Հայաստա­նի Եվ Ադրբե­ջա­նի Միջև Անկլավնե­րի Հարցը

Մինչ սահմա­նա­զատման գործընթա­ցի մեկնարկը լայն տարա­ծում ունեին մտա­հո­գություննե­րը, որ Ադրբե­ջա­նը կարող է փորձել ռազմա­կան ուժով գրա­վել անկլավնե­րը։ Սակայն 2024 թվա­կա­նի կեսե­րից սկսած հարցը դարձավ պաշտո­նա­կան բանակցա­յին օրա­կարգի մաս։ 

Սոսի Թաթիկյան

Մաս Ա

Պատմա­կան ծագումը, միջազգա­յին զուգա­հեռնե­րը և քաղա­քա­կան լուծումնե­րի տարբե­րակնե­րը

Հայկա­կան և ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րի հարցը կրկին հայտնվել է հանրա­յին քննարկումնե­րի կենտրո­նում՝ Հայաստա­նի ընտրա­կան արշա­վի ընթացքում։ Մայի­սի 16-ին վարչա­պետ Նիկոլ Փաշինյա­նին այդ հարցի վերա­բերյալ հարց ուղղվեց նախընտրա­կան միջո­ցառման ժամա­նակ։ Նրա բազմա­շերտ և երկի­մաստ պատասխա­նը հակա­դիր մեկնա­բա­նություննե­րի ալիք առա­ջացրեց Հայաստա­նի խորա­պես բևե­ռացված քաղա­քա­կան միջա­վայրում։ 

Պատասխա­նե­լով Հայաստա­նի ներսում գտնվող ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րին վերա­բե­րող հարցին՝ Փաշինյա­նը հայտա­րա­րեց, որ «լուծումներ» կգտնվեն Ադրբե­ջա­նի հետ ընթա­ցող սահմա­նա­զատման գործընթա­ցի միջո­ցով։ Նրա խոսքե­րը նոր բանա­վե­ճեր առա­ջացրին այն մասին, թե արդյոք սահմա­նա­զատման գործընթա­ցը հետա­գա­յում կարող է ներա­ռել նախկին խորհրդա­յին շրջա­նի անկլավնե­րի վերա­կանգնումը կամ պաշտո­նա­կան ճանա­չումը։

2025 թվա­կա­նին թե՛ Հայաստա­նը, թե՛ Ադրբե­ջա­նը նշե­ցին, որ անկլավնե­րի հարցը կքննարկվի ավե­լի լայն սահմա­նա­զատման և սահմա­նագծման գործընթա­ցի շրջա­նակնե­րում՝ այն կապե­լով շարունակվող խաղա­ղության բանակցություննե­րի հետ։ 2025 թվա­կա­նի նոյեմբե­րին Փաշինյանն իր պաշտո­նա­կան ֆեյսբուքյան էջում գրեց, որ «սահմա­նա­զատման արդյունքում մենք պետք է վերա­դարձնենք Արծվա­շե­նը և Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության մյուս օկուպացված ինքնիշխան տարածքնե­րը»։

Այս հոդվա­ծը ուսումնա­սի­րում է անկլավնե­րի հարցի պատմա­կան ծագումն ու զարգա­ցումը, դրա իրա­վա­կան և քաղա­քա­կան չափումնե­րը, համա­պա­տասխան միջազգա­յին զուգա­հեռնե­րը, ինչպես նաև այն հնա­րա­վոր տարբե­րակնե­րը, որոնք երկու կողմերն էլ դիտարկում են որպես լուծում՝ Հայաստան-Ադրբե­ջան խաղա­ղության գործընթա­ցի ավե­լի լայն շրջա­նա­կում։

Հայ-ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րի ձևա­վո­րումը, զարգա­ցումը և իրա­վա­կան շրջա­նա­կը

Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև անկլավնե­րի հարցը 1920-ական թվա­կաննե­րին խորհրդա­յին վարչա­կան սահմա­նագծման ժառանգությունն է, երբ Անդրկովկասյան Խորհրդա­յին Ֆեդե­րա­տիվ Սոցիա­լիստա­կան Հանրա­պե­տության (ԱԽՖՍՀ) ներսում սահմաննե­րը գծվում էին ոչ թե աշխարհագրա­կան տրա­մա­բա­նության, այլ քաղա­քա­կան և էթնի­կա­կան նկա­տա­ռումնե­րի հիման վրա։ Կովբյուրոն (Կոմունիստա­կան կուսակցության Կովկասյան բյուրոն) ձգտում էր հավա­սա­րակշռել ազգություննե­րի ներկա­յացվա­ծությունը՝ բնա­կա­վայրե­րը հանրա­պե­տություննե­րին վերագրե­լով ըստ էթնի­կա­կան կազմի, նույնիսկ այն դեպքե­րում, երբ դա ստեղծում էր տարածքա­յին մեկուսացված հատվածներ։

1920-ականնե­րին Ներքին գործե­րի ժողովրդա­կան կոմի­սա­րիա­տի կողմից կազմված վաղ խորհրդա­յին քարտեզնե­րում Հայաստա­նի ներսում ադրբե­ջա­նա­կան անկլավներ չեն պատկերվում, ինչը վկա­յում է, որ այդ միա­վորնե­րը ձևա­վորվել են ավե­լի ուշ՝ վարչա­կան ճշգրտումնե­րի արդյունքում, այլ ոչ թե պաշտո­նա­կան սահմա­նա­յին պայմա­նագրե­րի հիման վրա։ 1926 թվա­կա­նի խորհրդա­յին քարտե­զը դրանք չի ցուցադրում Հայաստա­նի տարածքում, իսկ Արծվա­շե­նը մինչև 1970-ական թվա­կաննե­րը ներառյալ քարտեզնե­րում ներկա­յացվում է որպես Հայկա­կան ԽՍՀ‑ի մաս, այդ թվում՝ 1975 թվա­կա­նի Գլխա­վոր շտա­բի քարտե­զում, որն այժմ օգտա­գործվում է ընթա­ցիկ սահմա­նա­զատման գործընթա­ցում։

Սակայն խորհրդա­յին շրջա­նի վերջում կազմված քարտեզնե­րում անկլա­վա­յին գյուղերն արդեն առկա են։ Ընդհա­նուր առմամբ, Հայաստա­նի ներսում գտնվող ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րի տարածքը կազմել է մոտ 45 քառա­կուսի կիլո­մետր, մինչդեռ Արծվա­շե­նի տարածքը մոտ 40–42 քառա­կուսի կիլո­մետր է՝ փոքր-ինչ ավե­լի փոքր, սակայն պատմա­կա­նո­րեն ավե­լի խիտ բնա­կեցված։

Արծվա­շեն․ հայկա­կան հարա­կից տարածքից մինչև անկլավ

Արծվա­շե­նը պատմա­կա­նո­րեն կապված էր Խորհրդա­յին Հայաստա­նի հետ ցամա­քա­յին նեղ միջանցքով։ 1920-ականնե­րի խորհրդա­յին սահմա­նա­յին փոփո­խություննե­րի ընթացքում այդ տարածքի կարգա­վի­ճա­կը բազմիցս վերա­նայվել է Անդրկովկասյան Կենտրո­նա­կան Գործա­դիր Կոմի­տեի կողմից։ Թեև Արծվա­շե­նի շուրջ վեճը պաշտո­նա­պես լուծվել էր հօգուտ Հայկա­կան ԽՍՀ‑ի 1923–1929 թվա­կաննե­րին, 1927 թվա­կա­նի հունվա­րին շրջա­կա մոտ 12 հազար հեկտար հող փոխանցվեց Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ին, ինչի հետև­անքով տարածքն աստի­ճա­նա­բար մեկուսա­ցավ։ Հայաստա­նը 1929 թվա­կա­նին կարճ ժամա­նա­կով վերա­դարձրեց հողա­յին նեղ շերտ՝ Արծվա­շե­նի հետ անմի­ջա­կան կապը պահպա­նե­լու համար, սակայն այդ որո­շումը հետա­գա­յում չեղարկվեց 1930-ականնե­րին՝ Արծվա­շե­նը վերա­ծե­լով Ադրբե­ջա­նի ներսում գտնվող հայկա­կան էքսկլա­վի։

