար, հանդիսանում է սոցիալիստական ուղղափառության բավարար երաշխիք, Նազարբեկյանը հակադարձեց, որ «տնտեսական ազատագրում» արտահայտությունը երկիմաստ է և կարող է նույնքան առնչվել դիալեկտիկական մատերիալիզմին, որքան Մանչեսթերյան դպրոցին (19-րդ դար), որը հետևում էր ազատ առևտրի և laissez-faire լիբերալիզմի սկզբունքներին։ Այս որոշ չափով խառնաշփոթ իրավիճակում նրա և նրա կնոջ՝ Մարո Վարդանյանի համար, որը նրանից էլ ավելի դոգմատիկ էր, անընդունելի էր ՍԴՀԿ‑ն կապել ՀՅԴ‑ի հետ։ Երկու կազմավորումների «ամուսնալուծությունը» սկսվեց1891 թվականին «Հնչակում»։
Կայացած սոցիալիստ Խան-Ազատը հասկանում էր, որ երկու առաջնորդներն էլ պայքարում էին Հեղափոխության ղեկավարության համար։ Միքայելյանը, լինելով ձախ գաղափարների մարդ և զգայուն՝ Դյուրկհեյմի ինտեգրացիոն գաղափարների նկատմամբ, համոզված էր, որ սոցիալիզմը չի կարող միավորել հայերին, և որ անհրաժեշտ է դրսևորել մանկավարժություն՝ անձամբ քաղաքական խաղի կենտրոնում մնալու համար։ Նազարբեկյանը չէր ընդունում իրեն Հեղափոխության ծայրամաս մղելը, երբ ինքն էր առաջին հայկական առաջադեմ կուսակցության հիմնադիրը։ Նա նկատեց, որ իր անունը նույնիսկ չէր ընդգրկվել ՀՅԴ‑ի առաջին հինգ հոգանոց ղեկավար կոմիտեում, որի մեջ էր նաև Միքայելյանը, և հրաժարվեց ՍԴՀԿ‑ի որևէ մասնակցությունից այս նոր դաշնությունում։ Նա չէր կարող բավարարվել այն մխիթարական մրցանակով, որ լիներ «Հնչակի» համախմբագիր Միքայելյանի հետ։
Տասնիններորդ դարի վերջին տասնամյակի ընթացքում Միքայելյանը մի քանի փորձ արեց Նազարբեկյանին և ՍԴՀԿ-ին ներգրավել։ Ամեն անգամ նա բախվում էր Վարդանյանի անզիջում դիրքորոշմանը, որը շատ ավելի մոտ էր Լենինի Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական աշխատավորական կուսակցությանը (ՌՍԴԲԿ), քան հայկական հեղափոխական ուժերի միավորմանը։ Միքայելյանը նույնիսկ առաջարկեց փոխել ՀՅԴ‑ի անունը, եթե ՍԴՀԿ‑ն միանար նրա շարքերին։ Նա առաջարկում էր «Միավորված Հայ Յեղափոխականների Դաշնություն» կամ «Եղբայրական Դաշնություն» կամ «ՄիացյալԴաշնություն», սակայն կրկին մերժվեց Նազարբեկյան ամուսինների կողմից։ Սակայն Միքայելյանը այլ պայմաններ էլ դրեց՝ 1896 թվականին ՍԴՀԿ‑ի պառակտումից հետո՝ մարքսիստական թևի (ՍԴՀԿ, Նազարբեկյան) և ազգային թևի (Վերակազմյալ հնչակյաններ, Արփիարյան, Միհրան Տամատյան) միջև։ Նախ դիմելով այս աջակողմյան, միավորմանը առավել բաց պառակտմանը, Միքայելյանը հայ հեղափոխականների միավորումը պայմանավորեց երկու փուլով․ նախ՝ հնչակյան հոսանքների վերամիավորումը մեկ կազմակերպության մեջ, ապա՝ Արփիար Արփիարյանի վտարումը վերամիավորված ՍԴՀԿ-ից։
Սա Միքայելյանի համար նոր ձախողում էր, որից հետո նա իր ընկերներին կոչ արեց հրաժարվել հնչակյանների հետ միավորման որևէ ծրագրից՝ նրանց հեգնանքով անվանելով զուռնաչիներ(զուռնա նվագողներ՝ հայկական ավանդական փողային գործիք, որը ժամանակի ընթացքում արձակում է ծակող ու հոգնեցնող ձայներ, այսինքն՝ ասելով, որ ՍԴՀԿ‑ն միայն աղմուկ է անում և ոչինչ ավելին)։ Երբ Միքայելյանը մահացավ 1905 թվականին, վերամիավորման նախագիծը արդեն միայն հին հիշողություն էր․ նրա հաջորդը այլևս չէր մտածում դրա մասին, Նազարբեկյանը հեռացել էր քաղաքական կյանքից, և կարծես ոչ ոք չէր աշխատում հայկական ուժերի միավորման համար։Սա լիովին ճիշտ չէր․ նախաձեռնությունը պետք է գար ոչ թե ՀՅԴ-ից, ինչպես հիմնադրի կյանքի օրոք, այլ հնչակյան առաջնորդ Ստեփան Սապահ-Գուլյանից (1861–1928), որը, ինչպես Միքայելյանը, ծնունդով