Բանա­վեճ, Հիստե­րիա, Փողե­րի Լվացում․Նախընտրական Քաոս Հայաստա­նում

Եկե­ղե­ցին, ինչպես ցանկա­ցած այլ կազմա­կերպություն, պետք է ենթարկվի հարկա­յին օրենսդրությա­նը։ Հարկա­յին արտո­նություննե­րը չպետք է լինեն անվե­րահսկե­լի, իսկ եկե­ղե­ցա­կան կառույցնե­րի ֆինանսա­կան գործունեությունը պետք է լինի թափանցիկ։ 

Լևոն Բարսեղյան

Գյումրու «Ասպա­րեզ» ակումբի նախա­գահ Լևոն Բարսեղյանն իր յութուբյան ալի­քում անդրա­դարձել է Գյումրու ավա­գա­նու ընտրություննե­րի նախընտրա­կան գործընթացնե­րին, քաղա­քա­կան բանա­վե­ճե­րին, Հայաստա­նի ժողովրդա­վա­րա­կան զարգացման խնդիրնե­րին, արտա­քին քաղա­քա­կան մարտահրա­վերնե­րին, եկե­ղե­ցի-պետություն հարա­բե­րություննե­րին, ինչպես նաև տարա­ծաշրջա­նա­յին ու միջազգա­յին զարգա­ցումնե­րին։

Բարսեղյա­նը նախ արձա­նագրեց, որ Հայաստա­նի ժողովրդա­վա­րա­կան զարգացման ճանա­պարհը դեռևս երկար է։ Նրա կարծի­քով, ժողովրդա­վա­րությունը միանգա­մից ձեռք բերվող արդյունք չէ, այլ տևա­կան գործընթաց, որի ընթացքում հասա­րա­կությունը, քաղա­քա­կան ուժե­րը և պետա­կան ինստի­տուտնե­րը պետք է աստի­ճա­նա­բար հասունա­նան։ Նա օրի­նակ բերեց եվրո­պա­կան ժողո­վուրդնե­րի, մասնա­վո­րա­պես սկանդի­նավյան ժողո­վուրդնե­րի պատմա­կան փորձը՝ նշե­լով, որ ժամա­նա­կի ընթացքում նույնիսկ առա­վել կոշտ և բռնի հասա­րա­կություններն են կարո­ղա­ցել ձևա­վո­րել ժողովրդա­վա­րա­կան մշա­կույթ, իրա­վա­կան պետություն և քաղա­քա­կան բանա­վե­ճի ավանդույթներ։ 

Լևոն Բարսեղյա­նը համոզմունք հայտնեց, որ Հայաստա­նում տեղի ունե­ցող քաղա­քա­կան բանա­վե­ճե­րի ցածր որա­կը, փոխա­դարձ վիրա­վո­րանքնե­րը, անձնա­կան հարձա­կումնե­րը և քաղա­քա­կան մշա­կույթի պակա­սը վկա­յում են այն մասին, որ քաղա­քա­կան համա­կարգը դեռևս զարգացման փուլում է։ Նրա գնա­հատմամբ՝ քաղա­քա­կան ուժե­րը դեռևս պետք է անցնեն երկար ճանա­պարհ, որպեսզի կարո­ղա­նան մրցակցել գաղա­փարնե­րով, ծրագրե­րով և հանրա­յին պատասխա­նատվությամբ։

Նա կարև­ո­րեց քաղա­քա­ցու և իշխա­նության հարա­բե­րություննե­րի նոր ընկա­լումը՝ նշե­լով, որ քաղա­քա­ցին պետք է իշխա­նությա­նը դիտարկի ոչ թե որպես վերա­դաս ուժ, այլ որպես հանրության կողմից վարձված և հանրությա­նը ծառա­յող կառույց։ Բարսեղյա­նի համոզմամբ՝ ժողովրդա­վա­րա­կան մշա­կույթի ձևա­վորման հիմնա­կան նախա­պայմաննե­րից մեկն այն է, որ քաղա­քա­ցին գիտակցի իր առաջնա­յին դերը և իշխա­նությա­նը վերա­բե­րի որպես իր աշխա­տակցի։

