Հարցազրույց Թուրքիա­յում ԱՄՆ Դեսպա­նի Հետ

Սկսած Սայքս-Պիկո­յից, Մակմա­հո­նից, Բալֆուրի հռչա­կագրից, Արևմուտքի կողմից պարտադրված բոլոր մոդելնե­րը Մերձա­վոր Արև­ելքում ձախողվել են։ Մենք ունե­ցել ենք շուրջ 92 վարչա­կարգա­յին փոփո­խություն, որոնք չեն աշխա­տել։ Փորձել ենք ֆեդե­րա­լիզմ, կենտրո­նա­ցում՝ ոչ մեկը չի գործել։ Խնդի­րը ցեղա­յին կառուցվածք ունե­ցող հասա­րա­կություննե­րին արևմտյան մանդատներ պարտադրելն է․ դա երբեք չի աշխա­տել։ 

Թոմ Բարաք

Ներկա­յացնում ենք ԱՄՆ դեսպան Թոմ Բարա­քի հարցազրույցը Bloomberg‑ի Մերձա­վոր Արև­ելքի քաղա­քա­կան-տնտե­սա­կան նորություննե­րի գլխա­վոր խմբա­գիր Փոլ Վալլա­սին։ Հարցազրույցը խորքա­յին վերլուծություն է Մերձա­վոր Արև­ելքի և Թուրքիա­յի աշխարհա­քա­ղա­քա­կան իրա­վի­ճա­կի վերա­բերյալ, որտեղ ԱՄՆ դեսպա­նը շեշտում է տարա­ծաշրջա­նա­յին ինքնո­րոշման և տնտե­սա­կան բարգա­վաճման առաջնա­հերթությունը:

Մեր Ուղին

Հարցազրույցը՝

Փոլ Վալլասս–
Պարոն դեսպան Թոմ Բարաք, շնորհա­կալ ենք մեզ միա­նա­լու համար։ Գիտեմ՝ այս շաբաթ Ձեր գրաֆի­կը չափա­զանց հագե­ցած է․ արդեն եղել եք Դամասկո­սում, Մուսկա­տում, Դուբա­յում, այժմ՝ Աբու Դաբիում։ Դուք շատ ծանրա­բեռնված պաշտոն եք զբա­ղեցնում։ Կուզե­նա­յի սկզբում լայն պատկե­րից սկսել և խոսել Մերձա­վոր Արև­ելքի մասին՝մասնավորապես Լևանտի և Թուրքիա­յի, որոնք Ձեր պատասխա­նատվության շրջա­նա­կում են։

Հոկտեմբե­րին, Գազա­յում ՀԱՄԱՍ‑ի և Իսրա­յե­լի միջև զինա­դա­դա­րից հետո, ԱՄՆ նախա­գահ Դոնալդ Թրամփը հայտա­րա­րեց, որ «Մերձա­վոր Արև­ելքը առա­ջին անգամ վերջին 3000 տարում միա­վորվել է» և խոսեց «ոսկե դարաշրջա­նի» մասին։ Ձեր կարծի­քը ո՞րն է։ Արդյո՞ք մենք արդեն այնտեղ ենք, թե՞ դեռ շատհե­ռու ենք, հաշվի առնե­լով Գազա­յում շարունակվող գրե­թե ամե­նօրյա մահա­բեր հարվածնե­րը, Լիբա­նա­նի հարա­վում և Սիրիա­յում տեղի ունե­ցող զարգա­ցումնե­րը։

Թոմ Բարաք –
Սա հիա­նա­լի, բայց գրե­թե անլուծե­լի հարց է, որովհետև մենք գործ ունենք աշխարհի ամե­նա­բարդ աշխարհագրա­կան ու քաղա­քա­կան տարածքի հետ։ Ես միշտ ասում եմ՝ այս հարցը լուծել չեն կարո­ղա­ցել Աբրա­հա­մը, Իսմա­յիլն ու Իսա­հա­կը, Մովսե­սը, Հիսուսը, յոթ խաչակրաց արշավնե­րը։ Մտա­ծել, թե հնա­րա­վոր է դա անել երկու տարվա ընթացքում, իրա­տե­սա­կան չէ։

