ԵՄ Հետ Աշխա­տանքի Խորացման Հեռանկա­րով

Միացյալ Նահանգնե­րը և ՆԱՏՕ‑ն առա­ջի­կա­յում ստիպված կլի­նեն ձևա­վո­րել նոր մոտե­ցումներ հատկա­պես Իրա­նի ուղղությամբ, և այդ որո­շումնե­րը կազդեն նաև Հարա­վա­յին Կովկա­սի վրա։

Արսեն Խառատյան

1inTV‑ն զրուցել է կոնֆլիկտա­բան, ազգագրա­գետ Արսեն Խառատյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում  քննարկվում է Հայաստա­նի արտա­քին քաղա­քա­կա­նության վճռո­րոշ շրջա­դարձը, որը բնո­րոշվում է Ռուսաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի խորը ճգնա­ժա­մով և Եվրա­միության հետ աննա­խա­դեպ մերձեցմամբ: Արսեն Խառատյա­նը վերլուծում է Մոսկվա­յի կողմից կիրառվող տնտե­սա­կան ճնշումնե­րը որպես պատժիչ գործո­ղություններ, որոնց Բրյուսելն արձա­գանքում է արագ և կազմա­կերպված աջակցությամբ՝ բացե­լով եվրո­պա­կան շուկա­նե­րը հայկա­կան արտա­հանման համար: Զրույցի առանցքում են նաև տարա­ծաշրջա­նա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի դիվերսիֆի­կացման անհրա­ժեշտությունը և ռուսա­կան կոնցե­սիոն վերահսկո­ղությունից ազատվե­լու հրա­մա­յա­կա­նը՝ տնտե­սա­կան անվտանգությունն ամրապնդե­լու նպա­տա­կով: Զրույցը ներկա­յացնում է Հայաստա­նի ջանքե­րը՝ ինստի­տուցիո­նա­լացնե­լու եվրո­պա­կան ինտեգրումը և հաղթա­հա­րե­լու աշխարհա­քա­ղա­քա­կան բարդ մարտահրա­վերնե­րը փոփոխվող տարա­ծաշրջա­նա­յին համա­տեքստում:

Արսեն Խառատյա­նը, նշեց, որ Հայաստան–Ռուսաստան հարա­բե­րություննե­րը, անկա­խությունից ի վեր, գտնվում են տեսա­նե­լի ամե­նա­խո­րը ճգնա­ժա­մե­րից մեկում։ Նրա խոսքով՝ նախկի­նում ևս եղել են լարված շրջաններ, սակայն դրանք հիմնա­կա­նում փակ են մնա­ցել հանրությունից, մինչդեռ այժմ առկա է բաց և հրա­պա­րա­կա­յին առճա­կա­տում։ Խառատյա­նը հիշեցրեց, որ Ռուսաստա­նը նախկի­նում ևս տարբեր ժամա­նա­կա­հատվածնե­րում սահմա­նա­փա­կել է հայկա­կան ապրանքնե­րի ներմուծումը՝ տնտե­սա­կան լծակներն օգտա­գործե­լով քաղա­քա­կան նպա­տակնե­րի համար։

Արսեն Խառատյա­նը դիտարկեց, որ Ռուսաստա­նը մինչև այժմ փաստա­ցի չի ընդունել Հայաստա­նում կայա­ցած ընտրություննե­րի արդյունքնե­րը։ Նա ուշադրություն հրա­վի­րեց այն հանգա­մանքի վրա, որ Մոսկվա­յից չի հնչել շնորհա­վո­րանք, իսկ դրան հաջորդել են արդեն գործնա­կան քայլեր՝ հայկա­կան ապրանքնե­րի արտա­հանման խոչընդոտմամբ։ Նրա գնա­հատմամբ, անկախ պաշտո­նա­կան ձևա­կերպումնե­րից, իրա­կա­նում ստեղծվել է իրա­վի­ճակ, որը գործնա­կա­նում համա­պա­տասխա­նում է էմբարգո­յի։

