Երև­անյան Եվրա­հա­վա­քի Ամփո­փումներ

Ռուսաստա­նը այլևս ի վիճա­կի չէ նույն ծավա­լով վերահսկել հետխորհրդա­յին տարածքը։ Եվ հենց այդ վակուումն է, որ Եվրո­պան փորձում է լրացնել։ Սակայն այստեղ նույնպես կա չափա­զանց կարև­որ հարց․ արդյոք Եվրո­պան ունի՞ բավա­րար կամք և ուժ այդ դերը երկա­րա­ժամկետ իրա­կա­նացնե­լու համար։ 

Մեր Ուղին

Ֆրանսիա­կան France 24 հեռուստաա­լի­քի այս երկար քննարկումը հետաքրքիր է ոչ միայն որպես արտա­քին քաղա­քա­կան վերլուծություն, այլ նաև որպես հայաստանյան ներկա իրա­վի­ճա­կի յուրա­հա­տուկ հայե­լի։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է Հայաստա­նը աստի­ճա­նա­բար դառնում ոչ թե պարզա­պես «փոքր երկիր Կովկա­սում», այլ համաշխարհա­յին ուժա­յին վերա­դա­սա­վո­րումնե­րի խաչմե­րուկ։ Եվ այդ հանգա­մանքը միա­ժա­մա­նակ և՛ հնա­րա­վո­րություն է, և՛ վտանգ։   

Քննարկման ամե­նա­կարև­որ շերտե­րից մեկը այն է, որ Հայաստա­նը այլևս չի ներկա­յացվում միայն որպես Ռուսաստա­նի «արբանյակ» կամ որպես մշտա­կան զոհ։ France 24‑ի հյուրե­րը փաստո­րեն արձա­նագրում են, որ Երև­ա­նը փորձում է վերագտնել սեփա­կան սուբյեկտությունը։ Դա հատկա­պես երև­ում էր այն հատվածնե­րում, որտեղ խոսվում էր Ռուսաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի ասի­մետրիկ բնույթի մասին։ Տասնամյակներ շարունակ Հայաստա­նի անվտանգա­յին համա­կարգը կառուցված էր մի տրա­մա­բա­նության վրա, ըստ որի՝ գոյատև­ե­լու համար պետք էր ամբողջո­վին հենվել Մոսկվա­յի վրա։ Բայց 2020-ից հետո, հատկա­պես Արցա­խի վերջնա­կան կորստից հետո, այդ ամբողջ համա­կարգը փլուզվեց ոչ միայն ռազմա­կան, այլև հոգե­բա­նա­կան մակարդա­կում։   

Հետաքրքիր էր նաև այն դիտարկումը, որ Հայաստա­նը պատե­րազմում պարտվե­լուց հետո պարա­դոքսալ կերպով ավե­լի ազատ դարձավ։ Առա­ջին հայացքից սա ցինիկ է հնչում, բայց իրա­կա­նում այստեղ կա դաժան քաղա­քա­կան տրա­մա­բա­նություն։ Մինչև Արցախյան հակա­մարտության լուծա­րումը Հայաստա­նը գտնվում էր մի վիճա­կում, որտեղ անվտանգության անվան տակ ստիպված էր ընդունել ռուսա­կան գերիշխա­նությունը։ Պատե­րազմից հետո պարզ դարձավ, որ այդ «երաշխա­վո­րությունը» իրա­կա­նում պայմա­նա­կան էր։ Արդյունքում Երև­ա­նը սկսեց փնտրել նոր արտա­քին հավա­սա­րակշռություններ՝ Եվրո­պա, Ֆրանսիա, Հնդկաստան, նույնիսկ Ծոցի երկրներ։

Բայց այստեղ կա նաև վտանգա­վոր պատրանք։ Քննարկման ընթացքում մի քանի անգամ հնչեց այն միտքը, թե Եվրո­պան այժմ պատրաստ է «պաշտպա­նել» Հայաստա­նին՝ կիբե­ռանվտանգությունից մինչև ժողովրդա­վա­րա­կան ինստի­տուտներ։ Սակայն պետք է հասկա­նալ, որ Եվրո­պան գործում է ոչ միայն արժե­քա­յին, այլ նաև խիստ պրագմա­տիկ տրա­մա­բա­նությամբ։ Հայաստա­նը Եվրո­պա­յի համար կարև­որ է այնքա­նով, որքա­նով կարև­որ է Հարա­վա­յին Կովկա­սի միջանցքա­յին և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան դիրքը՝ հատկա­պես Ռուսաստա­նի, Իրա­նի և Թուրքիա­յի միջև։ Այսինքն՝ խոսքը նաև մեծ խաղի մասին է, ոչ թե միայն ժողովրդա­վա­րության։

