Պետք Է Հաղթա­հա­րել «Դժբախտի» Համախտա­նի­շը

Այսօր հայ ժողովրդի վրա դրված է մեծ պատասխա­նատվություն, քանի որ այլևս չի կարող իր խնդիրնե­րի համար մեղադրել արտա­քին ուժե­րին։ 

Հակոբ Մովսես

The Point‑ը զրուցել է բանաստեղծ, թարգմա­նիչ Հակոբ Մովսե­սի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է մշա­կույթի, պոե­զիա­յի և պետա­կա­նության անքակտե­լի կապը հայկա­կան ինքնության համա­տեքստում։ Բանաստեղծը պնդում է, որ պետությունը մշա­կութա­յին հասկա­ցություն է, և առանց սեփա­կան ինքնիշխան կառույցի ժողո­վուրդը վերածվում է «քաղա­քա­կան բոմժի»՝ զրկվե­լով պատմա­կան պատասխա­նատվությունից։ Զրույցի ընթացքում շեշտվում է պատմա­կան գիտակցության սինխրո­նացման կարև­ո­րությունը, որտեղ անցյա­լի ողբերգություննե­րը պետք է ծառա­յեն ներկա­յի կերտմա­նը, այլ ոչ թե դառնան դատարկ պաթո­սի առարկա։

Հակոբ Մովսե­սը շնորհա­կա­լություն հայտնեց հրա­վե­րի համար և նշեց, որ մինչև կոնկրետ հարցին անդրա­դառնա­լը պետք է ընդգծել՝ գրա­կա­նությունն ու պոե­զիան մշա­կույթ են, իսկ մշա­կույթը նաև քաղա­քա­կա­նության խորքա­յին՝ հոգև­որ իմաստն ունի։ Նրա կարծի­քով՝ հոգև­որ քաղա­քա­կա­նությունը շատ կարև­որ է ժողո­վուրդնե­րի կյանքում, և հենց այդ համա­տեքստում պոե­զիան ունի առանձնա­հա­տուկ դեր։ Մովսե­սը դիտարկեց, որ ժողո­վուրդնե­րը հաճախ բնութագրվում են իրենց բանաստեղծությամբ՝ թե՛ բանահյուսության, թե՛ գրա­վոր գրա­կա­նության, թե՛ կենդա­նի խոսքի մեջ, և այդ իմաստով պոե­զիան ժողովրդի յուրօ­րի­նակ անձնա­գիրն է։ Նա կարծում է, որ հայ ժողովրդի ամբողջ պատմությունը արտա­ցոլված է իր գրա­կա­նության մեջ, և ժողո­վուրդը կարող է իր դժվա­րություննե­րից դուրս գալ նաև գրա­կա­նության միջո­ցով։

Բանաստեղծը հավե­լեց, որ պետությունն ինքնին մշա­կութա­յին հասկա­ցություն է։ Նրա դիտարկմամբ՝ պատմության ընթացքում պետության մասին եղել են երկու հիմնա­կան պատկե­րա­ցումներ՝ սոցիալ-քաղա­քա­կան և հոգև­որ, իսկ հայ ժողո­վուրդը քաղա­քա­կան առումով հաճախ չի ունե­ցել ամբողջա­կան պատկե­րա­ցում պետության մասին։ Այդտեղ, ըստ նրա, օգնության կարող են գալ հենց գրա­կա­նությունն ու պոե­զիան։

Մովսե­սը համա­ձայնեց այն դիտարկման հետ, որ «պետություն պետության մեջ» բնո­րո­շումը կարող է կիրա­ռե­լի լինել ստեղծա­գործո­ղի համար՝ նշե­լով, որ «պետություն» բառը նաև կրո­նա­կան ծագում ունի և կապված է հոգև­որ կարգի գաղա­փա­րի հետ։ Նրա խոսքով՝ հայ մարդը պետություն ասե­լով հաճախ հիշում է այն կայսրություննե­րը, որոնց կազմումապրել է ոչ ինքնուրույն վիճա­կում, և այժմ եկել է ժամա­նա­կը, որ իր մշա­կութա­յին, կրո­նա­կան և բանաստեղծա­կան ներուժով ինքնուրույն կառուցի իր կյանքը։

