Սոցիալ-Դեմոկրա­տա­կան Հնչակյան Կուսակցությունը Եվ Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը՝ Եղբայրա­կան Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաի­դենտիկ Երկվորյակներ

Նրա հետա­գա սերունդնե­րը կգնան նույնիսկ ավե­լի հեռու՝ ապա­կենտրո­նա­ցումը պաշտե­լով որպես ՀՅԴ հիմնա­դիր սկզբունք, միա­ժա­մա­նակ քար դարձնե­լով գաղա­փա­րա­կան կենտրո­նա­կա­նության ներա­ռող սկզբունքը՝ այն անկյունա­քա­րը, որի վրա հենվում էին նրանք, ովքեր ցանկա­նում էին ՀՅԴ‑ը ներկա­յացնել որպես կուսակցություն և ոչ թե որպես ֆեդե­րա­ցիա։

Կայծ Մինասյան

Մաս յոթե­րորդ

Երբ ղեկա­վա­րությունը ստեղծեց ՀՅԴ Խորհուրդը, որի կազմում էին երկու աշխարհա­յին Բյուրո­նե­րը և «Էրգրի» գլխա­վոր կենտրո­նա­կան կոմի­տե­նե­րը, դա արվեց սեփա­կան նախա­ձեռնությամբ՝ ֆեդե­րա­ցիա­յի աշխա­տանքի նկատմամբ ավե­լի լավ վերահսկո­ղություն ապա­հո­վե­լու համար։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ է ՀՅԴ պատմագրությունը որպես գործառնա­կան ձև պահպա­նել միայն ապա­կենտրո­նա­ցումը։ Պատճառն այն է, որ այն չի ընդունել հիմնա­դիր Միքա­յելյա­նի հակակրանքը ապա­կենտրո­նացման նկատմամբ, որը նա արտա­հայտել է Խորհրդի իր գործընկերնե­րին ուղղված նամակնե­րում։ Թեև Զավարյա­նը և Հովնան Դավթյա­նը փորձե­ցին պահպա­նել ապա­կենտրո­նա­ցումը՝ որպես Միքա­յելյա­նին հասկացնել տալու միջոց, որ Դաշնակցությունը իրե­նը չէ, վերջինս պատասխա­նեց, որ մտա­դիր է հրա­ժարվել Խորհրդի գործունեությա­նը մասնակցե­լուց, քանի որ իր հեղի­նա­կությունը կասկա­ծի տակ է դրվում, և հիշեցրեց, որ ֆեդե­րա­լիզմը չի նշա­նա­կում կենտրո­նի վերա­ցում։ Ցանկա­ցած ժամա­նա­կա­կից կազմա­կերպություն պետք է գործի կենտրո­նացնող ձևով։ Նրա հետա­գա սերունդնե­րը կգնան նույնիսկ ավե­լի հեռու՝ ապա­կենտրո­նա­ցումը պաշտե­լով որպես ՀՅԴ հիմնա­դիր սկզբունք, միա­ժա­մա­նակ քար դարձնե­լով գաղա­փա­րա­կան կենտրո­նա­կա­նության ներա­ռող սկզբունքը՝ այն անկյունա­քա­րը, որի վրա հենվում էին նրանք, ովքեր ցանկա­նում էին ՀՅԴ‑ը ներկա­յացնել որպես կուսակցություն և ոչ թե որպես ֆեդե­րա­ցիա։ Իրա­կա­նում միջհե­ղա­փո­խա­կան և ներհե­ղա­փո­խա­կան բանա­վե­ճը հիշեցնում էր հայկա­կան տոհմա­կան համա­կարգի հին մրցակցությունը՝ մի կողմում օրի­նա­բար (օրի­նա­կան և ապա­կենտրո­նացված) համա­կարգի պաշտպաննե­րը, այսինքն՝ այն գաղա­փա­րը, որ իշխա­նը հավա­սար է ավատատերերին(primus inter pares)։ Սա Զավարյաննե­րի, Դավթյաննե­րի (ՀՅԴ) և Տամատյաննե­րի (ՍԴՀԿ) ցանկությունն էր, որոնք հակադրվում էին իշխա­նա­բար համա­կարգի (ավտո­րի­տար և կենտրո­նացված) պաշտպաննե­րին, ըստ որի իշխա­նը գտնվում է ավա­տա­տե­րե­րից վեր՝ իր իշխա­նությունը առա­վել արդյունա­վետ վերա­բաշխե­լու համար։ Սա Նազարբեկյա­նի և Միքա­յելյա­նի դիրքո­րո­շումն էր, որոնք այս անգամ միա­վորվել էին իշխա­նության գործադրման հարցում։

