Ադրբե­ջա­նի Նոր Աշխարհա­քա­ղա­քա­կան Խաղը  Հայաստա­նի Անվտանգա­յին Մարտահրա­վերնե­րը

907-րդ կետի հարցը Ադրբե­ջա­նի համար ավե­լի շատ հեղի­նա­կության խնդիր է, քանի որ երկի­րը զենք ձեռք բերե­լու այլընտրանքա­յին հնա­րա­վո­րություններ ունի՝ մասնա­վո­րա­պես Իսրա­յե­լից և այլ երկրնե­րից։  

Աննա Օհանյան

Noyan Tapan TV‑ն զրուցել է քաղա­քա­գի­տության և միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի պրոֆե­սոր, Սթոունհիլ քոլե­ջի դասա­խոս Աննա Օհանյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվել է Ադրբե­ջա­նի նախա­գա­հի որդեգրած նոր քաղա­քա­կան մարտա­վա­րությունը, որի նպա­տակն է սեփա­կան շահե­րի լեգի­տի­մացման համար օգտա­գործել ԱՄՆ ներքա­ղա­քա­կան գործոննե­րը, մասնա­վո­րա­պես՝ Դոնալդ Թրամփի կերպա­րը։ Քաղա­քա­գետ Աննա Օհանյա­նը բացատրում է, թե ինչպես է Բաքուն փորձում խորացնել Հայաստա­նի ներքին բևե­ռա­ցումը և թուլացնել հայկա­կան պետա­կա­նությունը՝ ներկա­յացնե­լով իրա­կա­նացված էթնիկ զտումնե­րը որպես միջազգա­յին իրա­վունքի վերա­կանգնում։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է նաև «դիկտա­տո­րա­կան դիլե­մա­յի» հայե­ցա­կարգը, որտեղ ավտո­րի­տար առաջնորդի անձնա­կան հավակնություննե­րը հակա­սում են տարա­ծաշրջա­նա­յին տնտե­սա­կան փոխկա­պակցվա­ծությանն ու պետության երկա­րա­ժամկետ կայունությա­նը։ Հարցազրույցը վեր է հանում այն վտանգա­վոր միտումը, երբ բարդ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան գործընթացնե­րը փոխա­րինվում են անհա­տա­կա­նացված գործարքա­յին հարա­բե­րություննե­րով, ինչը կարող է հանգեցնել տարա­ծաշրջա­նա­յին անվտանգության համա­կարգե­րի հետա­գա քայքայմա­նը։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ Ադրբե­ջա­նի կողմից 907-րդ կետի վերացման պահանջը հիմնա­կա­նում ունի ոչ թե ռազմա­կան, այլ խորհրդանշա­կան նշա­նա­կություն։ Նրա խոսքով՝ Ալիևը փորձում է միջազգա­յին հարթակնե­րում ներկա­յացվել որպես հաղթա­նա­կած առաջնորդ, որը գործում է միջազգա­յին իրա­վունքի շրջա­նա­կում, սակայն իրա­կա­նում փորձում է լեգի­տի­մացնել Արցա­խում իրա­կա­նացված էթնիկ զտումը։ Ադրբե­ջա­նը ցանկա­նում է ցույց տալ, թե Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հարցը լուծվել է իր տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության վերա­կանգնմամբ, սակայն միջազգա­յին համա­կարգում այդպի­սի մոտե­ցումնե­րը չեն վերացնում էթնիկ զտման և մարդու իրա­վունքնե­րի խախտումնե­րի հարցե­րը։ Աննա Օհանյա­նի գնա­հատմամբ՝ այդ թեման հետա­գա­յում կարող է կրկին բարձրացվել տարբեր միջազգա­յին հարթակնե­րում, եթե Հայաստա­նը կամ այլ դերա­կա­տարներ այն առաջ տանեն։

