ՌԴ Սահմա­նա­փա­կումներն Ու Հնա­րա­վոր Տնտե­սա­կան Ռիսկե­րը

Այն ընկե­րություննե­րը, որոնց գործունեությունը ամբողջությամբ կապված է Ռուսաստա­նի շուկա­յի հետ, արագ վերա­կողմնո­րոշվե­լու հնա­րա­վո­րություն չունեն, ուստի նրանց համար կորուստներն անխուսա­փե­լի են։

Արմեն Քթո­յան

FactorTV‑ն զրուցել է  ՀՀ կենտրո­նա­կան բանկի խորհրդի անդամ Արմեն Քթո­յա­նի, ով վերլուծում էՌուսաստա­նի կողմից կիրառվող տնտե­սա­կան սահմա­նա­փա­կումնե­րի ազդե­ցությունը։ Ըստ Քթո­յա­նի՝ թեև առանձին արտա­հա­նողներ կրում են լուրջ վնասներ, երկրի ընդհա­նուր տնտե­սության համար փլուզման վտանգ չկա, քանի որ հնա­րա­վոր կորուստնե­րը գնա­հատվում են ՀՆԱ‑ի ընդա­մե­նը 1–1,5%-ի սահմաննե­րում։ Կարև­որվում է շուկա­նե­րի դիվերսիֆի­կացման անհրա­ժեշտությունը և ֆինանսա­կան համա­կարգի կայունությունը, որը պահպանվում է նույնիսկ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան անկա­յունության պայմաննե­րում։ Հարցազրույցի նպա­տակն է պարզա­բա­նել, որ ռիսկե­րի կառա­վարման մեխա­նիզմնե­րը, ինչպի­սիք են վերաֆի­նանսա­վորման տոկո­սադրույքի նվա­զե­ցումը և նոր շուկա­նե­րի որո­նումը, օգնում են մեղմել բացա­սա­կան հետև­անքնե­րը։ Շեշտվում է, որ հայաստանյան գործա­րարնե­րը դրսև­ո­րում են սպասվա­ծից բարձր ճկունություն՝ գտնե­լով իրացման այլընտրանքա­յին ուղի­ներ։

Արմեն Քթո­յա­նը նշեց, որ Ռուսաստա­նի կողմից կիրառվող սահմա­նա­փա­կումնե­րը Հայաստա­նի տնտե­սության փլուզման չեն հանգեցնի։ Նրա խոսքով՝ թեև կան առանձին ապրանքա­յին խմբեր, որոնց արտա­հանման 80 տոկո­սից ավե­լին ուղղվում է ռուսա­կան շուկա, այդ ոլորտնե­րի կշի­ռը տնտե­սության ընդհա­նուր կառուցվածքում այնքան մեծ չէ, որ հնա­րա­վոր լինի խոսել տնտե­սա­կան փլուզման մասին։

Նա ասաց, որ ներկա­յում սահմա­նա­փա­կումնե­րի տակ հայտնված ապրանքնե­րի արտա­հանման ծավա­լը գնա­հատվում է շուրջ 300–400 մլն դոլար, ինչը ՀՆԱ‑ի մոտ 1 տոկոսն է։ Արմեն Քթո­յա­նի դիտարկմամբ՝ նույնիսկ առա­վել վատա­տե­սա­կան սցե­նա­րի դեպքում, երբ այդ ապրանքնե­րը չեն իրացվի ոչ ներքին, ոչ արտա­քին շուկա­նե­րում, ընդհա­նուր տնտե­սա­կան կորուստնե­րը կարող են կազմել մոտ 1 տոկոս, մինչդեռ մեկ ամիս առաջ նույն սցե­նա­րի գնա­հա­տա­կա­նը շուրջ 2 տոկոս էր։

Քթո­յա­նը ընդգծեց, որ ընդհա­նուր տնտե­սության մակարդա­կում ռիսկե­րը կառա­վա­րե­լի են, սակայն առանձին տնտեսվա­րողնե­րի համար իրա­վի­ճա­կը կարող է շատ ավե­լի ծանր լինել։ Նրա խոսքով՝ այն ընկե­րություննե­րը, որոնց գործունեությունը ամբողջությամբ կապված է Ռուսաստա­նի շուկա­յի հետ, արագ վերա­կողմնո­րոշվե­լու հնա­րա­վո­րություն չունեն, ուստի նրանց համար կորուստներն անխուսա­փե­լի են։

ԿԲ խորհրդի անդա­մը նշեց, որ այս պահին ֆինանսա­կան համա­կարգում անհանգստացնող ազդակներ չեն արձա­նագրվել։ Նա ասաց, որ դեռևս չկան տվյալներ, որոնք կվկա­յեն ընկե­րություննե­րի զանգվա­ծա­յին սնանկացման կամ բանկա­յին համա­կարգում խնդրա­հա­րույց վարկե­րի կտրուկ աճի մասին։