Պատմության հեգնանքն այն է, որ մինչ ՍԴՀԿ‑ի կենտրո­նացման շուրջ բանա­վե­ճը նրա փլուզման պատճառնե­րից մեկն էր 1896 թվա­կա­նին, Միքա­յելյա­նի կենտրո­նա­կա­նությունը կուսակցության ներսում պառակտում չառա­ջացրեց. հենց ապա­կենտրո­նացման մեջ խարսխված լինե­լը՝ զուգորդված գաղա­փա­րա­կան կենտրո­նա­կա­նությամբ, դարձավ Միքա­յելյա­նի մահից հետո՝ 1905-ից 1991 թվա­կաննե­րին, ՀՅԴ-ում հաջորդա­կան պառակտումնե­րի աղբյուրը։ Կենտրո­նա­ցում թե ապա­կենտրո­նա­ցում՝ ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ը հիմնված էին հայդա­տա­կան մի համա­կարգի վրա, որը, պայքա­րե­լով գերիշխա­նության տրա­մա­բա­նություննե­րի (միջազգա­յին, կրո­նա­կան և տնտե­սա­կան) դեմ, իր հերթին դարձավ հայե­րի նկատմամբ գերիշխա­նության համա­կարգ, քանի որ հեղա­փո­խա­կան և գաղտնի ավանդույթ ունե­ցող այս երկու կազմա­վո­րումնե­րը զբա­ղեցրել են գրե­թե ամբողջ քաղա­քա­կան տարածքը և չունեն ժողովրդին հաշվե­տու լինե­լու ռեֆլեքս, մանա­վանդ որ ժողովրդա­վա­րա­կան ընտրություննե­րի ոլորտում նրանց փորձը սակավ է։