Խոսե­լով պոե­զիա­յի մասին՝ Հակոբ Մովսե­սը նշեց, որայն միա­ժա­մա­նակ և՛ գիտություն է, և՛ անբա­ցատրե­լի հոգև­որ երև­ույթ։ Նա ընդգծեց, որ պոե­զիան պահանջում է ոչ միայն զգացմունք, այլև գրա­գի­տություն, մտա­ծո­ղության համա­կարգ և պոե­տի­կա­յի օրենքնե­րի գիտակցում, որպեսզի ստեղծա­գործո­ղը չկրկնի եղա­ծը և ստեղծի սեփա­կան լեզուն ու պատկե­րա­յին աշխարհը։ Նրա կարծի­քով՝ պոե­զիան խաբուսիկ արվեստ է, քանի որ շատե­րին թվում է՝ միայն զգացմունք ունե­նա­լով կարող են բանաստեղծություն գրել, մինչդեռ այն նաև խիստ կարգա­պա­հություն ու գիտակցություն է պահանջում։

Անդրա­դառնա­լով հայրե­նի­քի թեմա­յին՝ Մովսե­սը նշեց, որ հայրե­նի­քի գաղա­փա­րը քրիստո­նեա­կան գրա­կա­նության հիմնա­կան թեմա­նե­րից է։ Նա ընդգծեց, որ հայրե­նա­սի­րությունը հաճախ պարունա­կում է պաթո­սի մեծ պաշար, իսկ պաթո­սը կարող է ծածկել գաղա­փա­րի խորքա­յին ըմբռնումը։ Նրա համոզմամբ՝ հայրե­նի­քի ինտե­լեկտուալ գիտակցությունը հայ իրա­կա­նության մեջ ուժե­ղա­ցավ Խաչա­տուր Աբովյա­նից, որը հայրե­նի­քը ներկա­յացրեց ոչ թե միայն զգացմունքնե­րի առարկա, այլ՝ կարգ ու հիե­րարխիա։

Մովսե­սը նշեց, որ Աբովյա­նից մինչև խորհրդա­յին շրջան այդ գաղա­փա­րը պահպանվեց, սակայն խորհրդա­յին տարի­նե­րին շեշտը դրվեց ավե­լի շատ զգացմունքա­յին հայրե­նա­սի­րության վրա։ Նա չի բարձր գնա­հա­տում այդ շրջա­նի հայրե­նա­սի­րա­կան պոե­զիան՝ համա­րե­լով, որ այն հաճախ պաթե­տիկ էր և երբեմն հայրե­նի­քի հանդեպ սերը վերա­ծում էր զգացմունքա­յին չափա­զանցության։ Նրա կարծի­քով՝ հայ մարդը ունի հազա­րամյակնե­րի պատմություն, բայց հաճախ չունի բավա­րար պատմա­կան գիտակցություն։

Բանաստեղծը ցավով նշեց, որ երբ գնդա­կա­հարվում էին գրողնե­րը, իրա­կա­նում գնդա­կա­հարվում էր նաև ժողովրդի պատմությունը։ Նրա դիտարկմամբ՝ Չարենցից հետո հայրե­նի­քի ընկալման բարձր հոգև­որ պատկե­րը գրա­կա­նությունից մասամբ նահանջեց։ Մովսե­սը կարծում է, որ այսօր անհրա­ժեշտ է վերա­կենդա­նացնել հայրե­նի­քի գաղա­փա­րը Չարենցի, Թումանյա­նի, Տերյա­նի ստեղծած խորությամբ, որպեսզի ձևա­վորվի քաղա­քա­ցիա­կան կեցվածք և պատասխա­նատվություն պետության հանդեպ։

Խոսե­լով պատմության «սինխրո­նացման» մասին՝ Հակոբ Մովսե­սը բացատրեց, որ անցյա­լը պետք է մշտա­պես համա­ժա­մա­նա­կացվի ներկա­յի հետ, հակա­ռակ դեպքում այն դառնում է մեռած բեռ։ Նրա խոսքով՝ հայ ժողո­վուրդը կանգնած է նոր իրո­ղության առաջ և պետք է իր ամբողջ պատմա­կան փորձը ծառա­յեցնի այսօրվա աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ու մշա­կութա­յին խնդիրնե­րին։ Նա նաև ընդգծեց, որ ժողո­վուրդնե­րի իրա­կան բնա­կության վայրը իրենց ժամա­նակն է, և եթե ժողո­վուրդը դուրս է մնում իր ժամա­նա­կից, վտանգում է իր ապա­գան։