Քննարկման ամե­նա­հե­տաքրքիր շերտե­րից մեկը Ռուսաստա­նի թեման էր։ Գործնա­կա­նում բոլոր մասնա­կիցնե­րը խոսում էին Ռուսաստա­նի թուլացման մասին։ Ուկրաի­նա­կան պատե­րազմը ոչ միայն ռազմա­կան ճգնա­ժամ է Մոսկվա­յի համար, այլ նաև ազդե­ցության ճգնա­ժամ։ Ռուսաստա­նը այլևս ի վիճա­կի չէ նույն ծավա­լով վերահսկել հետխորհրդա­յին տարածքը։ Եվ հենց այդ վակուումն է, որ Եվրո­պան փորձում է լրացնել։ Սակայն այստեղ նույնպես կա չափա­զանց կարև­որ հարց․ արդյո­քԵվրո­պան ունի՞ բավա­րար կամք և ուժ այդ դերը երկա­րա­ժամկետ իրա­կա­նացնե­լու համար։

Քննարկման մեջ հետաքրքիր հակադրություն կար նաև ԱՄՆ‑ի և Եվրո­պա­յի միջև։ Թրամփի վերա­դարձը եվրո­պա­ցի­նե­րի համար դարձել է հոգե­բա­նա­կան ցնցում։ Եթե նախկի­նում Եվրո­պան վստահ էր, որ ամե­րիկյան անվտանգության հովա­նո­ցը մշտա­կան է, այժմ այդ վստա­հությունը կոտրվում է։ Այդ պատճա­ռով Հայաստա­նը եվրո­պա­ցի­նե­րի համար դառնում է նաև սեփա­կան ինքնուրույնության փորձա­դաշտ։ Նրանք փորձում են ապա­ցուցել, որ կարող են գործել առանց Վաշինգտո­նի լիարժեք առաջնորդության։

Բայց այս ամբողջ պատմության մեջ ամե­նա­կարև­որ հարցը մնում է ներքի­նը։ Քննարկման ընթացքում մի քանի անգամ նշվեց, որ Հայաստա­նի ընտրություննե­րում արտա­քին միջամտությունը, ի վերջո, որո­շիչ չէ։ Դա կարև­որ միտք է։ Որովհետև հաճախ հայաստանյան հանրա­յին դիսկուրսում ամեն ինչ բացատրվում է դավադրություննե­րով՝ ռուսներ, արևմուտք, թուրքա­կան ազդե­ցություն և այլն։ Իրա­կա­նում Հայաստա­նի հիմնա­կան խնդի­րը շարունա­կում է մնալ ներսում՝ պետա­կան կառա­վարման որա­կը, ինստի­տուցիո­նալ թուլությունը, քաղա­քա­կան վստա­հության պակա­սը, հասա­րա­կության բևե­ռա­ցումը։

Հետաքրքիր էր նաև Ադրբե­ջա­նի թեման։ Եվրո­պան մի կողմից խոսում է մարդու իրա­վունքնե­րից, մյուս կողմից շարունա­կում է խորացնել էներգե­տիկ համա­գործակցությունը Ադրբե­ջա­նի հետ։ Սա եվրո­պա­կան քաղա­քա­կա­նության դասա­կան հակա­սություննե­րից է․ արժեքնե­րի լեզուն հաճախբախվում է ռեալպո­լի­տի­կին։ Եվ այստեղՀա­յաստա­նը պետք է շատ սթափ լինի։ Որևէ մեծ ուժ անվե­րա­պա­հո­րեն չի առաջնորդվում բարո­յա­կա­նությամբ։ Բոլորն առաջնորդվում են շահե­րով։

Ընդհա­նուր առմամբ, այս քննարկումը ցույց է տալիս, որ Հայաստա­նը մտնում է մի նոր փուլ, որտեղ այլևս հնա­րա­վոր չէ ապրել հին աշխարհա­քա­ղա­քա­կան պատկե­րա­ցումնե­րով։ Ռուսաստա­նը նախկին Ռուսաստա­նը չէ, Արևմուտքը նախկին Արևմուտքը չէ, իսկ տարա­ծաշրջա­նը դառնում է ավե­լի անկա­յուն ու մրցակցա­յին։ Այս իրա­վի­ճա­կում Հայաստա­նի գլխա­վոր մարտահրա­վե­րը ոչ թե պարզա­պես «ճիշտ ճամբար» ընտրելն է, այլ սեփա­կան պետա­կան դիմադրո­ղա­կա­նության ձևա­վո­րումը։

Եթե պետությունը ներսից թույլ է, ապա ցանկա­ցած արտա­քին հովա­նա­վոր ժամա­նա­կա­վոր է։ Իսկ եթե ներսից կայա­ցած է, նույնիսկ փոքր պետությունը կարող է խաղա­ցող դառնալ։ Հայաստա­նը հիմա կանգնած է հենց այդ սահմա­նագծին։

France 24‑ի տեսանյութը՝