Հետև­ա­բար, սկզբից մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը հայե­րը երբեք հնա­րա­վո­րություն չունե­ցան միջնորդե­լու երկու կազմա­կերպություննե­րի միջև եղած բանա­վոր բախումներն ու միջա­դե­պե­րը։ Մինչ ՍԴՀԿ‑ի պառակտումը, ՀՅԴ‑ը իրեն չէր ճանա­չում Հնչակյաննե­րի խաղաղ գործո­ղություննե­րի մեջ՝ 1890 թվա­կա­նին Կոստանդնուպոլսի Կումքա­փըում և Էրզրումում անցկացված ցույցե­րի ընթացքում, որոնց նպա­տակն էր Սուլթան Աբդուլ Համիդ Բ‑ից պահանջել Բեռլի­նի պայմա­նագրով (1878) պարտադրված բարե­փո­խումնե­րի իրա­կա­նա­ցումը։ Նույնպես չէր ճանա­չում իրեն Բաբը Ալիի ցույցում՝ նույնպես խաղաղ, կազմա­կերպված 1895 թվա­կա­նի սեպտեմբե­րին, Սասունի ջարդե­րի ժամա­նա­կաշրջա­նում, նպա­տակ ունե­նա­լով սուլթա­նի վրա պարտադրել նույն թվա­կա­նին եվրո­պա­կան տերություննե­րի կողմից կայսրության վեց արև­ելյան նահանգնե­րի համար պահանջված բարե­փո­խումնե­րի իրա­կա­նա­ցումը։ Եվս երկու իրա­դարձություն սրե­ցին եղբայրասպան պայքարն ու մրցակցության ոգին։ 1891 թվա­կա­նի փետրվա­րին, Ժնև վերա­դառնա­լու ճանա­պարհին, Ռուբեն Խան-Ազա­տը հասավ Օդե­սա, որտեղ, լրագրող Գրի­գոր Արծրունու՝ Թիֆլի­սի «Մշակ» թերթի հիմնադրի ցուցումով, պետք է հանդի­պեր մի տիկնոջ՝ Անուշ անունով, որը 1889 թվա­կա­նի գարնա­նը Փարի­զում կայա­ցած հանդիպման ժամա­նակ Արծրունուն խոստա­ցել էր հեղա­փո­խության համար 10.000 հրա­ցան գնե­լու արժե­քին համարժեք գումար տրա­մադրել։ ՀՅԴ‑ի կողմից լիա­զորված Ռուբեն Խան-Ազա­տի և տիկին Անուշի հանդի­պումն ավարտվեց սկզբունքա­յին համա­ձայնությամբ։ Սակայն ՍԴՀԿ‑ն հրա­ժարվեց միա­նալ ՀՅԴ-ին, և Խան-Ազա­տը հայտնվեց երկընտրանքի մեջ՝ իր պատասխա­նատվության միջև ՀՅԴ‑ի նկատմամբ և իր հանձնա­ռության՝ ՍԴՀԿ‑ի հանդեպ։ Նազարբեկյան ամուսիննե­րը պահանջե­ցին, որ նա խզի կապե­րը ՀՅԴ‑ի հետ և իրենց փոխանցի տիկին Անուշի կոնտակտա­յին տվյալնե­րը՝ զենքի գործարքը ավարտին հասցնե­լու համար։ Մինչդեռ ՀՅԴ‑ը ուժեղ ճնշում գործադրեց Խան-Ազա­տի վրա՝ համա­ձայնությունը վերջնա­կա­նացնե­լու՝ որպես Դաշնակցության ներկա­յա­ցուցիչ։ Երկու կողմե­րի միջև տատանվե­լով՝ տիկին Անուշը չգի­տեր, թե ում փոխանցել գումա­րը։ Վերջի­վերջո նա այդպես էլ չվճա­րեց գումա­րը, և 10.000 զենքե­րից ոչ մեկը չմտավ Հայաստան։ «10.000 հրա­ցաննե­րի գործից» բացի, ՍԴՀԿ-ՀՅԴ հարա­բե­րություննե­րը մի քանի ամիս անց էլ ավե­լի վատթա­րա­ցան։ 1891 թվա­կա­նի օգոստո­սին Էրզրումում հին հեղա­փո­խա­կան Խաչա­տուր Քերեսքցյա­նի՝ ՍԴՀԿ-ին հարող գործչի սպա­նությունը երի­տա­սարդ նեչաև­ա­կան և դաշնակցա­կան Արամ Արամյա­նի կողմից, մթագնեցրեց հայկա­կան կազմա­կերպություննե­րի միջև հարա­բե­րություննե­րը։ ՀՅԴ ղեկա­վա­րությունը հրա­պա­րա­կավ դատա­պարտեց սպա­նությունը, սակայն Արամ Արամյա­նին չբա­ցա­ռեց իր շարքե­րից։ 1896 թվա­կա­նին, ՍԴՀԿ‑ի հրահրած Զեյթունի ապստամբությունից մեկ տարի անց, Միքա­յելյա­նը Թիֆլի­սում էր՝ անհանգիստ քայլե­լով և սպա­սե­լով Կոստանդնուպոլսից լուրե­րի՝ Օսմանյան բանկի գրավման մասին, հույս ունե­նա­լով, որ դրա հետև­ում, ինչպես