Վերջին հարյուր տարի­նե­րին՝ սկսած Սայքս-Պիկո­յից, Մակմա­հո­նից, Բալֆուրի հռչա­կագրից, Արևմուտքի կողմից պարտադրված բոլոր մոդելնե­րը Մերձա­վոր Արև­ելքում ձախողվել են։ Մենք ունե­ցել ենք շուրջ 92 վարչա­կարգա­յին փոփո­խություն, որոնք չեն աշխա­տել։ Փորձել ենք ֆեդե­րա­լիզմ, կենտրո­նա­ցում՝ ոչ մեկը չի գործել։ Խնդի­րը ցեղա­յին կառուցվածք ունե­ցող հասա­րա­կությա­նը արևմտյան մանդատներ պարտադրելն է․ դա երբեք չի աշխա­տել։

Այսօր նախա­գահ Թրամփի մոտե­ցումը նոր է․թող տարա­ծաշրջա­նը ինքն իրեն լինի, դադա­րեցնենք պարտադրումը և տարածքը լցնենք բարգա­վաճման հույսով։ Աբրա­համյան համա­ձայնագրե­րը հենց այդ մասին են։ Նայեք Արա­բա­կան Միացյալ Էմի­րություննե­րին․ 1968-ին մի քանի տոհմեր հավաքվե­ցին, ձեռք սեղմե­ցին ու պայմա­նա­վորվե­ցին՝ պահպա­նե­լով տեղա­կան մշա­կույթն ու ինքնությունը, ստեղծել անվտանգություն և բարե­կե­ցություն։

Զինա­դա­դա­րից հետո պատանդնե­րի վերա­դարձը ինքնին մեծ ձեռքբե­րում էր։ Հոկտեմբե­րի 7‑ից հետո Իսրա­յե­լի մտա­ծո­ղությունը փոխվեց։ Բենիա­մին Նեթանյա­հուն ինձ անձամբ ասել է՝ իր համար առաջնա­յի­նը մարդկանց անվտանգությունն է, ոչ թե սահմաննե­րի գույնը։ Շարմ էլ Շեյխում արաբ առաջնորդնե­րի համախմբումը և 20 կետից բաղկա­ցած գաղա­փա­րա­կան ծրա­գի­րը կարև­որ քայլ էր։ Դա օրենք չէր, այլ ընդհա­նուր տեսլա­կան։

Ես հույս ունեմ, բայց սա գործընթաց է, ոչ թե մեկ իրա­դարձություն։ Տարա­ծաշրջա­նը պետք է ինքն իրեն լուծի իր խնդիրնե­րը։

Թուրքիա­յի դերը

Փոլ Վալլասս –
Դուք ԱՄՆ դեսպանն եք Թուրքիա­յում։ Ի՞նչ դեր կարող է ունե­նալ Թուրքիան Սիրիա­յի, Լիբա­նա­նի և Իսրա­յե­լի կայունացման գործում։ Կարո՞ղ է այն լինել տարա­ծաշրջա­նի առանցքա­յին հենա­րան։

Թոմ Բարաք –
100 տոկոս կարող է։ ԱՄՆ նախա­գահ Թրամփի և Թուրքիա­յի նախա­գահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդո­ղա­նի միջև կա բացա­ռիկ վստա­հություն։ Եթե նայենք Օսմանյան կայսրության պատմությա­նը, 550 տարի­գո­յություն ունե­ցող համա­կարգը կարո­ղա­նում էր միա­վո­րել բազմա­զան ժողո­վուրդնե­րի։

Թուրքիան շրջա­պատված է ութ բարդ երկրնե­րով, ունի ոչ արա­բա­կան աշխարհագրություն, բայց նաև ռազմա­վա­րա­կան դիրք՝ Բոսֆոր, չորս ծով, Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի հետ կապ։ Թուրքիան ՆԱՏՕ‑ի ամե­նա­մեծ դաշնա­կիցնե­րից է ԱՄՆ-ից հետո, սակայն Եվրո­պան դեռ չի ընդունում այն որպես լիարժեք գործընկեր։

Թուրքիան կարև­որ դեր ունի նաև Ադրբե­ջան-Հայաստան գործընթա­ցում։ Մենք արդեն տեսել ենք, թե ինչպես հարյուրամյա հակա­մարտությունը սկսում է հանգուցա­լուծվել։ Կասպի­ցից մինչև Միջերկրա­կան ծով բացվող միջանցքը կարող է լուծել տարա­ծաշրջա­նի էներգե­տիկ բազմա­թիվ խնդիրներ։