Նախիջևանից էր։ Սապահ-Գուլյանը «Երիտասարդ Հայաստան» հնչակյան թերթի գլխավոր խմբագիրն էր (1903), ինչպես նաև այն կազմակերպության անվան կրողը, որը Միքայելյանը ստեղծել էր ՀՅԴ-ից առաջ։ Միքայելյանի նման, Կովկասի այս մտավորական զավակը, որը կրթություն էր ստացել Փարիզի Քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոցում և եղել էր ապագա Ֆրանսիայի նախագահ Ռայմոն Պուանկարեի ուսանողը, դեմ էր «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի հետ որևէ համաձայնության։ Նա սոցիալական փաստերի բացատրության մեջ կիրառում էր սոցիոլոգիական մեթոդը․ նրա«Պատասխանատուները» (1916) գիրքը ոչ միայն հաշվեհարդար էր, մասնավորապես ՀՅԴ‑ի դեմ, այլև անողոք կերպով ցույց էր տալիս ՀՅԴ ղեկավարության սխալ գնահատականները Երիտթուրքական հեղափոխության ընթացքում և դրանից հետո, որոնք հանգեցրին ցեղասպանության աղետին։ Սապահ-Գուլյանը պաշտպանում էր բոլոր հեղափոխական ուժերի միավորումը, համառորեն առաջարկում էր 1907-ին, ապա 1913-ին՝ երկրորդ Բալկանյան պատերազմի ժամանակ, հրավիրել հայ հեղափոխականների համագումար։ Նա դեմ էր 1923 թվականին Խորհրդային Հայաստանում ՍԴ հնչակյան կուսակցության լուծարմանը և մի քանի տարի անց մահացավ Միացյալ Նահանգներում։ Միքայելյանի նման, նա կենտրոնացման ջատագով էր՝ կառավարման մի տեխնիկայի, որը մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը դիտվում էր որպես ժամանակակից գործելակերպ։ Եվ ինչպես Միքայելյանը, Սապահ-Գուլյանը պաշտպանում էր Օսմանյան կայսրությունում գաղտնի թգործունեությունը՝ անկախ գործող վարչակարգից։
Կայծ Մինասյան
(շարունակելի)
English text below
The Social Democratic Hnchakian Party
and the Armenian Revolutionary
Federation,
fraternal twins or semi-identical twins?
Part four
The choice between those two poles of attraction was all the more difficult for them as the Armenian revolutionary movement was structured in a space of liberation deprived of a political center. At that time, the official Armenian discourse could not be linked to an urban center recognized by the whole social body: Constantinople? It was the capital of the Ottoman Empire, even though it was home to a large number of Armenians. Tbilisi, where the ARF was founded? This city, one of the largest one in the Russian Empire, was not in Armenian territory. Yerevan? It was more a South Caucasian town than a center of power redistribution. St. Petersburg? It was the capital of tsarist Russia, too far from Armenia. Not to mention Geneva, where the SDHP was founded, also far from the Yerkir. That leaves Van, where the Armenakan Party was founded, but which was isolated from the rest of the world, or Erzerum, which was the mythical capital of Armenians, the center of gravity of Armenia’s strategic rebirth, but difficult to reach for the revolutionaries. Deprived of any industrial fabric in Armenia, of the unwavering support of the Armenian bourgeoisie, as a social group spread over several empires, and practically devoid of mutual knowledge between the Armenian societies of Turkey and Russia, but also of a single center of power, the new paradigm (politics, revolution, Armenia) suffered from a major deficit in the mobilization and identification of Armenians with a delimited space.