նախա­տեսված էր, դաշնակցա­կան հատուկ ջոկատն է կանգնած, և վախե­նա­լով, որ իրեն շրջանցել է հնչակյան ջոկա­տը։ Երբ իմա­ցավ, որ գործո­ղության պատասխա­նատվությունը վերցվել է ՀՅԴ‑ի անունից, նա հրճվեց, քանի որ հասկա­ցավ, որ հեղա­փո­խությունը մտնում է նոր չափման մեջ՝ ՀՅԴ‑ի կողմից ՍԴՀԿ-ից առաջ անցնե­լով ցուցադրա­կան գործո­ղություննե­րի և ազա­տագրա­կան պայքա­րի տեմպի մեջ։ Մի քանի տարի անց ՀՅԴ‑ը և ՍԴՀԿ‑ն կապեր հաստա­տե­ցին Փարի­զում աքսորված երիտթուրքա­կան շարժման հետ։ ՍԴՀԿ‑ն կապի մեջ էր «թուրքա­կան ժիրոնդիստնե­րի»՝ Ազա­տություն և Համա­ձայնություն կուսակցության (Hürriyet ve İtilaf Fırkası) ներկա­յա­ցուցիչնե­րի՝ արքա­յազն Սաբա­հեդդի­նի, Մուրադ բեյ Միզանջիի և Դամադ Մահմուդ փաշա­յի հետ։ Նրանք միա­սին պաշտպա­նում էին օսմանյան հասա­րա­կության ներքև­ից արդիա­կա­նա­ցումը, ապա­կենտրո­նա­ցումը և ազգություննե­րի միջև հավա­սա­րությունը։ Իր հերթին, ՀՅԴ‑ը կապի մեջ էր տարբեր հոսանքնե­րի հետ և արձա­նագրեց Սուլթա­նի դեմ Օսմանյան ընդդի­մության առա­ջին համա­գումա­րում՝ 1902 թվա­կա­նի փետրվա­րին, բանակցություննե­րի ձախո­ղումը, որին մասնակցում էին բարե­փոխված հնչակյաննե­րը։ Սակայն հինգ տարուց մի փոքր ավե­լի անց՝ 1907 թվա­կա­նի դեկտեմբե­րին, Միքա­յելյա­նի մահից երկու ու կես տարի անց, ՀՅԴ‑ը և Ահմեդ Ռիզա­յի գլխա­վո­րած «թուրքա­կան յակո­բիննե­րը» ստո­րագրե­ցին համա­գործակցության համա­ձայնա­գիր, որը բացեց դուռը մեկ տարի անց՝ 1908 թվա­կա­նի հուլի­սին, Օսմանյան կայսրությունում Երիտթուրքա­կան հեղա­փո­խության համար։ Այստեղ ևս Նազարբեկյա­նի ՍԴՀԿ‑ն հրա­ժարվեց որևէ դաշինքից Ահմեդ Ռիզա­յի Միություն և Առա­ջա­դի­մություն կոմի­տեի (CUP) հետ։ Երիտթուրքե­րի հետ դաշինք կազմե­լու կամ չկազմե­լու դիլե­ման ծանր ազդեց ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի հարա­բե­րություննե­րի վրա՝ որոշ չափով մինչև այսօր, քանի որ երկու կուսակցություննե­րի միջև հաշիվնե­րը չեն փակվել. առա­ջի­նը միշտ կասկա­ծանքով էր վերա­բերվում երիտթուրքե­րին, բայց ընդունեց Կոմի­տեի կողմից ղեկա­վարվող կայսրության ընտրա­կան խաղի կանոննե­րը, մինչդեռ երկրորդը երես թեքեց Միքա­յելյա­նի նախազգուշա­ցումնե­րից, որոնք թշնա­մա­կան էին CUP‑ի հետ որևէ համա­ձայնության նկատմամբ, և ստո­րագրեց գործընկե­րություն օսմանյան իշխա­նության հետ՝ մինչև 1909 թվա­կա­նի Ադա­նա­յի ջարդե­րի ժամա­նակ «ճահիճ կուլ տալու» աստի­ճան, որոնք նա վերագրեց հին ռեժի­մի ուժե­րին՝ միա­ժա­մա­նակ գիտակցե­լով, որ դրանց հետև­ում կանգնած էր CUP‑ը։ ՀՅԴ‑ը խզեց իր դաշինքը CUP‑ի հետ 1912 թվա­կա­նին՝ վճռո­րոշ մի պահ, որը ՍԴՀԿ‑ի կողմից ընդունվեց ծաղրանքով, որի դիրքո­րո­շումն ի վերջո ավե­լի մոտ էր Միքա­յելյա­նի դիրքին։ Ամեն դեպքում, ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի ֆեդա­յի­ներն ու հայ ակտի­վիստնե­րը հայտնվե­ցին կողք կողքի՝ օսմանյան բանակնե­րի դեմ զինված դիմադրության սակա­վա­թիվ փորձե­րի ժամա­նակ կամ Առա­ջին համաշխարհա­յին պատե­րազմի ընթացքում Կովկասյան ճակա­տում ռուսա­կան բանակնե­րի առա­ջա­պա­հում։

