Ուշա­ցած, Բայց Ողջունե­լի Ձեռնարկ

Շատ «ինչու»-ներ կան, և դրանք բնա­կան են, որովհետև ներկա­յացվող մոտե­ցումնե­րը փաստա­ցի խոսում են սփյուռքի հանդեպ քաղա­քա­կան մտա­ծո­ղության ուշա­ցած, բայց անհրա­ժեշտ վերա­նայման մասին։

Մեր Ուղին

Մեր Խոսքը՝ 

ՀՅԴ «Սփյուռք» խորհրդա­ժո­ղո­վում հնչած ելույթը կրկին օրա­կարգ է բերում սփյուռքի վերաի­մաստա­վորման, փոփոխված աշխարհի պայմաննե­րին հարմարվե­լու և 21-րդ դարի իրո­ղություննե­րին համա­պա­տասխան քաղա­քա­կան մտա­ծո­ղություն ձևա­վո­րե­լու անհրա­ժեշտությունը։ Նշվում է, որ աշխարհը փոխվել է, սփյուռքը փոխվել է, իսկ կազմա­կերպա­կան մտա­ծո­ղությունն ու գործե­լա­կերպը հաճախ ձևա­վորվել են այլ ժամա­նա­կաշրջա­նում և չեն հասցրել հարմարվել նոր իրա­կա­նությա­նը։ Այսինքն՝ փաստա­ցի ընդունվում է, որ անհրա­ժեշտ է վերա­նա­յել սփյուռքի դերա­կա­տա­րությունը, կառուցվածքը և հարա­բե­րություննե­րը Հայաստա­նի հետ՝ նոր պայմաննե­րում։

Սակայն այս մոտե­ցումնե­րը մի շարք հարցեր են առա­ջացնում։ Նո՞ր են անդրա­դառնում, որ սփյուռքը փոխվել է։ Նո՞ր են արձա­նագրում, որ պետք է հարմարվել 21-րդ դարի պայմաննե­րին։ Եթե այո՝ ինչո՞ւ հենց հիմա։ Ինչո՞ւ տարի­ներ շարունակ նույն խնդիրնե­րը կային, բայց այսպի­սի քննարկում չէր ձևա­վորվում։ Ո՞ւր կորավ «դեպի երկիր» կարգա­խո­սը, որը երկար ժամա­նակ ներկա­յացվում էր որպես համազգա­յին ուղղություն և մարեց ՀՅԴ֊ի ներքա­ղա­քա­կան առևտրի աղմուկի տակ։ Ո՞ւր էին այս քննարկումնե­րը այն տարի­նե­րին, երբ սփյուռքում արդեն տեսա­նե­լի էին ինքնության, լեզվի, կազմա­կերպա­կա­նության և քաղա­քա­կան ազդե­ցության փոփո­խություննե­րը, ուծացման ռեալ վտանգն ու ընթացքը։ Ինչո՞ւ մինչև հիմա հիմնա­կա­նում խոսվում էր, բայց համա­պարփակ ռազմա­վա­րություն չէր ձևա­վորվում։

Շատ «ինչու»-ներ կան, և դրանք բնա­կան են, որովհետև ներկա­յացվող մոտե­ցումնե­րը փաստա­ցի խոսում են սփյուռքի հանդեպ քաղա­քա­կան մտա­ծո­ղության ուշա­ցած, բայց անհրա­ժեշտ վերա­նայման մասին։

Միևնույն ժամա­նակ սա կարե­լի է գնա­հա­տել որպես ողջունե­լի քայլ։ Կարև­որ է, որ այս գործընթա­ցը փորձի սփյուռքը դուրս բերել կուսակցա­կան նեղ սահմաննե­րից, վերաի­մաստա­վո­րել դրա դերա­կա­տա­րությունը և մտա­ծել համա­հայկա­կա­նո­րեն ու պետա­կա­նո­րեն։ Միա­ժա­մա­նակ կարև­որ է, որ սփյուռքյան կառույցնե­րը հավա­տա­րիմ մնան իրենց ապրած երկրնե­րի օրենքնե­րին և քաղա­քա­կան դասեր չտան Հայաստա­նի օրվա իշխա­նություննե­րին, այլ գործեն նրանց հետ տնտե­սամշա­կութա­յին փոխշա­հա­վե­տության սկզբունքով։ Այդ դեպքում սփյուռքը կարող է դառնալ ոչ թե մրցակցող կամ հեռա­վոր դիտորդ, այլ իրա­կան գործընկեր՝ համազգա­յին ներուժը արդյունա­վե­տո­րեն կազմա­կերպե­լու ուղղությամբ։