Չնա­յած առանձնացվա­ծությա­նը, Արծվա­շե­նը խորհրդա­յին շրջա­նում բնա­կա­նոն կերպով գործել է, քանի որ ԽՍՀՄ‑ի ներսում վարչա­կան սահմաննե­րը չէին սահմա­նա­փա­կում տեղա­շարժը հայկա­կան և ադրբե­ջա­նա­կան հանրա­պե­տություննե­րի միջև։

Հայաստա­նի ներսում ադրբե­ջա­նա­կան անկլավներ․վարչա­կան կառուցվածքներ

Հայաստա­նի ներսում ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րը հիմնա­կա­նում վարչա­կան կառուցվածքներ էին։ Էթնի­կա­կան ներկա­յացվա­ծությունը պահպա­նե­լու նպա­տա­կով խորհրդա­յին իշխա­նություննե­րը Հայաստա­նի ներսում գտնվող ադրբե­ջա­նաբնակ գյուղե­րը կցում էին Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ին կամ Նախիջև­ա­նին։ Այս գործընթա­ցը ամրապնդվում էր նաև խորհրդա­յին առա­ջին տասնամյակնե­րում ադրբե­ջանցի­նե­րի ներքին վերաբնա­կեցմամբ այդ գյուղե­րում։ Այսպի­սով, Քյարքին (Տիգրա­նա­շեն), Յուխա­րի Ասկի­պա­րան (Վերին Ոսկե­պար), ինչպես նաև Բարխուդարլին և Սոֆուլուն, որոնք միա­սին մեկ անկլավ էին կազմում, դարձան մասնատված էթնո­քա­ղա­քա­կան միա­վորներ, այլ ոչ թե բնա­կան զարգացման արդյունքում ձևա­վորված տարածքներ։

Խորհրդա­յին ամբողջ ժամա­նա­կա­հատվա­ծում այս անկլավնե­րը ստեղծում էին վարչա­կան և կառա­վարման բարդություններ, թեև դրանց քաղա­քա­կան և անվտանգա­յին նշա­նա­կությունը սահմա­նա­փակ էր այնքան ժամա­նակ, քանի դեռ հանրա­պե­տա­կան սահմաննե­րը հիմնա­կա­նում գործում էին որպես ԽՍՀՄ‑ի ներքին վարչա­կան սահմաններ։

Անվտանգության վատթա­րա­ցումը ուշ խորհրդա­յին շրջա­նում

Դեռևս մինչև 1988թ․ Հայաստան-Ադրբե­ջանհա­կա­մարտության բռնկումը, Խորհրդա­յինՀա­յաստա­նի ներսում գտնվող ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րին հարա­կից հայկա­կան գյուղերն արդեն բախվում էին աճող անա­պա­հո­վության։ Հողօգտա­գործման, արո­տա­վայրե­րի իրա­վունքնե­րի և վարչա­կան վերահսկո­ղության շուրջ վեճե­րը պարբե­րա­բար վերածվում էին անկլավնե­րում բնակվող ադրբե­ջա­նա­կան համայնքնե­րի կողմից իրա­կա­նացվող ահա­բե­կումնե­րի և բռնություննե­րի, ինչը արտա­ցո­լում էր միջէթնի­կա­կան բևե­ռացմանխո­րա­ցումը և խորհրդա­յին կենտրո­նա­կան իշխա­նության աստի­ճա­նա­կան թուլա­ցումը։   

1987–1988թթ․ այս միջա­դե­պերն ավե­լի ինտենսիվ դարձան, և Ղարա­բաղյան շարժման սկզբի պահին արդեն ձևա­վորվել էր վախի և թշնա­մանքի մթնո­լորտ։ Amnesty International‑ը հայ քաղա­քա­ցիա­կան անձանց համա­կարգված առև­անգումնե­րի սկիզբը կապում է հենց այդ ժամա­նա­կաշրջա­նի հետ, մինչդեռ Human Rights Watch‑ը նկա­րագրում էր «պատանդա­ռությունը… որպես հարև­ան գյուղե­րի բնա­կիչնե­րին ահա­բե­կե­լու միջոց»։