Մովսե­սը համոզված է, որ այսօր հայ ժողովրդի վրա դրված է մեծ պատասխա­նատվություն, քանի որ այլևս չի կարող իր խնդիրնե­րի համար մեղադրել արտա­քին ուժե­րին։ Նա այս ժամա­նա­կա­հատվա­ծը համա­րում է «երես առ երե­սի ժամա­նակ», երբ ժողո­վուրդը պետք է ինքն իրեն պատասխան տա՝ ով է, որտե­ղից է գալիս և ուր է գնում։ Նրա կարծի­քով՝ այդ պատասխաննե­րը չեն կարող լինել միայն պաթե­տիկ խոսքե­րով, այլ պետք է արտա­հայտվեն իրա­կան քաղա­քա­կան և հասա­րա­կա­կան ընտրություննե­րով։

Նա նշեց, որ հայե­րը աշխարհի հետ շփվե­լու մեծ փորձ ունեն, սակայն հաճախ իրենց պետության ներսում չեն կարո­ղա­նում այդ փորձը գործադրել, ինչի հիմնա­կան պատճա­ռը երկար ժամա­նակ պետա­կա­նության բացա­կա­յությունն է։ Մովսե­սի խոսքով՝ պետություն չունե­ցող ժողո­վուրդը կարող է մշա­կութա­յին հարուստ լինել, բայց քաղա­քա­կան առումով անտուն վիճա­կում է, և միայն սեփա­կան պետությունն է, որ կարող է վստա­հություն ստեղծել։

Խոսե­լով ինքնության մասին՝ նա նշեց, որ եթե ինքնությունը սահմա­նա­փակվում է միայն լեզվով, մշա­կույթով կամ կրո­նով, ապա դա պարզա­պես էթնի­կա­կան ինքնություն է։ Իրա­կան ինքնությունը, ըստ Մովսե­սի, պետք է ներա­ռի նաև էթոս՝ արժե­քա­յին համա­կարգ և պետության հանդեպ պատասխա­նատվություն։

Անդրա­դառնա­լով ընտրություննե­րին՝ Հակոբ ​Մովսե­սը կարծիք հայտնեց, որ ընտրո­ղի հիմնա­կան շարժա­ռի­թը պետք է լինի պետությունը՝ այնպի­սի պետություն, որը կարող է ապա­հո­վել քաղա­քա­ցի­նե­րի արժա­նա­պա­տիվ կյանքը։ Նա ընդգծեց, որ ընտրություննե­րը պետք է դիտարկել ոչ միայն կենցա­ղա­յին բարե­կե­ցության, այլ ժողովրդի ընդհա­նուր արժե­քի և ապա­գա­յի տեսանկյունից։ Նրա խոսքով՝ ժողո­վուրդը այժմ հասել է պատմա­կան անդառնա­լիության կետի, և եթե ունե­նա խիզա­խություն ու չխաբվի, կկա­րո­ղա­նա ճիշտ ընտրություն կատա­րել։

Մովսե­սը նաև նշեց, որ ժողովրդի մի մասը ընտրություննե­րին մոտե­նում է կենցա­ղա­յին մտա­ծո­ղությամբ՝ պետությունը դիտե­լով որպես միայն ծառա­յություններ տրա­մադրող կառույց, մինչդեռ քաղա­քա­ցին պետք է նաև ստեղծի և վերահսկի պետությունը։ Նա հիշեցրեց, որ ժողո­վուրդը ստա­նում է այն, ինչ տալիս է իր պետությա­նը։

Բլից հարցե­րին պատասխա­նե­լով՝ Հակոբ Մովսե­սը ասաց, որ իրեն համա­րում է պարզա­պես հասա­րակ հայ մարդ, որը սիրում է իր երկի­րը, լեզուն, գրա­կա­նությունն ու պոե­զիան։ Նրա կարծի­քով՝ «միջին վիճա­կագրա­կան հայ» հասկա­ցությունը դժվար է սահմա­նել, քանի որ հայե­րը հաճախ ծայրա­հե­ղություննե­րի մեջ են՝ կամ վերև­ում, կամ ներքև­ում։ Իսկ էպոսնե­րի մասին նա նշեց, որ դրանք միշտ արդիա­կան են, քանի դեռ արդիա­կան է դրանց մեջ արտա­հայտված արժե­քա­յին բովանդա­կությունը։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