Անդրա­դառնա­լով Հայաստա­նի նախկին քաղա­քա­կան համա­կարգե­րին՝ Բարսեղյա­նը հիշեցրեց, որ անկա­խությունից հետո Հայաստա­նը երկար ժամա­նակ ապրել է տարբեր աստի­ճա­նի ավտո­րի­տար կառա­վարման պայմաննե­րում, իսկ դրա­նից առաջ՝ խորհրդա­յին միա­կուսակցա­կան համա­կարգի ներքո։ Նրա կարծի­քով, այդ պատմա­կան ժառանգությունը նույնպես ազդե­ցություն ունի ներկա­յիս քաղա­քա­կան մշա­կույթի վրա։

Գյումրու ավա­գա­նու ընտրություննե­րի շրջա­նա­կում կազմա­կերպված հեռուստա­բա­նա­վե­ճե­րի մասին խոսե­լիս Բարսեղյա­նը նշեց, որ գործող ձևա­չա­փը լիարժեք արդյունա­վետ չէ։ Նրա գնա­հատմամբ՝ մեծ թվով մասնա­կիցնե­րի առկա­յության պայմաննե­րում երեք րոպեա­նոց խոսքի սահմա­նա­փա­կումնե­րը չեն թույլ տալիս իրա­կան քննարկում ծավա­լել։ Նա նկա­տեց, որ բանա­վե­ճե­րի ընթացքում հաճախ գերակշռում են փոխա­դարձ մեղադրանքնե­րը, անձնա­կան վիրա­վո­րանքնե­րը և զգացմունքա­յին արձա­գանքնե­րը, ինչը խոչընդո­տում է բովանդա­կա­յին քաղա­քա­կան քննարկմա­նը։

Նրա դիտարկմամբ՝ որոշ քաղա­քա­կան գործիչնե­րի վարքա­գի­ծը ցույց է տալիս, որ նրանք երկար ժամա­նակ գործել են փակ քաղա­քա­կան միջա­վայրում և դժվա­րությամբ են հարմարվում բաց հանրա­յին մրցակցության պայմաննե­րին։ Բարսեղյա­նը կարծիք հայտնեց, որ եթե նման բանա­վե­ճե­րը շարունա­կա­կան բնույթ կրեն, ժամա­նա­կի ընթացքում քաղա­քա­կան ուժե­րը կսկսեն ավե­լի կոռեկտ և արդյունա­վետ քննարկումներ վարել։

Անդրա­դառնա­լով կուսակցություննե­րի պետա­կան ֆինանսա­վորմա­նը՝ նա բացատրեց, որ գործող օրենսդրությամբ որո­շա­կի շեմ հաղթա­հա­րած քաղա­քա­կան ուժե­րը պետա­կան բյուջեից ֆինանսա­վո­րում են ստա­նում։ Նրա կարծի­քով՝ նման մեխա­նիզմը ճիշտ է, քանի որ նպաստում է քաղա­քա­կան բազմա­կարծության զարգացմա­նը։ Միա­ժա­մա­նակ նա առա­ջարկեց նվա­զեցնել համա­պա­տասխան շեմե­րը, որպեսզի ավե­լի փոքր քաղա­քա­կան ուժերն էլ հնա­րա­վո­րություն ունե­նան պետա­կան աջակցություն ստա­նալ։ Նա նաև կարև­ո­րեց ֆինանսա­վորման թափանցի­կությունը և հանրա­յին վերահսկո­ղությունը։   