This deficit aggravated the traumatic relationship that Armenians had with the balance of power, which the SDHP and the ARF tried to overcome by resorting to violence (guerrilla warfare, terrorism) and diplomacy (action with governments and the Second International). However, before addressing their common strategy, a detour through the weight of the Empire is worthwhile to understand the specificity of the Armenian case. Like the Bulgarians, Greeks, Macedonians and other peoples under Ottoman domination, the Armenian revolutionary movement had the particularity of being implanted on the straddle of three empires, essentially two, often rivals and sometimes partners: the Russian Empire and the Ottoman Empire, and incidentally the Persian Empire. This interaction between the empires themselves on the one hand and between the Empires and the national emancipation movement on the other amplified the phenomena of Armenian instrumentalization by one empire against another, as well as the repression against Armenians by the coalescing empires. The more the empires competed, the more the Armenian revolutionary forces were instrumentalized byone power to the detriment of the other, as in the case of the Russian utilization of the ARF and the SDHP between 1912 and 1917 during the reactivation of the Armenian question on the European diplomatic agenda and the formation of the Armenian volunteer battalions (five to be exact, four Dashnaktsakan and one Hnchakian). The more the empires cooperated with each other, the more the revolutionary movement was subjected to relentless repression orchestrated by the central powers, as it was the case with the massacre of the fedayees (freedom fighters) from the three organizations in Van in 1896 (Avedisian-Armenakan, Bedo-ARF, Mardig-SDHP). The Armenian revolutionary movement never managed to overcome this imperial paradox, despite attempts to polarize it on Turkish Armenia in order to spare Russia from Armenian agitation in the Caucasus. This impotence, or at least this imperial constraint in which the game of princes thwarts the strategies of revolutionaries, can be read as a necessity and a possibility.
The necessity was the one that forced both formations to register in the international law, namely the reforms in the six Eastern Ottoman provinces (Turkish Armenia) that the European concert imposed on the Ottoman Empire in 1878, 1895 and 1914, respectively after the Russo-Turkish War (treaties of San Stefano and Berlin), in the midst of the Hamidian massacres when 250,000 Armenians were massacred, or after the Balkan Wars and the Russo-German initiative against the Sublime Porte on the eve of First World War. Although there were voices within both formations claiming against this positive law associated with capitalist and imperial powers, the SDHP and the ARF demanded the implementation of reforms to advance haitadism and give it full legitimacy.
Incidentally, this watered down their revolutionary identity and insurrectionary message, even though—this was the other side of their strategy, that of possibility— the SDHP and the ARF advocated the use of guerrilla warfare and excelled in terrorism. The Hnchakian and Dashnaktsakan commandos claimed countless attacks during the Ottoman and Tsarist periods, including those against their own members for supposed treason or settling of scores: the most famous was the murder of Arpiar Arpiarian, a Hnchakian writer of the late nineteenth century, on February 12, 1908. by a Hnchakian commando. The adduced reason was to have betrayed the party by splitting it at the time of the creation of the Hnchakian Reformed Party (Verakazmyal), in London, in 1896. On several occasions, Arpiarian escaped assassination attempts by Dashnaktsakancells who accused him of being an intelligence agent in the service of the Ottoman Empire. In addition to terrorism, the SDHP and the ARF also used guerrilla warfare and general insurrection to develop the Armenian revolution. The SDHP organized the first insurrection in 1894, which unleashed the Hamidian massacres; the ARF organized the second in 1904, which was crushed by the Ottoman army supported by Hamidiye Regiments. One character was central to both insurrections: Hrair Tjokhk, who was Hnchakian during the first uprising and switched to the Dashnaktsakan side just after its failure. More than a hundred years after his death, Tjokhk is still sung by both organizations, even though he had distanced himself from the SDHP, whose recourse to street demonstrations seemed ineffective to him, whereas he advocated large-scale armed action.