1991 թվա­կա­նի մայի­սին «Օղակ» (Կոլցո) գործո­ղությունը, որն իրա­կա­նացվում էր խորհրդա­յին և ադրբե­ջա­նա­կան ներքին գործե­րի նախա­րա­րություննե­րի ուժե­րի կողմից, թիրա­խա­վո­րեց Նոյեմբերյա­նի, Իջև­ա­նի, Շամշա­դի­նի (Տավուշ) և Արծվա­շե­նի հայաբնակ համայնքնե­րը, ինչի արդյունքում արձա­նագրվե­ցին քաղա­քա­ցիա­կան զոհեր և տեղա­հա­նումներ։

Խորհրդա­յին Միության վերջին տարի­նե­րին անկլա­վա­յին տարածքնե­րը, այսպի­սով, վարչա­կան անկա­նո­նություննե­րից վերածվել էին պարբե­րա­կան միջհա­մայնքա­յին լարվա­ծության գոտի­նե­րի՝ արտա­ցո­լե­լով հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րի կտրուկ վատթա­րա­ցումը և խորհրդա­յին արդյունա­վետ վերահսկո­ղության փլուզումը։

Վերահսկո­ղության վերաձև­ա­վո­րումը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի առա­ջին պատե­րազմի ընթացքում

1991–1994 թվա­կաննե­րի պատե­րազմի ընթացքում անկլա­վա­յին տարածքնե­րը աստի­ճա­նա­բար ներգրավվե­ցին ավե­լի լայն ռազմա­կան գործո­ղություննե­րի մեջ և անցան հակա­ռակ կողմե­րի վերահսկո­ղության տակ։ Քյարքին (Տիգրա­նա­շե­նը) 1990 թվա­կա­նին անցավ հայկա­կան վերահսկո­ղության տակ՝ Նախիջև­ա­նում տեղի ունե­ցած բախումնե­րի ընթացքում, իսկ Յուխա­րի Ասկի­պա­րան, Բարխուդարլին և Սոֆուլուն 1992 թվա­կա­նին անցան հայկա­կան վերահսկո­ղության տակ՝ Տավուշում ընթա­ցող մարտե­րի պայմաննե­րում։

1992 թվա­կա­նի օգոստո­սին Արծվա­շե­նը գրավվեց ադրբե­ջա­նա­կան ուժե­րի կողմից, ինչի հետև­անքով տեղա­հանվեց նրա հայկա­կան բնակչությունը, որի թիվը գնա­հատվում էր 2․730-ից մինչև 4․500 բնա­կիչ։ Հետա­գա­յում բնա­կա­վայրը վերաբնա­կեցվեց մոտ 3․000 ադրբե­ջանցի­նե­րով։  

1994 թվա­կա­նի հրա­դա­դա­րից ի վեր յուրա­քանչյուր անկլավ մնա­ցել է այն պետության վերահսկո­ղության ներքո, որի տարածքով շրջա­պատված է, ինչի արդյունքում ձևա­վորվել է դե ֆակտո ստա­տուս քվո, որը պահպանվում է մինչև այսօր՝ պաշտո­նա­կան կարգա­վորման բացա­կա­յության պայմաննե­րում։

Իրա­վա­կան հիմքե­րը և ժամա­նա­կա­կից շրջա­նակնե­րը  

1991թ․ Ալմա-Աթա­յի հռչա­կա­գի­րը, որը ստո­րագրել էին նախկին խորհրդա­յին բոլոր հանրա­պե­տություննե­րը, շարունա­կում է մնալ հետխորհրդա­յին սահմաննե­րի հիմնա­կան իրա­վա­կան հիմքը։ Այն հաստա­տում էր, որ նորանկախ պետություննե­րը միմյանց սահմաննե­րը ճանա­չե­լու են որպես ԽՍՀՄ փլուզման պահին գոյություն ունե­ցած նախկին խորհրդա­յին հանրա­պե­տություննե­րի վարչա­կան սահմաններ (Անկախ Պետություննե­րի Համա­գործակցություն)։ Սակայն, քանի որ բազմա­թիվ խորհրդա­յին ներքին սահմաններ երբեք ամբողջությամբ չէին սահմա­նագծվել կամ իրա­վա­բա­նո­րեն վավե­րացվել, անկա­խությունից հետո առա­ջա­ցան տարբեր մեկնա­բա­նություններ։