Արմեն Քթո­յա­նը կարծում է, որ ռիսկե­րը մեղմե­լու մի քանի ուղղություն կա։ Առա­ջի­նը՝ նոր արտա­հանման շուկա­նե­րի որո­նումն է, երկրորդը՝ ներքին շուկա­յում արտադրանքի իրացման հնա­րա­վո­րություննե­րի ընդլայնումը, իսկ երրորդը՝ կառա­վա­րության կողմից իրա­կա­նացվող աջակցության ծրագրե­րը։ Նրա խոսքով՝ Կենտրո­նա­կան բանկն իր հերթին հետև­ում է ֆինանսա­կան կայունության վրա ազդե­ցությա­նը, և այս պահին վտանգա­վոր զարգա­ցումներ չի արձա­նագրում։

Նա նշեց նաև, որ արտա­հանման սահմա­նա­փա­կումնե­րի հետև­անքով ներքին շուկա­յում առա­ջարկն ավե­լա­նում է, ինչն առայժմ նպաստում է գնա­ճի որո­շա­կի մեղմացմա­նը՝ մոտ 0.3–0.4 տոկո­սա­յին կետի չափով։

Խոսե­լով գյուղմթերքի գնե­րի նվազման մասին՝ Քթո­յա­նը ասաց, որ չի կարող գնա­հա­տել, թե այդ գործընթա­ցը որքա­նով է տեղի ունե­նում տնտեսվա­րողնե­րի շահույթի հաշվին, քանի որ դրա համար անհրա­ժեշտ է մանրա­մասն ուսումնա­սի­րել արտադրության ինքնարժե­քը, իսկ այդ հարցը Կենտրո­նա­կան բանկի անմի­ջա­կան լիա­զո­րություննե­րի շրջա­նա­կում չէ։ Տնտե­սության դիվերսիֆի­կացման անցումա­յին փուլում Կենտրո­նա­կան բանկի հիմնա­կան գործի­քը դրա­մա­վարկա­յին քաղա­քա­կա­նությունն է։ Արմեն Քթո­յա­նը հիշեցրեց, որ 2022թ․ դեկտեմբե­րից վերաֆի­նանսա­վորման տոկո­սադրույքը աստի­ճա­նա­բար իջեցվել է 10.75 տոկո­սից մինչև 6.5 տոկոս, սակայն դա ինքնին չի նշա­նա­կում, որ առևտրա­յին բանկե­րի վարկե­րի տոկո­սադրույքներն արագ կնվա­զեն։

ԿԲ խորհրդի անդա­մը բացատրեց, որ վարկե­րի տոկո­սադրույքնե­րի վրա ազդում են բազմա­թիվ գործոններ՝ բարձր պահանջարկը, ավանդնե­րի արժե­քը, տնտե­սության ռիսկայնությունը և այլ հանգա­մանքներ։ Նրա խոսքով՝ եթե ավանդնե­րի տոկո­սադրույքնե­րը չեն նվա­զում, ապա բանկե­րը նույնպես սահմա­նա­փակ հնա­րա­վո­րություններ ունեն վարկե­րը զգա­լիո­րեն էժա­նացնե­լու։ Ավե­լի ցածր տոկո­սադրույքներ ունե­ցող երկրնե­րում նաև պետա­կան պարտա­տոմսե­րի եկամտա­բե­րությունն է զգա­լիո­րեն ցածր, մինչդեռ Հայաստա­նում նվա­զա­գույն ռիսկով ներդրման եկամտա­բե­րությունը շարունա­կում է մնալ շուրջ 6–7 տոկոս, ինչը սահմա­նա­փա­կում է վարկե­րի տոկո­սադրույքնե­րի նվազման հնա­րա­վո­րություննե­րը։

Նա ընդգծեց, որ բանկե­րի կողմից կիրառվող տոկո­սադրույքնե­րը պայմա­նա­վորված են նաև տնտե­սության ընդհա­նուր ռիսկայնությամբ։ Եթե բանկը ֆինանսա­վո­րում է այնպի­սի բիզնես, որի հիմնա­կան արտա­հանման շուկան Ռուսաստանն է, ապա բնա­կան է, որ այդ ռիսկը ներառվում է վարկի արժե­քի մեջ։

Խոսե­լով Հայաստա­նի ներդրումա­յին միջա­վայրի մասին՝ Արմեն Քթո­յա­նը նշեց, որ վերջին տարի­նե­րին երկրի ռիսկա­յին հավե­լավճա­րը շարունա­կա­բար նվա­զում է։ Նրա խոսքով՝ նույնիսկ Մերձա­վոր Արև­ելքում ռազմա­կան լարվա­ծության պայմաննե­րում Հայաստա­նի ռիսկայնության գնա­հա­տա­կա­նը չի վատթա­րա­ցել, ինչը դրա­կան ազդակ է ներդրողնե­րի համար։

