Հայկա­կան Բանակն Ուշքի Է Գալիս

2015–2016 թվա­կաննե­րին արդեն հստակ էր, որ ռազմա­կան բալանսի խախտումն արդեն չափա­զանց մեծ է դարձել, իսկ այդ պահին իրա­կա­նացված քայլե­րը ուշա­ցած էին և բավա­րար չէին խնդի­րը լուծե­լու համար։

Լեո­նիդ Ներսիսյան

Պետրոս Ղազարյա­նը զրուցել է ռազմա­կան փորձա­գետ Լեո­նիդ Ներսիսյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում վերլուծվել են հայկա­կան բանա­կի զարգացման ռազմա­վա­րա­կան սխալներն և ներկա­յիս բարե­փո­խումնե­րը։ Փորձա­գե­տը շեշտում է, որ մինչև 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմը բացա­կա­յում էր հստակ քաղա­քա­կան տեսլա­կա­նը և արդիա­կա­նացման ծրա­գի­րը, ինչը հանգեցրեց կառա­վարման համա­կարգե­րի հնացման։ Ներկա­յումս իրա­կա­նացվում են կարև­որ քայլեր զինված ուժե­րի թվայնացման, կառա­վարման ապա­կենտրո­նացման և սպա­ռա­զի­նության դիվերսիֆի­կացման ուղղությամբ։ Առանձնա­հա­տուկ ուշադրություն է դարձվում տեղա­կան ռազմարդյունա­բե­րության զարգացմա­նը, հատկա­պես անօ­դա­չու թռչող սարքե­րի և կապի միջոցնե­րի արտադրության ոլորտում

Ռազմա­կան փորձա­գետ Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ 2020 թվա­կա­նի պարտությունից հետո բանա­կա­շի­նության մասին խոսե­լիս անհրա­ժեշտ է նախ հասկա­նալ՝ ինչ ռազմա­վա­րա­կան սխալներ են արվել դրա­նից առաջ։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այդ սխալնե­րը ունե­ցել են մի քանի շերտ, սակայն ամե­նա­խորն այն է, որ առա­ջին պատե­րազմի հաղթա­նա­կից հետո Հայաստա­նը որպես պետություն չկա­րո­ղա­ցավ հստակ որո­շել իր ընտրած ճանա­պարհը․ կամ իրա­կան բանակցա­յին լուծում՝նույնիսկ ցավա­լի զիջումնե­րով, կամ պատե­րազմին պատրաստվե­լու հստակ որո­շում։ Ներսիսյա­նի կարծի­քով՝ այդ երկընտրանքի բացա­կա­յությունը բանա­կա­շի­նությունը դարձրել է անո­րոշ, քանի որ պարզ չէր՝ ինչի համար է բանա­կը, ինչ չափի ռեսուրսներ պետք է տրա­մադրվեն և ինչ նպա­տակ է սպա­սարկվում։

Նա դիտարկեց, որ մինչև 2000-ականնե­րի կեսե­րը Ադրբե­ջա­նը դեռ արագ տեմպե­րով չէր վերա­զինվում, և մինչև 2002–2003 թվա­կաննե­րը Հայաստա­նի ռազմա­կան բյուջեն որոշ դեպքե­րում համադրե­լի էր կամ նույնիսկ ավե­լի բարձր։ Սակայն նավթա­յին եկա­մուտնե­րի աճից հետո Ադրբե­ջա­նը կտրուկ փոխեց իր ռազմա­վա­րությունը, և արդեն 2007–2008 թվա­կաննե­րին պետք է ակնհայտ լիներ, որ Հայաստա­նը սխալ ուղղությամբ է գնում։ Նրա խոսքով՝ 2015–2016 թվա­կաննե­րին արդեն հստակ էր, որ ռազմա­կան բալանսի խախտումն արդենչա­փա­զանց մեծ է դարձել, իսկ այդ պահին իրա­կա­նացված քայլե­րը ուշա­ցած էին և բավա­րար չէին խնդի­րը լուծե­լու համար։