Արծվա­շե­նի՝ որպես հայկա­կան տարածքի կարգա­վի­ճա­կը փաստագրված է խորհրդա­յին ժամա­նա­կաշրջա­նի քարտեզնե­րում և արխի­վա­յին նյութե­րում, ներառյալ տարածքա­յին փոփո­խություննե­րին և բնա­կա­վայրի՝ Հայկա­կան ԽՍՀ-ից աստի­ճա­նա­կան մեկուսացմա­նը վերա­բե­րող փաստաթղթե­րը։

Միևնույն ժամա­նակ, հայ պաշտոնյա­ներն ու փորձա­գետնե­րը բազմիցս կասկա­ծի տակ են դրել, թե արդյոք գոյություն ունեն խորհրդա­յին իրա­վա­կան փաստաթղթեր, որոնք կհաստա­տեն ադրբե­ջա­նա­կան անկլա­վա­յին տարածքնե­րի փոխանցումը Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ-ին։ Փաշինյա­նը 2022թ․ հայտա­րա­րեց, որ «մեր ուսումնա­սի­րություննե­րի համա­ձայն՝ Հայաստա­նի տարածքում ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րի գոյությունը դեռևս դե յուրե արձա­նագրված չէ։ Ընդհա­կա­ռա­կը, մենք արձա­նագրել ենք, որ Արծվա­շե­նը դե յուրե Հայաստա­նի տարածք է»։

Մինչև 2025թ․ Հայաստա­նը պնդում էր, որ սահմա­նա­զատման գործընթա­ցը պետք է հիմնվի փաստաթղթա­յին ստուգման և 1975թ․խորհրդային Գլխա­վոր շտա­բի քարտեզնե­րի վրա, որոնք առա­վել ճշգրիտ են արտա­ցո­լում ԽՍՀՄ փլուզման պահին գոյություն ունե­ցող սահմաննե­րը։ Ադրբե­ջա­նը, հակա­ռա­կը, պնդում էր, որ 1991 թվա­կա­նին գոյություն ունե­ցող վարչա­կան սահմաններն արդեն իսկ կազմում են իրա­վա­կան միջպե­տա­կան սահմա­նը և պետք է ընդունվեն առանց լրա­ցուցիչ վերաի­մաստա­վորման։ Ադրբե­ջանցի պաշտոնյա­ներն ու փորձա­գետնե­րը մինչև 2025 թվա­կա­նը հաճախ բարձրացնում էին անկլավնե­րի հարցը, սակայն դրա­նից հետո այն, ըստ երև­ույթին, զգա­լիո­րեն պակաս տեսա­նե­լի դարձավ պաշտո­նա­կան հռե­տո­րա­բա­նության և հանրա­յին քննարկումնե­րի մեջ։ Մինչ սահմա­նա­զատման գործընթա­ցի մեկնարկը լայն տարա­ծում ունեին մտա­հո­գություննե­րը, որ Ադրբե­ջա­նը կարող է փորձել ռազմա­կան ուժով գրա­վել անկլավնե­րը։ Սակայն 2024 թվա­կա­նի կեսե­րից սկսած հարցը դարձավ պաշտո­նա­կան բանակցա­յին օրա­կարգի մաս։ Միա­ժա­մա­նակ Հայաստա­նում հանրա­յին մտա­հո­գություննե­րը աստի­ճա­նա­բար տեղա­փոխվե­ցին դեպի այն հավա­նա­կա­նությունը, որ անկլավնե­րը կարող են ի վերջո հանձնվել բանակցություննե­րի միջո­ցով՝ կամա­վոր, դիվա­նա­գի­տա­կան ճնշման տակ կամ որպես խաղա­ղության գործընթա­ցի շրջա­նակնե­րում ավե­լի լայն զիջումնե­րի մաս։

Ալմա-Աթա­յի սկզբունքը վերա­հաստատվեց 2022 թվա­կա­նի Պրա­հա­յի հայտա­րա­րությունում և 2025 թվա­կա­նի Վաշինգտո­նի հռչա­կագրում, որտեղ Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը վերա­հաստա­տե­ցին միմյանց տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության ճանա­չումը և 1991 թվա­կա­նի սահմաննե­րի հիման վրա սահմա­նա­զատման հանձնա­ռությունը։

Սոսի Թաթիկյան

Շարունա­կե­լի

Աղբյուրը՝