Բարսեղյա­նը մանրա­մասն անդրա­դարձավ Սամվել Կարա­պետյա­նի հետ փոխկա­պակցված կառույցնե­րի շուրջ հարուցված քրեա­կան գործե­րին։ Նա ներկա­յացրեց իրա­վա­պահ մարմիննե­րի հրա­պա­րա­կած տվյալնե­րը, ըստ որոնց՝ հասա­րա­կա­կան կազմա­կերպություննե­րի և տարբեր ընկե­րություննե­րի միջո­ցով հարյուրա­վոր միլիո­նա­վոր դրամներ են փոխանցվել և բաշխվել մեծ թվով անձանց միջև։ Նրա խոսքով՝ քննության վարկա­ծը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ այդ միջոցնե­րը կարող էին օգտա­գործվել քաղա­քա­կան հավաքնե­րի մասնակցությունը խթա­նե­լու նպա­տա­կով։

Նա հատուկ ուշադրություն հրա­վի­րեց այն հանգա­մանքի վրա, որ քրեա­կան պատասխա­նատվությունը ներկա­յումս վերագրվում է ֆիզի­կա­կան անձանց, այլ ոչ թե կուսակցություննե­րին։ Բարսեղյա­նի գնա­հատմամբ՝ հասա­րա­կության մեջ առկա է պահանջ, որպեսզի նման դեպքե­րում քաղա­քա­կան ուժերն էլ պատասխա­նատվություն կրեն, սակայն գործող օրենսդրա­կան համա­կարգը նման հնա­րա­վո­րություն լայնո­րեն չի նախա­տե­սում։ Նրա կարծի­քով՝ դատա­րա­նը կարող է նման հարցե­րի շուրջ որո­շումներ կայացնել միայն այն դեպքում, երբ ապա­ցուցվի քաղա­քա­կան ուժի ուղղա­կի ներգրավվա­ծությունը։

Լևոն Բարսեղյա­նը անդրա­դարձավ նաև Մասի­սում տեղի ունե­ցած միջա­դե­պին, որտեղ, ըստ հրա­պա­րակված տեսանյութե­րի, խոչընդոտվել էր քաղա­քա­կան ուժե­րից մեկի քարո­զարշա­վը։ Նա նման գործո­ղություններն անընդունե­լի համա­րեց և ընդգծեց, որ բոլոր քաղա­քա­կան ուժե­րը պետք է ունե­նան ազատ քարոզչություն իրա­կա­նացնե­լու հնա­րա­վո­րություն։

Նա քննա­դա­տեց Հայաստա­նի դատա­կան համա­կարգի վիճա­կը՝ նշե­լով, որ դեռևս չեն իրա­կա­նացվել այնպի­սի բարե­փո­խումներ, որոնք կերաշխա­վո­րեին արդյունա­վետ արդա­րա­դա­տություն։ Նրա համոզմամբ՝ տարի­ներ շարունակ խոսվել է դատա­կան համա­կարգի վերա­փոխման անհրա­ժեշտության մասին, սակայն իրա­կան արդյունքնե­րը սահմա­նա­փակ են եղել։

Առանձին անդրա­դարձ կատարվեց Ռուսաստան-Հայաստան հարա­բե­րություննե­րին և Ռուսաստա­նի կողմից կիրառվող տնտե­սա­կան սահմա­նա­փա­կումնե­րին։ Բարսեղյա­նի գնա­հատմամբ՝ Հայաստա­նի գյուղատնտե­սա­կան արտադրանքի, ծաղիկնե­րի, ձկան, չրի և այլ ապրանքնե­րի ներմուծման նկատմամբ կիրառվող սահմա­նա­փա­կումնե­րը քաղա­քա­կան բնույթ ունեն և փաստա­ցի տնտե­սա­կան ճնշման գործիքներ են։