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ ինքը չի կիսում այն տեսա­կե­տը, թե 2008–2010 թվա­կաննե­րին Հայաստա­նում հնա­րա­վոր չէր գտնել տարե­կան գոնե 100 միլիոն դոլար լրա­ցուցիչ միջոցներ՝ ներառյալ սփյուռքի ներուժը։ Նրա հաշվարկնե­րով՝ այդ միջոցնե­րով հնա­րա­վոր կլի­ներ վարկա­յին մեխա­նիզմնե­րով ձեռք բերել շուրջ մեկուկես միլիարդ դոլա­րի զինտեխնի­կա այն տարի­նե­րին, երբ զենքը էապես ավե­լի էժան էր։ Սակայն, ըստ նրա, խնդի­րը միայն զենքի քանա­կը չէր, այլ ամբողջա­կան բանա­կա­շի­նության մոտե­ցումը։

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը կարծիք հայտնեց, որ պարա­դոքսալ կերպով 1994 թվա­կա­նին Հայաստա­նը ուներ ավե­լի ժամա­նա­կա­կից և ճկուն բանակ, քան 2015 կամ նույնիսկ 2020 թվա­կաննե­րին։ Նրա խոսքով՝ այն ժամա­նակ կար պատե­րազմով անցած, նախա­ձեռնո­ղա­կան սպա­յա­կան կազմ, մերի­տոկրատ(բառա­ցի՝ «արժա­նի­նե­րի իշխա­նություն», շնորհա­պե­տություն) մոտե­ցում և ստո­րա­բա­ժա­նումնե­րի միջև բարձր շարժունություն։ Պատե­րազմից հետո այդ մոդե­լը աստի­ճա­նա­բար փոխա­րինվեց կենտրո­նացված, սովե­տա­կան կառա­վարման համա­կարգով, որտեղ ստո­րին օղակնե­րում գտնվող սպա­նե­րը գրե­թե զրկված էին ինքնուրույն որո­շումներ կայացնե­լու հնա­րա­վո­րությունից։

Ներսիսյա­նը շեշտեց, որ առա­ջին պատե­րազմի հաղթա­նա­կը երբեք խորա­պես չի վերլուծվել։ Նրա գնա­հատմամբ՝ Հայաստա­նում չկա այդ պատե­րազմի ռազմա­կան վերլուծությա­նը նվիրված լուրջ, ակա­դե­միա­կան աշխա­տություն կամ դասա­գիրք, մինչդեռ Ադրբե­ջա­նում կա գոնե մեկ ծավա­լուն, դետա­լա­յին ուսումնա­սի­րություն։ Նա սա համա­րեց խիստ բացթո­ղում, քանի որ առանց նման վերլուծության հնա­րա­վոր չէ ճիշտ հետև­ություններ անել։

Խոսե­լով 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից հետո կատարված փոփո­խություննե­րի մասին՝ Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ հետև­ություններ արվել են շատ ծանր գնով, բայց այլ ելք պարզա­պես չի եղել։ Նրա կարծի­քով՝ գործընթացնե­րը հատկա­պես ակտի­վա­ցել են 2022 թվա­կա­նի սեպտեմբե­րից հետո։ Նա ընդգծեց, որ 2026 թվա­կա­նին, տեխնի­կա­կան առումով, Հայաստա­նը գտնվում է ավե­լի լավ վիճա­կում, քան 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմի նախօ­րեին։ Ներսիսյա­նը նշեց, որ բաց աղբյուրնե­րի տվյալնե­րով՝ ժամա­նա­կա­կից հրե­տա­նին այժմ կրա­կում է երկուուկես-երեք անգամ ավե­լի հեռու, իսկ ձեռք բերված զինա­տե­սակնե­րը ոչ միայն քանա­կա­պես փոխհա­տուցում են կորուստնե­րը, այլև որա­կա­պես ավե­լի բարձր մակարդա­կի վրա են։

Նա հավե­լեց, որ զենքի գնումը ինքնին ռեֆորմ չէ, այլ պարտա­դիր պայման։ Իրա­կան ռեֆորմը, նրա խոսքով, ներա­ռում է կառա­վարման համա­կարգի փոփո­խությունը, թվայնա­ցումը և բաց շուկա­յում աշխա­տե­լու կարո­ղության զարգա­ցումը։ Ներսիսյա­նը կարև­ո­րեց այն հանգա­մանքը, որ նախկի­նում Հայաստա­նը գործնա­կա­նում մեկ մատա­կա­րա­րից էր կախված, իսկ այժմ ստիպված է ընտրություն կատա­րել տարբեր երկրնե­րի և տարբեր համա­կարգե­րի միջև, ինչը պահանջում է նոր ինստի­տուցիո­նալ կարո­ղություններ։