Անդրա­դառնա­լով ռուբլու փոխարժե­քին՝ Քթո­յա­նը ասաց, որ կանխիկ ռուբլու շրջա­նա­ռության սահմա­նա­փա­կումնե­րը պայմա­նա­վորված են Ռուսաստա­նի Կենտրո­նա­կան բանկի քաղա­քա­կա­նությամբ և վերա­բե­րում են ոչ միայն Հայաստա­նին, այլ նաև ԵԱՏՄ մյուս երկրնե­րին։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստա­նը պայքա­րում է ստվե­րա­յին շրջա­նա­ռության դեմ, ինչի հետև­անքով կանխիկ ռուբլու գործարքնե­րը դարձել են ավե­լի սահմա­նա­փակ։

Նա նշեց, որ ռուբլու փոխարժե­քի վրա ազդում են նաև Ռուսաստա­նի տնտե­սության կառուցվածքա­յին առանձնա­հատկություննե­րը, պատժա­մի­ջոցներն ու նավթա­գա­զա­յին եկա­մուտնե­րի ձևա­վորման մեխա­նիզմնե­րը, և ռուսաստանցի բազմա­թիվ փորձա­գետներ ևս ռուբլին համա­րում են հարա­բե­րա­կա­նո­րեն գերարժև­որված։

Խոսե­լով դրա­մի փոխարժե­քի մասին՝ Քթո­յա­նը նշեց, որ դրա ամրապնդմա­նը նպաստում են արտարժույթի ներհոսքի աճը, հանքարդյունա­բե­րության արտա­հանման ակտի­վա­ցումը, զբո­սաշրջության վերա­կանգնումը և օտա­րերկրյա ներդրումնե­րի ավե­լա­ցումը, այդ թվում՝ պետա­կան պարտա­տոմսե­րի շուկա­յում։

Գնա­ճի վերա­բերյալ ԿԲ խորհրդի անդա­մը նշեց, որ Կենտրո­նա­կան բանկը շարունա­կում է դրա­մա­վարկա­յին քաղա­քա­կա­նության մեղմացման գործընթա­ցը, սակայն առանձին սննդամթերքնե­րի գնե­րի բարձրա­ցումը հիմնա­կա­նում պայմա­նա­վորված է կառուցվածքա­յին գործոննե­րով։ Նա օրի­նակ բերեց մսի և ձվի շուկա­նե­րը, որտեղ առա­ջարկի կրճա­տումը հանգեցրել է գնե­րի աճի։Երկարաժամկետ հեռանկա­րում գնե­րի կայունացման հիմնա­կան նախա­պայմա­նը մրցունակ և նորա­րար տնտե­սության ձևա­վո­րումն է։ Նրա խոսքով՝ միայն դրա­մա­վարկա­յին քաղա­քա­կա­նությունը բավա­րար չէ, եթե տնտե­սության արտադրո­ղա­կա­նությունը չի աճում։

Ամփո­փե­լով՝ Արմեն Քթո­յա­նը նշեց, որ Ռուսաստա­նի տնտե­սության զարգա­ցումնե­րը շարունա­կում են մնալ Հայաստա­նի տնտե­սության համար հիմնա­կան ռիսկա­յին գործոննե­րից մեկը, սակայն դրանց ազդե­ցությունը մինչ այժմ ավե­լի մեղմ է եղել, քան նախա­պես կանխա­տեսվում էր։ Հայաստանյան տնտեսվա­րողնե­րը բավա­կան արագ սկսել են նոր շուկա­ներ որո­նել, ինչի շնորհիվ հնա­րա­վոր է դարձել խուսա­փել առա­վել ծանր կորուստնե­րից։ Նրա խոսքով՝ որոշ ապրանքներ, թեև ոչ ուղղա­կի ճանա­պարհով, միևնույն է հասնում են ռուսա­կան շուկա՝ միջնորդ երկրնե­րի միջո­ցով, ինչը նվա­զեցնում է բացա­սա­կան ազդե­ցությունը։

Քթո­յա­նը ընդգծեց, որ Հայաստա­նի համար մատա­կա­րարման աղբյուրնե­րի և արտա­հանման շուկա­նե­րի դիվերսիֆի­կա­ցումը կենսա­կան անհրա­ժեշտություն է՝ անկախ քաղա­քա­կան հանգա­մանքնե­րից, քանի որ որևէ մեկ գործընկե­րից կախվա­ծությունը միշտ լրա­ցուցիչ ռիսկեր է ստեղծում։ Միա­ժա­մա­նակ նա ընդգծեց, որ առանձին տնտեսվա­րողնե­րի համար վնասնե­րը կարող են էական լինել, հատկա­պես այն ընկե­րություննե­րի դեպքում, որոնց ամբողջ բիզնե­սը կառուցված է ռուսա­կան շուկա­յի վրա։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