Կայծ Մինասյան

Շարունա­կե­լի․․․

The Social Democratic Hnchakian Party

and the Armenian Revolutionary Federation,

fraternal twins or semi-identical twins?

Part seven

When the leadership created the ARF Council, which included the two world Bureaus and the main central committees of the Yerkir, it did so on its own initiative in order to better control the work of its federation. Why does the historiography of the ARF retain only decentralization as a mode of operation? The reason is because it has not admitted the aversion of its founder Mikaelian to decentralization, which he expressed in his letters to his fellow Council members. Although Zavarian and Hovnan Davtian tried to preserve decentralization as a way of making Mikaelian understand that Dashnaktsutiun did not belong to him, the latter replied that he intended to withdraw from the Council’s activities now that his authority was being questioned and reminded them that federalism did not mean the erasure of the center. Any modern organization should operate in a centralizing fashion. Its posterity would go even further in worshipping decentralization as a founding principle of the ARF while setting in stone the integrating principle of ideological centralism, the keystone of those who wanted to present the ARF as a party and not as a federation. In reality, the inter-revolutionary and intra-revolutionary debate was reminiscent of the old rivalry in the Armenian dynasty system, with the defenders of the orinabar (lawful and decentralized) system on the one hand, i.e., that the ruler is the equal of the lords, the primus inter pares. This was the wish of the Zavarians, Tavtians (ARF) and Damadians (SDHP), who were opposed to the defenders of the ishkhanabar system (authoritarian and centralized), that is, the ruler was above the lords so as to better redistribute his authority. This was the position of Nazaberkian and Mikaelian, for once united in the exercise of power.

The irony of history is that, while the debate over the centralization of the SDHP was one of the reasons for its collapse in 1896, Mikaelian’s centralism did not cause a split in the party; it was the anchoring in decentralization coupled with ideological centralism that was the source of successive splits in the post-Mikaelian ARF between 1905 and 1991. Centralization or decentralization, the SDHP and the ARF relied on a haitadistsystem that, while fighting against the logics of domination (international, religious, and economic), in turn became a system of domination of the Armenians, since these two formations of revolutionary and clandestine tradition have occupied almost all the political space and do not have the reflex to be accountable to the people, especially since their experience in terms of democratic elections is slim.