Նա նշեց, որ Ռուսաստա­նի գործո­ղություննե­րը կարող են հակա­ռակ արդյունքը տալ և խթա­նել Հայաստա­նի արտա­քին տնտե­սա­կան կապե­րի դիվերսիֆի­կա­ցումը։ Բարսեղյա­նի խոսքով՝ Հայաստա­նի իշխա­նություններն արդեն հայտա­րա­րում են այլընտրանքա­յին շուկա­նե­րի որոնման մասին, իսկ Եվրա­միությունը հրա­պա­րա­կա­յին կերպով աջակցություն է հայտնել Հայաստա­նին տնտե­սա­կան ճնշումնե­րի պայմաննե­րում։

Բարսեղյա­նը կարև­որ համա­րեց Եվրա­միության ընդլայնման հարցե­րով հանձնա­կա­տար Մարտա Կոսի հայտա­րա­րություննե­րը, որոնցում վերա­հաստատվում էր Հայաստա­նի նկատմամբ աջակցությունը և նշվում էր, որ Եվրա­միությունը դիտարկում է Հայաստա­նի, Վրաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի տարա­ծաշրջա­նը որպես փոխկա­պակցված տնտե­սա­կան ու հաղորդակցա­յին տարածք։

Նրա գնա­հատմամբ՝ տարա­ծաշրջա­նա­յին համա­գործակցությունը կարող է տնտե­սա­կան նոր հնա­րա­վո­րություններ ստեղծել բոլոր երկրնե­րի համար։ Նա ընդգծեց, որ տրանսպորտա­յին և էներգե­տիկ հաղորդակցություննե­րի զարգա­ցումը կարող է նպաստել Հարա­վա­յին Կովկա­սի տնտե­սա­կան ինտեգրմա­նը։

Բարսեղյա­նը անդրա­դարձավ նաև Եվրա­միության կողմից ֆինանսա­վորվող վիզա­նե­րի ազա­տա­կա­նացման գործընթա­ցին աջակցող ծրագրին։ Նրա խոսքով՝ ֆինանսա­վո­րումը նախա­տեսված է սահմա­նա­յին կառա­վարման, փաստաթղթե­րի անվտանգության և իրա­վա­պահ համա­կարգի բարե­փո­խումնե­րի համար, ինչը Հայաստա­նի եվրո­պա­կան ինտեգրման կարև­որ բաղադրիչնե­րից է։

Եկե­ղե­ցի-պետություն հարա­բե­րություննե­րի մասին խոսե­լիս Բարսեղյա­նը քննա­դա­տեց իշխա­նություննե­րի փորձե­րը՝ միջամտե­լու Հայ Առա­քե­լա­կան Եկե­ղե­ցու ներքին խնդիրնե­րին։ Նրա համոզմամբ՝ հոգև­ո­րա­կաննե­րի վարքագծի, եկե­ղե­ցա­կան կարգա­պա­հության և ներքին հարա­բե­րություննե­րի հարցե­րը պետք է լուծվեն եկե­ղե­ցա­կան կառույցնե­րի ներսում գործող կանոննե­րով։

Միևնույն ժամա­նակ նա պնդեց, որ եկե­ղե­ցին, ինչպես ցանկա­ցած այլ կազմա­կերպություն, պետք է ենթարկվի հարկա­յին օրենսդրությա­նը։ Բարսեղյա­նի կարծի­քով՝ հարկա­յին արտո­նություննե­րը չպետք է լինեն անվե­րահսկե­լի, իսկ եկե­ղե­ցա­կան կառույցնե­րի ֆինանսա­կան գործունեությունը պետք է լինի թափանցիկ։

Նա մեկնա­բա­նեց նաև Ամե­նայն Հայոց Կաթո­ղի­կո­սի ասուլի­սը՝ ընդգծե­լով, որ կաթո­ղի­կո­սը փաստա­ցի վերա­հաստա­տել է այն սկզբունքը, ըստ որի՝ եկե­ղե­ցա­կաննե­րի նկատմամբ հնչող մեղադրանքնե­րը պետք է քննվեն եկե­ղե­ցու համա­պա­տասխան ատյաննե­րում, ոչ թե քաղա­քա­կան հարթակնե­րում։   