Արև­ե­լա­գե­տը նշեց, որ ստեղծված իրա­վի­ճա­կին արագ արձա­գանքել են Եվրա­միությունն ու առանձին եվրո­պա­կան պետություններ։ Նրա կարծի­քով՝ դա վկա­յում է ոչ միայն քաղա­քա­կան աջակցության, այլև նախա­պես մշակված գործո­ղություննե­րի ծրագրի մասին, որը նախա­տեսված էր նման զարգա­ցումնե­րի դեպքում։ Խառատյա­նը կարև­որ համա­րեց այն, որ հայկա­կան բիզնե­սը կարո­ղա­նա օգտվել այդ հնա­րա­վո­րությունից և աստի­ճա­նա­բար մուտք գործել եվրո­պա­կան շուկա­ներ։

Խառատյա­նի գնա­հատմամբ՝ Ռուսաստա­նը դեռևս միայն սկսել է կիրա­ռել այն տնտե­սա­կան ու քաղա­քա­կան գործի­քա­կազմը, որը գտնվում է իր տրա­մադրության տակ։ Միա­ժա­մա­նակ նա ընդգծեց, որ Եվրա­միության արագ արձա­գանքը Հայաստա­նի համար կարև­որ քաղա­քա­կան ազդակ է և կարող է նպաստել տնտե­սա­կան կորուստնե­րի մեղմե­լուն։

Արսեն Խառատյա­նը նշեց, որ ստեղծվել է աննա­խա­դեպ իրա­վի­ճակ. մի կողմից Եվրա­սիա­կան տնտե­սա­կան միության անդամ պետության նկատմամբ կիրառվում են սահմա­նա­փա­կումներ, մյուս կողմից՝ Եվրա­միությունը, նույնիսկ առանց ազատ առևտրի համա­ձայնագրի, ժամա­նա­կա­վո­րա­պես բացում է իր շուկան Հայաստա­նի համար։ Նրա խոսքով՝ սա ցույց է տալիս, որ քաղա­քա­կան կամքի առկա­յության դեպքում հնա­րա­վոր է շրջանցել նախկի­նում անանցա­նե­լի համարված սահմա­նա­փա­կումնե­րը։

Կոնֆլիկտա­բա­նը կարծում է, որ Եվրա­միությունը վերջին տարի­նե­րին դարձել է ավե­լի ճկուն և իրա­վի­ճա­կա­յին որո­շումներ ընդունող կառույց։ Նրա խոսքով՝ Ուկրաի­նա­յի դեմ Ռուսաստա­նի պատե­րազմը և ընդհա­նուր աշխարհա­քա­ղա­քա­կան փոփո­խություննե­րը ստի­պում են Բրյուսե­լին գործել ավե­լի արագ և գործնա­կան եղա­նա­կով։

Արսեն Խառատյա­նը շեշտեց, որ Հայաստա­նի համար բացված հնա­րա­վո­րությունը պետք է դիտարկել որպես փորձնա­կան փուլ։ Նրա համոզմամբ՝ եվրո­պա­կան շուկան մուտք գործե­լը հեշտ չի լինե­լու, քանի որ այնտեղ մրցակցությունն ավե­լի բարձր է, սակայն երկա­րա­ժամկետ հեռանկա­րում դա կարող է նպաստել ինչպես արտա­հանման դիվերսիֆի­կացմա­նը, այնպես էլ հայկա­կան արտադրանքի որա­կի բարձրացմա­նը։ Նա հավե­լեց, որ եվրո­պա­կան չափո­րո­շիչնե­րին համա­պա­տասխա­նե­լը դրա­կան ազդե­ցություն կունե­նա նաև Հայաստա­նի ներքին սպա­ռո­ղի համար։

Խառատյա­նը նշեց, որ տարի­ներ շարունակ քննարկվել էր այն սցե­նա­րը, թե ինչ պետք է անել, եթե Ռուսաստա­նը տնտե­սա­կան ճնշումներ գործադրի Հայաստա­նի նկատմամբ, իսկ այժմ այդ սցե­նա­րը դարձել է իրա­կա­նություն։ Նրա կարծի­քով՝ ստեղծված իրա­վի­ճա­կը Հայաստա­նին ստի­պում է արա­գացնել տնտե­սա­կան դիվերսիֆի­կա­ցիան։