Իսրա­յել-Թուրքիա հարա­բե­րություններ

Փոլ Վալլասս –
Իսրա­յել-Թուրքիա հարա­բե­րություննե­րը ներկա­յումս շատ վատ վիճա­կում են։ Նախա­գահ Էրդո­ղա­նի հայտա­րա­րություննե­րը, Գազա­յում տեղի ունե­ցա­ծը, պաղեստինցի­նե­րի մահե­րը՝ ամե­նը լարվա­ծություն է ստեղծել։ Իրատեսակա՞ն է արդյոք հարա­բե­րություննե­րի բարե­լա­վումը մոտ ապա­գա­յում։

Թոմ Բարաք –
Կարճ պատասխան՝ այո, հարա­բե­րություննե­րը վատ են։ Սակայն սա մեծ մասամբ քաղա­քա­կան հռե­տո­րա­բա­նություն է։ Հոկտեմբե­րի 5‑ին Թուրքիան և Իսրա­յե­լը ունեին շուրջ 7 միլիարդ դոլա­րի առևտրա­յին ավելցուկ, որը բառա­ցիո­րեն մի օրում անհե­տա­ցավ։

Երկու կողմն էլ հասկա­նում են, որ տարածքա­յին ընդլայնումը լուծում չէ։ «Մեծ Իսրա­յել» գաղա­փա­րը չի կարող իրա­կա­նացվել ուժով։ Վերջում գործե­լու են տնտե­սությունն ու բարե­կե­ցությունը։ Ես վստահ եմ՝ այս լարվա­ծությունը ժամա­նա­կի ընթացքում կթուլա­նա։

Գազա և միջազգա­յին կայունացման ուժեր

Փոլ Վալլասս –
ԱՄՆ նախա­գա­հի առա­ջարկած ծրագրով նախա­տեսվում է միջազգա­յին կայունացման ուժե­րի մուտք Գազա։ Ձեր կարծի­քով՝ Թուրքիան պե՞տք է մասնակցի այդ ուժե­րին, և արդյո՞ք Իսրա­յե­լը երբևէ կհա­մա­ձայնի։

Թոմ Բարաք –
Իմ անձնա­կան կարծի­քով՝ այո, դա շատ խելա­ցի քայլ կլի­ներ։ Թուրքիան հարա­բե­րություններ ունի ՀԱՄԱՍ‑ի հետ և կարող է դեր խաղալ զինա­թափման գործընթա­ցում։ Սակայն իրա­կա­նում վստա­հության պակաս կա, և ես չեմ կարծում, որ Իսրա­յե­լը ներկա­յում կընդունի դա։

Լիբա­նան և «Հեզբոլլահ»

Փոլ Վալլասս –
Լիբա­նա­նում լարվա­ծությունը կրկին աճում է։ Կա՞ վտանգ, որ պատե­րազմը կվերսկսվի։

Թոմ Բարաք –
Ցավոք՝ Լիբա­նա­նը ձախողված պետություն է։ Համա­կարգը չի աշխա­տում, պետա­կան պարտքը ահռե­լի է, «Հեզբոլլա­հը» թե՛ ահա­բեկչա­կան կազմա­կերպություն է, թե՛ քաղա­քա­կան ուժ՝ վետո­յի իրա­վունքով։ Զինա­թա­փումը ռազմա­կան ճանա­պարհով հնա­րա­վոր չէ։

Միակ լուծումը ուղիղ քաղա­քա­կան երկխո­սությունն է Իսրա­յե­լի հետ։ Այլ ելք չկա։ Ռազմա­կան գործո­ղություննե­րը միայն նոր ծայրա­հե­ղա­կաններ են ստեղծում։

Այս տարա­ծաշրջա­նում վստա­հությունը կորել է։ Այն պետք է վերա­կա­ռուցել՝ ինչպես ԱՄԷ‑ն արեց՝ ձեռք սեղմամբ, վստա­հությամբ, համա­տեղ շահե­րով։ Մենք պետք է շարժվենք դեպի ապա­գա, ոչ թե մնանք ցեղա­յին վեճե­րի գերին։ Ժամա­նակն է «հեռա­խո­սա­յին խցի­կից անցնել Starlink-երի»։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