Բարսեղյա­նը անդրա­դարձավ Գյումրիում 2024 թվա­կա­նի հոկտեմբե­րի 20‑ի դեպքե­րի հետ կապված քրեա­կան գործե­րին։ Նա հիշեցրեց, որ Վարդան Ղուկասյա­նի ձերբա­կա­լության փորձի ժամա­նակ տեղի ունե­ցած բախումնե­րի արդյունքում տասնյակ անձինք մեղադրվել են զանգվա­ծա­յին անկարգություննե­րին մասնակցե­լու, ոստի­կաննե­րի նկատմամբ բռնություն գործադրե­լու և գույք վնա­սե­լու համար։ Նրա կարծի­քով՝ քաղա­քա­կան կամ քաղա­քա­ցիա­կան բողո­քը չի կարող արդա­րացնել բռնությունը կամ իրա­վա­պահ մարմիննե­րի աշխա­տանքի խոչընդո­տումը։

Տարա­ծաշրջա­նա­յին հաղորդակցություննե­րի թեմա­յով Բարսեղյա­նը կարև­ո­րեց Բաքու–Թբիլիսի–Կարս երկա­թուղու հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Նա հիշեցրեց, որ Թուրքիան հայտա­րա­րել է Հայաստա­նի համար այդ ուղղությամբ հնա­րա­վո­րություններ ստեղծե­լու մասին, ինչը կարող է Հայաստա­նի տնտե­սության համար լրա­ցուցիչ արտա­հանման և տարանցման ուղի­ներ ապա­հո­վել։

Միջազգա­յին քաղա­քա­կա­նության թեմա­յով Բարսեղյա­նը անդրա­դարձավ նաև ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմին։ Նա դատա­պարտեց Ռուսաստա­նի հերթա­կան լայնա­ծա­վալ հրթի­ռա­յին և անօ­դա­չու թռչող սարքե­րի հարձա­կումնե­րը Ուկրաի­նա­յի քաղա­քա­ցիա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի վրա՝ ընդգծե­լով, որ զոհե­րի թվում եղել են խաղաղ բնա­կիչներ և երե­խա­ներ։

Միա­ժա­մա­նակ նա նշեց, որ Ուկրաի­նան շարունա­կում է արդյունա­վետ հարվածներ հասցնել Ռուսաստա­նի ռազմա­կան և տնտե­սա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րին, մասնա­վո­րա­պես՝ նավթա­յին օբյեկտնե­րին և Ղրի­մը Ռուսաստա­նի հետ կապող հաղորդակցա­կան ուղի­նե­րին։ Նրա գնա­հատմամբ՝ պատե­րազմը ցույց է տալիս, թե որքան ծանր հետև­անքներ կարող են ունե­նալ ռազմա­կան արկա­ծախնդրություննե­րը և երկա­րատև զինված հակա­մարտություննե­րը։

Ամփո­փե­լով իր դիտարկումնե­րը՝ Լևոն Բարսեղյա­նը քաղա­քա­ցի­նե­րին կոչ արեց ակտի­վո­րեն մասնակցել ընտրություննե­րին, ուշա­դիր ծանո­թա­նալ քվեարկության կարգին, խուսա­փել տեխնի­կա­կան սխալնե­րից և պաշտպա­նել իրենց ընտրա­կան իրա­վունքը։ Նա նաև ընդգծեց, որ Հայաստա­նի ժողովրդա­վա­րա­կան զարգա­ցումը կախված է ոչ միայն քաղա­քա­կան ուժե­րից, այլև հասա­րա­կության քաղա­քա­կան հասունությունից, քաղա­քա­ցիա­կան մասնակցությունից և պատասխա­նատվության զգա­ցումից։

Տեսանյութն ամբողջությամբ՝