Արև­ե­լա­գե­տը դիտարկեց, որ Ադրբե­ջա­նի և Թուրքիա­յի շահե­րից է բխում Հայաստա­նը հնա­րա­վո­րինս քիչ ներգրավված լինի տարա­ծաշրջա­նա­յին ենթա­կա­ռուցվածքա­յին նախագծե­րում։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նի շահը ճիշտ հակա­ռակն է՝ հնա­րա­վո­րինս ակտիվ մասնակցել այդ ծրագրե­րին։ Նա նաև ընդգծեց, որ այս գործընթա­ցում Հայաստա­նը միայնակ չէ որո­շումներ կայացնո­ղը, քանի որ զարգա­ցումնե­րը կախված են նաև արտա­քին դերա­կա­տարնե­րից։

Արսեն Խառատյա­նը նշեց, որ եթե հայ-ռուսա­կան ճգնա­ժա­մը խորա­նա, ապա Եվրա­միությունն ու Միացյալ Նահանգնե­րը կարող են ավե­լի ակտիվ ներգրավվել՝ աջակցե­լով Հայաստա­նի և Թուրքիա­յի, ինչպես նաև Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև հաղորդակցություննե­րի բացմա­նը։

Խառատյա­նի խոսքով՝ երկա­թուղա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի վերա­կանգնումը պետք է սկսել հնա­րա­վո­րինս շուտ՝ անկախ նրա­նից, թե երբ կբացվեն հաղորդակցություննե­րը։ Նա գտնում է, որ անհրա­ժեշտ է վերա­նա­յել ռուսա­կան կոնցե­սիա­յի պայմաննե­րը, քանի որ Ռուսաստա­նից նոր ներդրումնե­րի ակնկա­լի­քը իրա­տե­սա­կան չի թվում։ Նրա գնա­հատմամբ՝ Հայաստա­նը բավա­րար իրա­վա­կան և քաղա­քա­կան հիմքեր ունի այդ հարցը վերա­նա­յե­լու և նոր ներդրողներ ներգրա­վե­լու համար։

Արև­ե­լա­գե­տը, սակայն, լավա­տես չէ, որ Թուրքիան մոտ ապա­գա­յում կբա­ցի սահմա­նը հայկա­կան ապրանքնե­րի տարանցման համար։ Նրա կարծի­քով՝ տեսա­նե­լի ապա­գա­յում Հայաստա­նի հիմնա­կան արտա­հանման ճանա­պարհը կմնա Վրաստա­նի միջո­ցով դեպի Սև ծով և այնտե­ղից՝ Եվրո­պա, ինչպես նաև օդա­յին փոխադրումնե­րը։

Արսեն Խառատյա­նը նշեց, որ ներկա­յումս Հայաստա­նի և Եվրա­միության միջև գործում է նոր համա­գործակցության օրա­կարգ, որն արդեն տարբերվում է 2013 թվա­կա­նի իրա­վի­ճա­կից։ Նա հիշեցրեց, որ այն ժամա­նակ Հայաստա­նը հրա­ժարվեց Եվրա­միության հետ ասո­ցացման համա­ձայնագրից՝ Մոսկվա­յի ճնշման ներքո, ինչից հետո միա­ցավ Մաքսա­յին միությա­նը և հետա­գա­յում՝ Եվրա­սիա­կան տնտե­սա­կան միությա­նը։

Խառատյա­նի խոսքով՝ այսօր Հայաստա­նի և Եվրա­միության հարա­բե­րություններն ընթա­նում են մի քանի ուղղություննե­րով՝ վիզա­նե­րի ազա­տա­կա­նացման գործընթաց, համա­պարփակ քաղա­քա­կան համա­գործակցություն, ինչպես նաև անվտանգության ոլորտում փոխգործակցություն։ Նա ընդգծեց, որ Եվրա­միությունը փոխել է իր մոտե­ցումը և այլևս չի փորձում բոլոր երկրնե­րի հետ շարժվել նույն ժամա­նա­կա­ցույցով ու նույն փաստաթղթա­յին մեխա­նիզմնե­րով։