Not only Tjokhk can be considered an interface between the two organizations, but from the very beginning, he accuratelyestablished that the strategy of the actors, that of the two main founders, Avedis Nazarbekian (1866–1939) for the SDHP and Kristapor Mikaelian (1859–1905) for the ARF, was practically the same. In the abovementioned letter sent to both leaderships in 1895, Tjokhk raised the question of the ego of leaders, denounced their pride, and mainly targeted those two leaders. Both were brilliant students well versed in the social sciences, who had traveled through Europe and various universities like most of their contemporaries. Coming from semi-happybackgrounds, they both frequented for a while the Russian populist circles; they were thirsty for ambition and sought to enter history through the big door of Revolution. Therefore, when the ARF met in 1890 during its founding congress, Mikaelian obtained the agreement of the SDHP, represented by Ruben Khan-Azat (1862/63–1929) to join the new organization, the Federation of Armenian Revolutionaries (FAR). However, as soon as he returned to Geneva, the SDHP delegate was strongly criticized by its leader, Nazarbekian, after having reported to him on the meeting in Tbilisi. According to the compromise between Mikaelian and Khan-Azat, the newspaper Hnch‘ak, which was already established, would be a theoretical organ edited in Geneva and the new publication Droshak would be a general information newspaper edited in Tbilisi. Nazarbekianrejected this idea and dismissed any form of alliance with the ARF considering that it had nothing to do with socialism, let alone Marxism. Although Khan-Azat made him understand that it was impossible to mobilize Armenian revolutionaries around the idea of scientific socialism and that the principle of “economic liberation” was validated and therefore constituted sufficient guarantee of socialist orthodoxy, Nazarbekian rebuked this approach with the argument that “economic liberation” was an ambiguous expression that could be as much affiliated with dialectical materialism as with the Manchester School (19th century), which followedfree trade and laissez-faire liberalism. In these somewhat confused circumstances, it was out of the question for him and his wife, Maro Vardanian, who was even more doctrinaire than him, to associate the SDHP with the ARF. The divorce between the two formations commenced in 1891 in Hnch‘ak. A convinced socialist, Khan-Azat understood that both leaders were fighting for the leadership of the Revolution. Mikaelian, a man of the left and sensitive to Durkheim’s integrationist ideas, was convinced that socialism could not bring Armenians together and that it was necessary to show pedagogy, so as to remain personally at the center of the political game. Nazarbekian did not accept to be demoted to the periphery of the Revolution while he was the founder of the first Armenian progressive party. He noted that his name did not even appear in the first steering committee of the ARF composed by five people, including Mikaelian, and eschewed any participation of the SDHP in this new federation. He could not be satisfied with the consolation prize of being co-editor-in-chief of Hnch‘ak with Mikaelian. Throughout the last decade of the nineteenth century, Mikaelian made several attempts to get Nazarbekian and the SDHP on board. Each time he came up against the intransigence of Vardanian, much closer to Lenin’s Russian Social-Democratic Labor Party (RSDLP) than to the union of Armenian revolutionary forces. Mikaelian went so far as to propose changing the name of the ARF if the SDHP joined its ranks. He suggested “Federation of Armenian Unified Revolutionaries” or “Brotherly Federation” or “Unified Federation,” and again he was rejected by the Nazarbekiancouple. However, Mikaelian set other conditions since the breakup of the SDHP in 1896 between a Marxist branch (SDHP, Nazarbekian) and a national branch (Verakazmyal Hnchakian, Arpiarian, Mihran Damadian). Turning in the first place toward this right-wing split more open to fusion, Mikaelian conditioned the union of the Armenian revolutionaries to two phases: first, the reunification of the Hnchakian currents in a single formation; then, the expulsion of Arpiar Arpiarian from the reunified SDHP. It was a new failure for Mikaelian who asked his comrades to give up any project of union with the Hnchakians, whom he qualified with sarcasm of Zournajis(players of zourna, a traditional Armenian wind instrument, which produces strident and wearing sounds in the long run, a way of saying that the SDHP makes only noise and nothing else). When Mikaelian died in 1905, the project of reunification was only an old memory; his successor did not think about it anymore and Nazarbekian left political life and no one seemed to work for the union of the Armenian forces. This was not exactly true; the initiative would not come from the ARF, as during the lifetime of its founder, but from the Hnchakian leader Stepan Sapah-Gulian (1861–1928), who also came from Nakhichevan, like Mikaelian. Sapah-Gulian was editor in chief of the Hnchakian newspaper Eritasard Hayastan (1903), as the name of the organization created by Mikaelian before the creation of the ARF. Similar to Mikaelian, this intellectual native of the Caucasus, trained at the Free School of Political Sciences in Paris and former student of future French president Raymond Poincaré, was against any agreement with the Committee of Union and Progress (CUP). He pursued a sociological method in the explanation of social facts; his book “The Responsible Ones” (Pataskhanatunerě), published in 1916, does not only deal with a settling of accounts, in particular against the ARF, but an implacable demonstration of the misjudgments of the ARF leaders during and after the Young Turk Revolution of 1908, which led to the catastrophe of the genocide. Sapah-Gulian advocated the union of all revolutionary forces, stubbornly proposed the holding of a congress of Armenian revolutionaries in 1907 and then in 1913, in the midst of the second Balkan War. He opposed the liquidation of the SD Hnchakian Party in Soviet Armenia in 1923, before dying a few years later in the United States. Like Mikaelian, he was a fervent defender of centralism, this management technique, which appeared as a modern practice until World War II. Like Mikaelian, Sapah-Gulian advocated clandestine action in the Ottoman Empire, regardless of the regime in place.
Gaidz Minnassian
[to be continued]