Հայկա­կան Բանա­կի Ռազմա­կան Դիվերսիֆի­կա­ցումը

2016 թվա­կա­նի զորա­հանդե­սում հիմնա­կան շեշտը ռուսա­կան նոր զինտեխնի­կա­յի վրա էր, այդ թվում՝ «Իսկանդեր» համա­լիրնե­րի։ Այդ ժամա­նակ գերիշխող էր այն խոսույթը, թե Հայաստա­նի անվտանգությունն անհնար է ապա­հո­վել առանց Ռուսաստա­նի և ռուսա­կան զենքի։ Ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը ցույց է տալիս, որ այդ պատկե­րա­ցումն արդեն փլուզվում է։ 

Լեո­նիդ Ներսիսյան

FactorTV‑ն զրուցել է ռազմա­կան փորձա­գետ, «Ապրի Արմե­նիա» վերլուծա­կան կենտրո­նի ավագ գիտաշխա­տող Լեո­նիդ Ներսիսյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվել է Հայաստա­նի զինված ուժե­րի արդիա­կա­նա­ցումն ու սպա­ռա­զի­նության դիվերսիֆի­կա­ցիան: Ներսիսյա­նը շեշտում է, որ ցուցադրված տեխնի­կա­յի ճնշող մեծա­մասնությունը ձեռք է բերվել 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից հետո՝ նշա­նա­վո­րե­լով անցումը ռուսա­կան կախվա­ծությունից դեպի բազմա­վեկտոր համա­գործակցություն Հնդկաստա­նի և Ֆրանսիա­յի նման գործընկերնե­րի հետ: Քննարկման առանցքում են նաև տեղա­կան ռազմաարդյունա­բե­րության տպա­վո­րիչ աճը, հատկա­պես անօ­դա­չու թռչող սարքե­րի ոլորտում, և բանա­կի կառա­վարման համա­կարգե­րի թվայնացման ու արդիա­կա­նացման հրա­մա­յա­կա­նը: Ըստ փորձա­գե­տի՝ նոր սպա­ռա­զի­նության նպա­տա­կը ոչ թե պարզա­պես քանա­կա­կան մրցա­վազքն է, այլ թշնա­մու դեմ արդյունա­վետ զսպման մեխա­նիզմնե­րի և տեխնո­լո­գիա­կան առա­վե­լության ստեղծումը: Այս վերլուծությունը բացա­հայտում է հայկա­կան բանա­կի տրանսֆորմա­ցիան՝ խորհրդա­յին հին մոդե­լից դեպի ժամա­նա­կա­կից, բարձր տեխնո­լո­գիա­կան պաշտպա­նա­կան համա­կարգ:

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ Հանրա­պե­տության հրա­պա­րա­կում ցուցադրված զինտեխնի­կա­յի շուրջ 95 տոկո­սը ձեռք է բերվել 2020-ից հետո, իսկ մոտ 85 տոկո­սը՝ արդեն 2022-ից հետո։ Նրա խոսքով՝ մինչպա­տե­րազմյան գնումնե­րից հիմնա­կա­նում միայն «ՏՕՍ» համա­կարգերն էին ներկա­յացված։ Ներսիսյա­նը դիտարկում է, որ զորա­հանդե­սի հիմնա­կան շեշտադրումը ոչ թե առկա ամբողջ տեխնի­կա­յի ցուցադրությունն էր, այլ նոր զինտեխնի­կա­յի և նորա­րա­րա­կան մոտե­ցումնե­րի ներկա­յա­ցումը։ Նա կարծում է, որ եթե ցանկություն լիներ, կարե­լի էր ցուցադրել նաև խորհրդա­յին արտադրության բազմա­թիվ տանկեր, ՀՄՄ-ներ և հրե­տա­նա­յին համա­կարգեր, սակայն նպա­տակն այլ էր՝ ցույց տալ վերա­զինման ուղղությունը։

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը հիշեցրեց, որ 2016 թվա­կա­նի զորա­հանդե­սում հիմնա­կան շեշտը ռուսա­կան նոր զինտեխնի­կա­յի վրա էր, այդ թվում՝ «Իսկանդեր» համա­լիրնե­րի։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այդ ժամա­նակ գերիշխող էր այն խոսույթը, թե Հայաստա­նի անվտանգությունն անհնար է ապա­հո­վել առանց Ռուսաստա­նի և ռուսա­կան զենքի։ Սակայն, ըստ Ներսիսյա­նի, ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը ցույց է տալիս, որ այդ պատկե­րա­ցումն արդեն փլուզվում է։ Նա ընդգծեց, որ Հայաստա­նը ներկա­յումս զենք է գնում մի շարք երկրնե­րից և փորձում է դիվերսիֆի­կացնել իր զինա­նո­ցը։