Արսեն Խառատյա­նը կարև­ո­րեց նաև Եվրո­պա­կան քաղա­քա­կան համայնքի գագաթնա­ժո­ղո­վի անցկա­ցումը Հայաստա­նում և դրան հաջորդած Հայաստան–Եվրամիություն առա­ջին երկկողմ գագաթնա­ժո­ղո­վը՝ դրանք գնա­հա­տե­լով որպես հարա­բե­րություննե­րի ինստի­տուցիո­նալ խորացման կարև­որ քայլեր։

Նրա կարծի­քով՝ աշխարհում փոփո­խություններն այնքան արագ են ընթա­նում, որ դժվար է երկա­րա­ժամկետ կանխա­տե­սումներ անել, սակայն առայժմ որևէ ազդակ չկա, որ Հայաստա­նի քաղա­քա­կան ղեկա­վա­րությունը պատրաստվում է վերա­նա­յել եվրո­պա­կան ինտեգրման ուղղությունը։ Խառատյա­նը հավե­լեց, որ Մոսկվա­յի ներկա­յիս քաղա­քա­կա­նությունը, հակա­ռա­կը, կարող է ավե­լի արա­գացնել Հայաստան–Եվրամիություն հարա­բե­րություննե­րի խորա­ցումը։

Արսեն Խառատյա­նը նշեց, որ Թուրքիան և Ադրբե­ջա­նը Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վո­րումը դիտարկում են նաև որպես գործիք՝ իրենց հարա­բե­րություննե­րում Միացյալ Նահանգնե­րի և Արևմուտքի հետ հավելյալ քաղա­քա­կան շահեր ստա­նա­լու համար։ Նրա խոսքով՝ մասնա­վո­րա­պես Թուրքիա­յի դեպքում փորձա­գի­տա­կան շրջա­նակնե­րում հաճախ նշվում է, որ Վաշինգտո­նի ուղղա­կի միջամտությունը կարող է արա­գացնել որոշ գործընթացներ։

Խառատյա­նը կարծում է, որ Հարա­վա­յին Կովկա­սում զարգա­ցումնե­րը մեծա­պես կախված են ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմի ընթացքից։ Նրա գնա­հատմամբ՝ եթե այդ ճակա­տում իրա­վի­ճա­կը փոխվի, ապա Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կությունը կարող է աճել թե՛ Միացյալ Նահանգնե­րի, թե՛ Եվրա­միության համար։

Արև­ե­լա­գե­տը անդրա­դարձավ նաև Թուրքիա­յի և Իսրա­յե­լի միջև խորա­ցող հակա­սություննե­րին՝ նշե­լով, որ դրանք կարող են ազդե­ցություն ունե­նալ Ադրբե­ջա­նի արտա­քին քաղա­քա­կա­նության, Իրա­նի շուրջ զարգա­ցումնե­րի և ընդհա­նուր տարա­ծաշրջա­նա­յին հավա­սա­րակշռության վրա։ Նա հիշեցրեց, որ Միացյալ Նահանգնե­րը և ՆԱՏՕ‑ն առա­ջի­կա­յում ստիպված կլի­նեն ձևա­վո­րել նոր մոտե­ցումներ հատկա­պես Իրա­նի ուղղությամբ, և այդ որո­շումնե­րը կազդեն նաև Հարա­վա­յին Կովկա­սի վրա։

Արսեն Խառատյա­նը եզրա­փա­կեց, որ տարա­ծաշրջա­նա­յին զարգա­ցումնե­րի ընդհա­նուր տրա­մա­բա­նությունը մեծա­պես պայմա­նա­վորված կլի­նի Իրա­նի շուրջ Արևմուտքի հետա­գա քաղա­քա­կա­նությամբ, քանի որ հենց այդ ուղղությամբ ընդունվող որո­շումնե­րը կարող են ձևա­վո­րել նոր ռազմա­քա­ղա­քա­կան իրո­ղություններ ամբողջ տարա­ծաշրջա­նի համար։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ‘