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը հատկա­պես կարև­ո­րեց բանա­կի կառա­վարման և կապի համա­կարգե­րը՝ նշե­լով, որ 2020 թվա­կա­նին դրանք եղել են ամե­նա­թույլ օղակնե­րից մեկը։ Նրա խոսքով՝ հակա­ռա­կորդը կարո­ղա­նում էր մի քանի րոպեի ընթացքում հայտնա­բե­րումից անցնել հարվա­ծի, մինչդեռ հայկա­կան կողմում նույն գործընթա­ցը կարող էր տևել կես ժամից մինչև մի ամբողջ օր։ Նա ընդգծեց, որ ապա­կենտրո­նացված և թվայնացված կառա­վարման մոդե­լը թույլ է տալիս փոքր ռեսուրսնե­րով հասնել մեծ արդյունա­վե­տության։

Դրոննե­րի և ռազմարդյունա­բե­րության թեմա­յով Ներսիսյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նում արդեն կան մի շարք տեղա­կան ընկե­րություններ, որոնք արտադրում են մրցունակ տակտի­կա­կան դրոններ և այլ համա­կարգեր։ Նա հիշեցրեց, որ բաց տվյալնե­րով հայտնի է՝ շուրջ 420 միլիոն դոլա­րի պատվեր է տեղա­բաշխվել տեղա­կան արտադրողնե­րի մոտ, և նմա­նա­տիպ ծավալ նախա­տեսվում է առա­ջի­կա տարի­նե­րին։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այսօր Հայաստա­նի ռազմա­կան գնումնե­րի մոտ 15–20 տոկո­սը իրա­կա­նացվում է տեղա­կան արտադրությունից, ինչը բավա­կա­նին բարձր ցուցա­նիշ է միջազգա­յին համե­մա­տությամբ։

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը շեշտեց, որ ներքին ռազմարդյունա­բե­րության զարգա­ցումը պետք է շարունա­կել, քանի որ այդ ընկե­րություննե­րը նոր են սկսում կայա­նալ և ունեն նաև արտա­հանման պոտենցիալ։ Նա ընդգծեց, որ աշխարհում ընթա­նում է լայն միլի­տա­րի­զա­ցի (ռազմա­կա­նա­ցում), և նույնիսկ եվրո­պա­կան շուկա­նե­րի հետ հնա­րա­վոր են համա­գործակցության ձևա­չա­փեր՝ հաշվի առնե­լով Հայաստա­նի համե­մա­տա­բար ճկուն կարգա­վո­րումնե­րը։

Խոսե­լով բանա­կի մարտա­կան ոգու մասին՝ Ներսիսյա­նը նշեց, որ դա չափե­լը չափա­զանց դժվար է, սակայն ընկա­լումնե­րի մակարդա­կում փոփո­խություն կա։ Նրա կարծի­քով՝ 2020-ից առաջ գոյություն ուներ չափա­զանցված վստա­հություն հաղթա­նա­կի նկատմամբ, մինչդեռ այժմ այն փոխա­րինվել է ավե­լի իրա­տե­սա­կան վերա­բերմունքով, բայց նաև ծառա­յության պայմաննե­րի, աշխա­տա­վարձե­րի և կազմա­կերպման բարե­լավմամբ, ինչը կարող է բարձրացնել վստա­հությունը բանա­կի նկատմամբ։

Անդրա­դառնա­լով ռազմա­կան կրթությա­նը՝ Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ վերջին տարի­նե­րին իրա­կա­նացվում են ներդրումներ նոր ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի, ծրագրե­րի փոփո­խության և արտա­սահմա­նում կրթություն ստա­նա­լու ուղղությամբ։ Նա կարև­ո­րեց օտար լեզունե­րի, հատկա­պես անգլե­րե­նի իմա­ցությունը՝ ընդգծե­լով, որ ժամա­նա­կա­կից ռազմա­կան գիտության մեծ մասը հասա­նե­լի է հենց այդ լեզվով, իսկ միայն ռուսե­րե­նով սահմա­նա­փակվե­լը էապես նեղացնում է մասնա­գի­տա­կան հորի­զո­նը։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