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ «Իսկանդե­րի» շուրջ տարի­ներ շարունակ ձևա­վորվել էր չափա­զանցված պատկե­րա­ցում։ Նրա խոսքով՝ այդ հրթի­ռա­յին համա­կարգը ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կություն կարող է ունե­նալ միայն միջուկա­յին մարտագլխի­կի պարա­գա­յում, ինչը հայկա­կան տարբե­րա­կի դեպքում բացառված է։ Ներսիսյա­նը շեշտեց, որ «Իսկանդե­րը» պարզա­պես արդյունա­վետ աշխա­տող զենք է, բայց այն ինքնին չի կարող պատե­րազմի բացա­կա­յության երաշխիք լինել։ Նա նաև նկա­տեց, որ նմա­նա­տիպ կամ ավե­լի ճշգրիտ հրթիռներ այսօր արտադրում են բազմա­թիվ երկրներ։

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը կարծում է, որ Հայաստա­նի համար զենքի շուկան աստի­ճա­նա­բար բացվում է։ Նրա խոսքով՝ տարբեր երկրներ այժմ Հայաստա­նը դիտարկում են որպես իրա­կան և վճա­րունակ գնորդ։ Ներսիսյա­նը գնա­հա­տեց, որ բաց աղբյուրնե­րով միայն վերջին տարի­նե­րի գնումնե­րը կարող են անցնել երեք միլիարդ դոլա­րը։ Նա նաև շեշտեց, որ դեռ 2008–2010 թվա­կաննե­րին էլ հնա­րա­վոր էր զենք գնել այլ երկրնե­րից, եթե Հայաստա­նը համա­պա­տասխան ֆինանսա­կան առա­ջարկներ աներ։

Ներսիսյա­նի դիտարկմամբ՝ Ադրբե­ջա­նի հետ մրցակցության համա­տեքստում Հայաստա­նը երկար ժամա­նակ զգա­լիո­րեն ավե­լի քիչ միջոցներ է ծախսել սպա­ռա­զի­նության վրա։ Նա հիշեցրեց, որ Ադրբե­ջա­նը միայն Ռուսաստա­նից շուրջ հինգ միլիարդ դոլա­րի զենք էր գնել, իսկ Հայաստա­նը նույն ժամա­նա­կա­հատվա­ծում իրա­կա­նացրել էր ընդա­մե­նը մի քանի հարյուր միլիոն դոլա­րի գնումներ։ Միա­ժա­մա­նակ նա նկա­տեց, որ վերջին տարի­նե­րին զենքի գնե­րը կտրուկ աճել են՝ թե՛ համաշխարհա­յին ինֆլյա­ցիա­յի, թե՛ ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմի հետև­անքով։

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ «նոր բանակ» ձևա­կերպումը որոշ չափով հիմնա­վորված է, սակայն Հայաստա­նը դեռ ճանա­պարհի մեջ է։ Նրա խոսքով՝ երեք-չորս տարվա ընթացքում հնա­րա­վոր չէ ամբողջությամբ փոխել բանա­կը, բայց որոշ ուղղություննե­րում, օրի­նակ հրե­տա­նու ոլորտում, արդեն զգա­լի փոփո­խություններ են կատարվել։ Նա ընդգծեց, որ խորհրդա­յին հին համա­կարգե­րը դեռ պահպանվում են, բայց նոր տեխնո­լո­գիա­նե­րը սկսել են գերակշռել թե՛ որա­կով, թե՛ քանա­կով։

Խոսե­լով հայկա­կան ռազմարդյունա­բե­րության մասին՝ Ներսիսյա­նը շեշտեց, որ մինչև 2020 թվա­կա­նը այդ ոլորտը գրե­թե գոյություն չուներ։ Նրա գնա­հատմամբ՝ 2016-ից հետո սկսվեց առա­ջին ակտիվ զարգա­ցումը, իսկ 2020 և հատկա­պես 2022 թվա­կաննե­րից հետո մի շարք ընկե­րություններ արդեն հասան այն մակարդա­կին, որ կարո­ղա­նում են իրա­կան արտադրանք մատա­կա­րա­րել պետությա­նը։ Նա նշեց, որ պետությունը տեղա­կան արտադրողնե­րի հետ արդեն հարյուրա­վոր միլիոն դոլարնե­րի պայմա­նագրեր է կնքել, ինչը լուրջ առա­ջընթաց է համա­րում։

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը կարծում է, որ Հայաստա­նը չի կարող զբաղվել ռազմա­կան տեխնի­կա­յի բոլոր ուղղություննե­րով, օրի­նակ՝ զրա­հա­տեխնի­կա­յի կամ կործա­նիչնե­րի արտադրությամբ, սակայն կարող է զարգացնել նիշա­յին տեխնո­լո­գիա­ներ։ Նա առանձնացրեց անօ­դա­չու սարքե­րը, էլեկտրո­նի­կան, կառա­վարման համա­կարգե­րը, ռոբո­տա­շի­նությունը և որոշ չափով նաև հրթի­ռա­շի­նությունը։

Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը մանրա­մասն անդրա­դարձավ հայկա­կան արտադրության ԱԹՍ-ներին։ Նրա խոսքով՝ «Մեղու» տեսա­կի փոքր կամի­կա­ձե դրոննե­րը նախա­տեսված են տակտի­կա­կան խնդիրնե­րի համար, իսկ ավե­լի մեծ «Դև» շարքի հարվա­ծա­յին համա­կարգե­րը կարող են մինչև 150 կիլո­մետր հեռա­վո­րության վրա խոցել թիրախներ։ Նա բացատրեց, որ արհեստա­կան բանա­կա­նության կիրա­ռումը հիմնա­կա­նում վերա­բե­րում է թռիչքի վերջին փուլին, երբ դրո­նը կարո­ղա­նում է ինքնուրույն ճանա­չել և խոցել թիրա­խը նույնիսկ կապի կորստի դեպքում։

Ներսիսյա­նը շեշտեց, որ Ադրբե­ջա­նը նույնպես վերջին տարի­նե­րին մեծ ծախսեր է կատա­րել բանա­կի վրա, և Հայաստա­նը դեռ փորձում է հասնել շարժվող «գնացքին»։ Սակայն նա հույս հայտնեց, որ եթե Հայաստա­նի տնտե­սությունը շարունա­կի աճել, հնա­րա­վոր կլի­նի ավե­լի մեծ ռեսուրսներ ներդնել պաշտպա­նության ոլորտում և դրանք ավե­լի արդյունա­վետ օգտա­գործել։  

Ռազմա­կան փորձա­գե­տը կարև­ո­րեց նաև ռազմա­կան կառա­վարման համա­կարգե­րի թվայնա­ցումն ու ապա­կենտրո­նա­ցումը։ Նրա խոսքով՝ ժամա­նա­կա­կից պատե­րազմում անհրա­ժեշտ է արագ որո­շումներ կայացնել, տեղե­կատվությունը փոխանցել վայրկյաննե­րի ընթացքում և խուսա­փել կենտրո­նացված կառա­վարման խոցե­լիությունից։ Ներսիսյա­նը օրի­նակ բերեց Ուկրաի­նա­յի փորձը, որտեղ 2014–2015 թվա­կաննե­րից հետո քաղա­քա­ցիա­կան տեխնո­լո­գիա­կան ընկե­րություննե­րի ներգրավմամբ ստեղծվել են ժամա­նա­կա­կից կառա­վարման համա­կարգեր։

Անդրա­դառնա­լով հայկա­կա­նացված անվա­նումնե­րին՝ Ներսիսյա­նը նշեց, որ տեխնի­կա­յի որոշ մոդելներ կարող են ունե­նալ հայկա­կան պահանջնե­րին համա­պա­տասխա­նեցված կոնֆի­գուրա­ցիա­ներ, սակայն մասնա­գետնե­րի համար շատ դեպքե­րում ակնհայտ է մնում, թե որ երկրի արտադրանքն է տվյալ համա­կարգը։

Նրա խոսքով՝ զորա­հանդե­սում ներկա­յացված տեխնի­կա­յի մոտ 30 տոկո­սը նախկի­նում հրա­պա­րա­կա­յին չէր ցուցադրվել։ Ներսիսյա­նը հատկա­պես հետաքրքիր համա­րեց որոշ հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության համա­լիրներ և տեղա­կան արտադրության մի շարք համա­կարգեր։

Ամփո­փե­լով՝ Լեո­նիդ Ներսիսյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի զինված ուժե­րի հարվա­ծա­յին հնա­րա­վո­րություննե­րը զգա­լիո­րեն աճել են։ Նրա խոսքով՝ եթե նախկի­նում հայկա­կան հրե­տա­նին հիմնա­կա­նում աշխա­տում էր մինչև 24 կիլո­մետր հեռա­վո­րության վրա, ապա այժմ առկա են համա­կարգեր, որոնք կարող են խոցել 42–45 կիլո­մետր հեռա­վո­րության թիրախներ։ Նա նաև ընդգծեց, որ ժամա­նա­կա­կից պատե­րազմում միայն զենք գնե­լը բավա­րար չէ․ անհրա­ժեշտ է այդ տարբեր համա­կարգե­րը ինտեգրել միասնա­կան կառա­վարման ցանցի մեջ, ինչը բարդ, բայց կենսա­կան խնդիր է Հայաստա­նի համար։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