Մեր Ուղին

Ստորև ներկա­յացնում ենք խնդրո առարկա խորհրդա­ժո­ղովն ու դրա վերա­բերյալ գրա­ռումը։

Այս խորհրդա­ժո­ղո­վը փորձ Է Սփիւռքի օրա­կարգը ձեւաւո­րե­լու եւ յառա­ջի­կայ տարի­նե­րուն միա­սին գործե­լու կամքը ամրապնդե­լու

ՐԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ

—

Ստո­րեւ կը ներկա­յացնենք 14–15 մարտ 2026-ին Լոս Անճե­լը­սի մէջ կայա­ցած ՀՅԴ «Սփիւռք» խորհրդա­ժո­ղո­վի ընթացքին Րաֆֆի Արտալճեա­նի արտա­սա­նած բացման խօսքը:

–

«Սփիւռք» խորհրդա­ժո­ղո­վը կարեւոր փուլ մըն է: Առա­ջին խորհրդա­ժո­ղովն է, որ երկար ժամա­նա­կէ ի վեր կը կազմա­կերպուի Հայ յեղա­փո­խա­կան դաշնակցութեան կողմէ եւ յատուկ կերպով կը նուի­րուի սփիւռքի հարցե­րուն: Այս իրո­ղութիւնը ինքնին բան մը կը յուշէ մեզի. ոչ թէ անտե­սում, այլ‘ այն, թէ որքան սակաւ ենք դիտմամբ կանգ առած‘ սփիւռքը քննութեան առնե­լու իբրեւ կենդա­նի քաղա­քա­կան եւ հասա­րա­կա­կան իրո­ղութիւն, որ կ՛արժանանայ կեդրո­նա­ցած ուշադրութեան:

Իմ 4 որբ մեծ հայրերս ու մայրերս լաւ հայե­րէն չէին գիտեր, բայց այդ սերունդը հրաշքներ կերտեց սփիւռքի մէջ եւ մեզի յանձնեց հայութեան հնա­մեայ քաղա­քակրթութեան ջահը: Այսօր այդ շարունա­կա­կա­նութիւնը կը տեսնենք այս սրա­հին մէջ:

Մեզի հետ են‘ համալսա­րա­նա­կան դասա­խօսներ Միա­ցեալ Նահանգնե­րէն եւ Արժանթի­նէն, Քանա­տա­յի շրջա­նը ներկա­յացնող Դաշնակցութեան Կեդրո­նա­կան կոմի­տէի ներկա­յա­ցուցիչ, մեր վարժա­րաննե­րու ուսուցիչներ եւ կրթա­կան դաշտի նուի­րեալներ, Լոս Անճե­լը­սի շրջա­նի հայկա­կան դպրոցնե­րու մանկա­վարժներ, ՀԵԴ‑ի խորհրդա­տուներ, Հայ դատի տարբեր մասնա­ճիւղե­րու անդամներ, միջազգա­յին բանակցութիւննե­րու փորձա­ռու մասնա­գէտներ, Թեքսա­սէն մասնա­կից է զօրա­վար Դրո­յի թոռը. ունինք Արցա­խի սփիւռքէն քաղա­քա­կան գիտութեան ուսա­նող մը‘ Այտա­հօ նահանգէն, ներկայ են նաեւ ոչ կուսակցա­կան մասնա­գէտ հայ մտաւո­րա­կաններ‘ որպէս նշան փորձա­գի­տա­կան կարծիքներ լսե­լու պատրաստա­կա­մութեան‘ նոյնիսկ տեսա­կէտնե­րու տարբե­րութեան պարա­գա­յին, ինչպէս նաեւ‘ արհեստա­գի­տութեան մասնա­գէտներ, բժիշկներ եւ գործա­րարներ: Այս բազմա­զա­նութիւնը հայ սփիւռքի մարդկա­յին դրա­մագլուխին գեղե­ցիկ արտա­յայտութիւնն է:

Շատեր կրնան հարց տալ. ինչո՞ւ սփիւռք, երբ Հայաստա­նը կը դիմագրաւէ լուրջ ճգնա­ժա­մեր: Մեր պատասխա­նը պարզ է. Հայաստա­նի ամրութիւնը եւ սփիւռքի կենսունա­կութիւնը փոխկա­պակցուած են: Սփիւռքի ինքնա­գի­տակցութեան եւ կազմա­կերպուա­ծութեան հզօ­րա­ցումը Հայաստա­նի վերա­կանգնման բաղկա­ցուցիչ մասն է, որովհե­տեւ մենք մէկ ազգի զաւակներն ենք: Այո՛, ունինք մշա­կութա­յին տարբե­րութիւններ, տարբեր բարբառներ, բայց մեր լեզուն մէկ է. կարեւոր է ամբողջը իբրեւ մէկ տեսնե­լը, բայց միեւնոյն ժամա­նակ‘ ուշա­դիր մնալ այդ նուրբ տարբե­րութիւննե­րուն նկատմամբ: Եթէ ամբողջութիւնը մէկ է, ապա ոչ ոք պէտք է զայն չարա­շա­հէ‘ ամբողջ ազգին անունով խօսե­լու իրաւունքը իրեն վերագրե­լով: Օր մը գուցէ կարե­նանք համա­խո­հիլ որոշ նուա­զա­գոյն համազգա­յին ըմբռնումնե­րու շուրջ, եթէ քաղա­քա­կան կամք գոյութիւն ունե­նայ: Բայց այսօր դեռ այդ փուլին հասած չենք:

Միեւնոյն ժամա­նակ պէտք է ընդունիլ նաեւ տարբե­րութիւննե­րը: Սփիւռքը պետութիւն չէ, այլ‘ անդրազգա­յին եւ ոչ պետա­կան իրա­կա­նութեան մէջ հայկա­կան փափուկ ուժի արտա­յայտութիւն: Ան ունի իր յատուկ օրա­կարգը եւ շահե­րը: Ան բազմա­շերտ եւ փոփո­խուող իրա­կա­նութիւն է: Ան ո՛չ ստո­րա­դաս է, ո՛չ ալ գերա­դաս‘ հայկա­կան պետութեան, այլ‘ մեր հնա­մեայ ազգի պատմութեան ժամա­նա­կա­կից եւ անդրազգա­յին արտա­յայտութիւնը:

Ուրեմն, Դաշնակցութիւնը, ըլլա­լով Հայաստա­նի Հանրա­պե­տութեան հիմնա­դիր կուսակցութիւն, եւ միա­ժա­մա­նակ հայկա­կան անդրազգա­յին իրա­կա­նութեան կազմա­կերպուած քաղա­քա­կան շարժիչ ուժե­րէն մէկը, պարտաւոր է գիտակցիլ այս նուրբ հաւա­սա­րակշռութեան եւ իր պատասխա­նա­տուութեան: Սփիւռքն ու Հայաստա­նը հայ ազգա­յին ծրա­գի­րի փոխլրացնող, սակայն ստի­պո­ղա­կա­նօ­րէն տարբեր արտա­յայտութիւններն են:

Այսօր շատեր կը փորձեն սփիւռքի անունով խօսիլ Հայաստա­նի հարցե­րուն շուրջ, կամ‘ հակա­ռա­կը: Յաճախ կը գործա­ծուի «համա­հայկա­կան» եզրը‘ իբր թէ գոյութիւն ունի մէկ միասնա­կան եւ միա­ձայն դիրքո­րո­շում: Իրա­կա­նութիւնը աւե­լի բարդ է: Թէեւ մենք մէկ ազգ ենք, սակայն պատմութիւնը մեզ ցրուած է աշխարհով մէկ եւ ստեղծած է տարբեր պայմաններ, տարբեր պատասխա­նա­տուութիւններ եւ, հետեւա­բար, նաեւ‘ տարբեր օրա­կարգեր:

Մեր մարտահրաւէ­րը այդ տարբե­րութիւննե­րը ժխտե­լը չէ, այլ զանոնք գիտակցա­բար համադրել‘ ազգա­յին ընդհա­նուր ուղղութեան մը մէջ:

Ուրեմն, ինչո՞ւ հիմա:

Մենք այստեղ ենք, որովհե­տեւ մեզ շրջա­պա­տող աշխարհը փոխուած է, եւ որովհե­տեւ մենք ալ փոխուած ենք: Այսօր հայկա­կան համայնքնե­րուն գործե­լու պայմաննե­րը‘ քաղա­քա­կան, հասա­րա­կա­կան, մշա­կութա­յին եւ ժողովրդագրա­կան իմաստով, էակա­նօ­րէն տարբեր են այն պայմաննե­րէն, որոնք ձեւաւո­րած էին մեր օրա­կարգե­րուն մեծ մասը: Գաղթի հոսանքնե­րը, ինքնութեան անընդհատ վերա­կազմաւո­րումը, լեզուի պահպա­նումը, քաղա­քա­կան մասնակցութիւնը եւ սերունդնե­րու շարունա­կա­կա­նութիւնը‘ բոլո­րը փոփո­խութեան ենթարկուած են, ստի­պուած կը շարունա­կեն ենթարկուիլ համայն աշխարհի մէջ:

Այնուա­մե­նայնիւ, այն մտա­ծե­լա­կերպե­րէն եւ գործե­լա­կերպե­րէն շատե­րը, որոնց տակաւին կը յենինք, ձեւաւո­րուած են այլ ժամա­նա­կաշրջա­նի մէջ: Շարունա­կա­կա­նութիւնը արժէք ունի, սակայն առանց յարա­տեւ անդրա­դարձի եւ քննութեան‘ կը վերա­ծուի անշարժութեան: Պէտք է նաեւ անկեղծ ըլլանք մենք մեզի հետ: Հաւա­նա­բար մեր սերունդին մեծ մարտահրաւէրնե­րէն մէկը այն եղաւ, որ միշտ չէ, որ կարո­ղա­ցանք մեր կազմա­կերպա­կան մտա­ծո­ղութիւնն ու գործե­լա­կերպը լիո­վին յարմա­րեցնել 21-րդ դարու պայմաննե­րուն:

Այս խորհրդա­ժո­ղո­վը կը սկսի պարզ, բայց հրա­տապ գիտակցութեամբ մը. պէտք է աւե­լի գիտա­կից դառնանք փոփո­խութեան եւ ըստ այնմ ուղղենք մեր ընթացքը, եթէ սփիւռքը պիտի մնայ արդիա­կան, դիմացկուն եւ իմաստաւոր‘ գալիք տարի­նե­րուն:

Ի՞նչ է մեր նպա­տա­կը:

Ի տարբե­րութիւն բազմա­թիւ համայնքա­յին հաւաքնե­րու, որոնք յաճախ կեդրո­նա­ցած են խորհրդանշա­կան երեւոյթնե­րու վրայ, մեր նպա­տա­կը աւե­լի զուսպ է, բայց նաեւ‘ աւե­լի պահանջկոտ: Մենք այստեղ չենք հաւա­քուած կարգա­խօսներ ստեղծե­լու կամ շօ մը բեմադրե­լու համար: Մենք այստեղ ենք նախ եւ առաջ մտա­ծե­լու, հասկնա­լու եւ հարց տալու, թէ ո՛ւր ենք այսօր, ինչպէ՛ս հասած ենք այս կէտին եւ ի՛նչ իրո­ղութիւններ պէտք է դիմագրաւենք‘ նախքան որո­շե­լը, թէ ո՛ւր կ՛ուզենք երթալ:

Մենք նաեւ պիտի չձեւացնենք, թէ երկու օրե­րը բաւա­րար են տարի­նե­րով կուտա­կուած հարցումնե­րու պատասխան տալու համար: Այս խորհրդա­ժո­ղո­վը սկիզբն է երկար ժամա­նա­կէ մը ի վեր ուշա­ցած զրոյցի մը: Մեր յոյսն է, որ այս ջանքը պիտի շարունա­կուի‘ այլ շրջաննե­րու մէջ նմա­նա­տիպ խորհրդա­ժո­ղովնե­րով, աւե­լի խոր անդրա­դարձով եւ ուսումնա­սի­րութեամբ, եւ վերջա­պէս‘ յստակ յաջորդ հետեւո­ղա­կան քայլե­րով: Մեզի համար նոյնքան կարեւոր է, որ այս գործընթա­ցը նպաստէ կուսակցութեան մէջ ձեւաւո­րե­լու ցանց մը ընկերնե­րու, որոնք կը հասկնան սփիւռքը իր բարդութեամբ եւ կը մտա­հո­գուին անոր ապա­գա­յով:

Վերջա­պէս, մեր նպա­տա­կը զիրար լսելն է‘ բաց միտքով եւ առանց նախա­պայմաննե­րու: Փորձենք դուրս գալ «սեւ-սպի­տակ» մտա­ծո­ղութե­նէն եւ ուշադրութիւն դարձնել գաղա­փարնե­րու երանգնե­րուն ու նրբութիւննե­րուն‘ անկախ զանոնք ներկա­յացնո­ղէն: Հայ քաղա­քա­կան միտքը նախ պէտք է համա­խո­հութիւն ձեւաւո­րէ այն հիմնա­կան հարցե­րուն շուրջ, որոնք մեզի բոլո­րիս համար կարեւոր են: Երբ այդ հիմքը, այդ պատումը, այդ narrative գտնենք, պէտք է նաեւ համա­ձայնինք միա­սին աշխա­տե­լու մեր իսկ ձեւաւո­րած օրա­կարգին շուրջ:

Այս խորհրդա­ժո­ղո­վը այդ զրոյցին սկիզբն է, փորձ մը‘ սփիւռքի օրա­կարգը ձեւաւո­րե­լու եւ յառա­ջի­կայ տարի­նե­րուն միա­սին գործե­լու կամքը ամրապնդե­լու համար:

Երկու օրե­րուն ընթացքին նախ պիտի կատա­րուին խմբա­յին քննարկումներ հիմնա­կան թեմա­նե­րու շուրջ: Այս բանա­վէ­ճե­րը անպայման տեղւոյն վրայ եզրա­կա­ցութիւններ պիտի չպարտադրեն: Մեր յոյսը այն է, թէ այս լուրջ զրոյցնե­րու նպա­տա­կը ըլլայ իրա­կա­նութիւննե­րու, լարուա­ծութիւննե­րու եւ չլուծուած հարցումնե­րու բացա­յայտումը: Ապա պիտի շարունա­կենք խմբա­յին քննարկումնե­րը, պիտի փորձենք աւե­լի դժուար քայլ մը կատա­րել եւ միտքե­րու համադրութեան սկիզբ մը դնել, այսինքն‘ փորձել քաղել այն դիտարկումնե­րը, որոնք ժամա­նա­կի ընթացքին կրնան ուղղութիւն տալ քաղա­քա­կան մտա­ծո­ղութեան եւ ռազմա­վա­րա­կան կողմնո­րոշման:

Մեզմէ շատե­րուն համար այս գործընթա­ցը պիտի պահանջէ գործուն ունկնդրութիւն, ապա մասնակցութիւն‘ մտա­ծուած, կարճ եւ յստակ հարցումնե­րով: Մեր յոյսն է, որ մասնա­գէտնե­րու կողմէ ներկա­յա­ցուած խորքա­յին քննարկումնե­րը, ձեր հարցումնե­րուն հետ միա­ցած, պիտի ստեղծեն իրա­կան մտաւոր փոխազդե­ցութիւն, այլ ոչ թէ‘ զուգա­հեռ զրոյցներ:

Կ՛ուզենք, որ բոլորդ ալ գիտա­կից ըլլաք այն բազմա­թիւ թեմա­նե­րուն, որոնց պիտի անդրա­դառնանք‘ սփիւռքի պատմութե­նէն մինչեւ հայկա­կան վարժա­րաննե­րու մարտահրաւէրնե­րը, ինքնութիւն եւ քաղա­քա­կան գիտակցութիւն, Հայաստան-սփիւռք յարա­բե­րութիւններ, Հայ դատ, երի­տա­սարդութիւն եւ շարունա­կա­կա­նութիւն, սփիւռքեան ազգա­կերտութեան նպա­տակներ եւ այլք: Այս խորհրդա­ժո­ղո­վը կը դիտուի որպէս ելա­կէտ եւ սկիզբ: Ան կոչուած է շարժում տալու մեր մտա­ծո­ղութեան‘ մեզ մղե­լու դէպի աւե­լի համա­պարփակ հասկա­ցո­ղութիւն‘ հասկնա­լու, թէ ինչպէ՛ս կարե­լի է յարմա­րիլ եւ դիմագրաւել մարտահրաւէրնե­րը, ոչ թէ‘ կազմե­լու անկա­տա­րե­լի «պէտք է»-ներու ցանկ մը, ինչպէս յաճախ կը պատա­հի մեր ազգա­յին կեանքին մէջ:

Կ՛ուզենք նաեւ, որ ուշա­դիր ըլլաք այս սրա­հին մէջ ձեր շուրջ դրսեւո­րուող դաշնակցա­կան քաղա­քա­կան մտքի բազմա­շերտ ներկա­յութեան:

Աւելի՛ն, կ՛ուզեմ, որ գիտակցիք, թէ Լոս Անճե­լը­սի հայ համայնքը այսօր սփիւռքի ամէ­նէն մեծե­րէն մէկն է, եթէ ոչ‘ մեծա­գոյնը: Ան ունի քանա­կա­կան հզօ­րութիւն, բազմա­զա­նութիւն եւ կազմա­կերպա­կան ծաւալ: Այս իրա­կա­նութիւնը կը պարտադրէ, որ հայ քաղա­քա­կան միտքը գիտակցա­բար ստանձնէ մտա­յին առաջնորդութեան պատասխա­նա­տուութիւնը: Ինչպէս Յարութիւն Քիւրքճեան գրեց իր 1968‑ի նշա­նաւոր յօդուա­ծին մէջ‘ «Երկրորդ հաւա­սա­րում բազմա­թիւ անյայտնե­րով», թերեւս այսօր ալ մենք կը գտնուինք նման հաւա­սա­րումի մը դիմաց: Բայց այս անգամ մեր պարտա­կա­նութիւնը ոչ միայն զայն լուծելն է, այլ նաեւ‘ շարունակ հարցումներ տալը, մինչեւ որ մեր համազգա­յին ըմբռնումնե­րը աստի­ճա­նա­բար պարզուին:

Մենք‘ հայրե­նազրկուած մեր նախնի­նե­րուն սփիւռքա­հայ զաւակնե­րը, մարդկա­յին մեր դրա­մագլուխով բնաւ այսքան հզօր չենք եղած, ինչպէս ենք այսօր, մանաւանդ‘ արեւմտեան սփիւռքին մէջ: Յառա­ջի­կայ տասնա­մեակնե­րը կրնան դառնալ մեր վերածննդեան տարի­նե­րը: Սակայն այդ վերածնունդը կը պահանջէ յստակ օրա­կարգ եւ քաղա­քա­կան կամք: Առանց անոնց‘ մեր ներուժը պիտի չկազմա­կերպուի եւ չուղղորդուի:

Շնորհա­կա­լութիւն‘ այս պահը լրջօ­րէն ընդունե­լու, ձեր ժամա­նակն ու ուշադրութիւնը յատկացնե­լու եւ մեզի հետ սկսե­լու այն, ինչ որ կը յուսանք պիտի ըլլայ մտա­ծուած, ազնիւ եւ կառուցո­ղա­կան ներգրաւում մը հայկա­կան սփիւռքի ապա­գա­յին շուրջ:

Աղբյուրը՝ https://www.facebook.com/share/p/1Dqxr29Zm1/?