Therefore, from the beginning until the fall of the USSR, Armenians were never able to arbitrate the verbal jousts and incidents between the two organizations. Until the split of the SDHP, the ARF did not recognize itself in the peaceful action of the Hnchakians during the demonstrations in Kumkapı in Constantinople and Erzerum in 1890 to demand from Sultan Abdülhamid II the implementation of the reforms imposed by the Berlin Treaty (1878). Nor did it recognize itself at the Bab‑ı Ali demonstration, also peaceful, organized in September 1895, in the midst of the Sasun massacres, with the aim of imposing on the Sultan the execution of  the reforms demanded the same year by the European Powers in the six eastern provinces of the Empire. Two other events fueled the fratricidal struggle and the spirit of competition. In February 1891, on his way back to Geneva, Ruben Khan-Azat arrived in Odessa where, on the instructions of journalist Grigor Artzruni, founder of the newspaper Mshak of Tbilisi, he had to visit a certain Mrs. Anush, who had promised Artzruni , during a meeting in Paris in the spring of 1889, to hand over the sum equivalent to the purchase of 10,000 rifles for the revolution. The meeting between Ruben Khan-Azat, mandated by the ARF, and Mrs. Anoush concluded with an agreement in principle. However, the SDHP refused to join the ARF and Khan-Azat found himself torn between his responsibility to the ARF and his commitment to the SDHP. The Nazarbekian couple demanded that he breaks with the ARF and give them the contact details of Mrs. Anoush to finalize the arms deal. However, the ARF put a strong pressure on Khan-Azat to finalize the agreement as a proxy for Dashnaktsutiun. Torn between two sides, Mrs. Anoush did not know to whom to give the money. In the end, she never paid the sum and none of the 10,000 weapons entered Armenia. In addition to the “affair of the 10,000 rifles,” the SDHP-ARF relations deteriorated a little more a few months later. In August 1891, the assassination of the old revolutionary Khachadur Keresktsian, affiliated with the SDHP, by the young Nechayevian and Dashnaktsakan, Aram Aramian, in Erzerum, threw a cloud over the relations between the Armenian organizations. The ARF leadership publicly condemned the assassination but did not exclude Aram Aramian from its ranks. In 1896, a year after the rebellion of Zeytun fomented by the SDHP, Mikaelian was in Tbilisi, pacing back and forth waiting for news from Constantinople about the seizure of the Ottoman Bank, hoping that a Dashnakstakan commando was behind it as planned and fearing that he had been bypassed by an Hnchakian commando. When he learned that the commando had claimed responsibility for the operation in the name of the ARF, he was exultant, as he  understood that the revolution was entering a new dimension, with the ARF taking over from the SDHP in the action of brilliance and the rhythm of the liberation struggle. A few years later, the ARF and the SDHP established contacts with the Young Turk movement, exiled in Paris. The SDHP was in contact with the “Turkish Girondins” of the Freedom and Accord Party (Hürriyet ve İtilaf Fırkası) of Prince Sabaheddin, Murad Bey Mizanci and Damad Mahmoud Pasha. Together, they advocated a modernization of Ottoman society from below, decentralization and equality between nationalities. For its part, the ARF was in contact with the different currents and took note of the failure of talks at the First Congress of the Ottoman Opposition to the Sultan in February 1902, in which the Reformed Hnnchakians participated. But a little more than five years later, in December 1907, two and a half year after Mikaelian’s death, the ARF and the “Turkish Jacobins” led by Ahmed Riza signed a cooperation agreement that opened the door to the Young Turk Revolution in the Ottoman Empire a year later, in July 1908. There too, Nazarbekian’s SDHP  refused any alliance with Ahmed Riza’s Committee of Union and Progress (CUP). The dilemma of whether to form an alliance with the Young Turks or not weighed heavily on the relationship between the SDHP and the ARF, to some extent to this day, as accounts have not been settled between the two parties: the former was always  suspicious of the Young Turks but accepted the game of elections in the Empire led by the CUP; the latter turned its back on Mikaelian’s warnings, hostile to any agreement with the CUP, by signing a partnership with the Ottoman power to the point of swallowing swill during the Adana massacres of 1909, which it attributed to the forces of the ancien régime while it knew that the CUP was behind it. The ARF broke its alliance with the CUP in 1912, a pivotal moment that was scorned by the SDHP, whose position was eventually closer to that of Mikaelian. In any case, fedayees and Armenian activists of the SDHP and the ARF found themselves hand in hand during the few attempts at armed resistance against the Ottoman armies or in the vanguard of the Russian armies on the Caucasian front during World War I.

Gaidz Minassian

To be continued…