Քաղա­քա­գի­տության պրոֆե­սո­րը նշեց, որ 907-րդ կետի հարցը Ադրբե­ջա­նի համար ավե­լի շատ հեղի­նա­կության խնդիր է, քանի որ երկի­րը զենք ձեռք բերե­լու այլընտրանքա­յին հնա­րա­վո­րություններ ունի՝ մասնա­վո­րա­պես Իսրա­յե­լից և այլ երկրնե­րից։ Նրա կարծի­քով՝ Բաքուն փորձում է այդ սահմա­նա­փա­կումը վերացնել՝ իր միջազգա­յին հեղի­նա­կությա­նը հասցված վնա­սը նվա­զեցնե­լու համար։ Ալիևի հայտա­րա­րություննե­րը Մինսկի խմբի վերա­բերյալ առա­ջին հերթին ուղղված են Հայաստա­նի ներսում քաղա­քա­կան բևե­ռացման խորացմա­նը։ Նա նշեց, որ Ադրբե­ջա­նի առաջնորդը փորձում է օգտա­գործել ներքին տարա­ձայնություննե­րը՝ Հայաստա­նի քաղա­քա­կան համա­կարգը թուլացնե­լու համար։

Նա ընդգծեց, որ Մինսկի խումբը երբեք չի ունե­ցել կողմե­րին պարտադրե­լու մանդատ։ Նրա խոսքով՝ այն միջնորդա­կան ձևա­չափ էր, և Ալիևի պնդումը, թե այդ կառույցը պատրաստվում էր Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղը կամ շրջաննե­րը Հայաստա­նին փոխանցել, իրա­կա­նությա­նը չի համա­պա­տասխա­նում։ Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ ղարա­բաղյան հակա­մարտության կարգա­վորման գործընթա­ցում հիմնա­կան խնդիրնե­րից մեկը եղել է այն, որ ուղիղ բանակցա­յին կապը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի և Ադրբե­ջա­նի միջև չի ձևա­վորվել։ Նրա խոսքով՝ անջա­տո­ղա­կան հակա­մարտություննե­րի միջազգա­յին փորձը ցույց է տալիս, որ նման գործընթացնե­րի հաջո­ղության հավա­նա­կա­նությունը շատ ցածր է, իսկ հաջողված դեպքե­րում սովո­րա­բար եղել է ուղիղ երկխո­սություն և միջազգա­յին լայն աջակցություն։

Ադրբե­ջա­նի գործո­ղություննե­րը 2020-ից հետո պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես ռազմա­կան հաղթա­նակ, այլ նաև որպես միջազգա­յին լեգի­տի­մության համար պայքար։ Ըստ նրա՝ Ադրբե­ջա­նը փորձում է ներկա­յացնել իր գործո­ղություննե­րը որպես միջազգա­յին իրա­վունքի շրջա­նա­կում իրա­կա­նացված տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության վերա­կանգնում։ Աննա Օհանյա­նը կարծում է, որ Ալիևը փորձում է նաև ԱՄՆ նախա­գահ Դոնալդ Թրամփին ներքա­շել իր քաղա­քա­կան պատմության մեջ՝ ներկա­յացնե­լով նրան որպես այն առաջնորդի, որի օրոք Ադրբե­ջա­նը հասել է «խաղա­ղության» և «տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության վերա­կանգնման»։

Նա նշեց, որ TRIPP նախա­գի­ծը նույնպես կարող է դառնալ գործիք, որը Ադրբե­ջա­նը կփորձի օգտա­գործել սեփա­կան նպա­տակնե­րի համար։ Նրա խոսքով՝ նախկի­նում Բաքուն կարո­ղա­ցավ օգտա­գործել Մինսկի խմբի ձևա­չա­փի թույլ կողմե­րը, իսկ այժմ կարող է փորձել նույնը անել նոր ենթա­կա­ռուցվածքա­յին նախագծե­րի միջոցով։Ադրբեջանի համար իրա­կան շահագրգռվա­ծությունը տարա­ծաշրջա­նա­յին տնտե­սա­կան կապե­րի խորա­ցումն է, սակայն խնդիրն այն է, որ Ալիևի իշխա­նության շահե­րը միշտ չէ, որ համընկնում են Ադրբե­ջա­նի պետա­կան երկա­րա­ժամկետ շահե­րի հետ։ Ադրբե­ջա­նը նավթա­յին տնտե­սություն ունե­ցող երկիր է, և երկա­րա­ժամկետ անվտանգության համար նրան անհրա­ժեշտ է տարա­ծաշրջա­նա­յին բաց և փոխկա­պակցված համա­կարգ։ Սակայն, ինչպես նշեց նա, ավտո­րի­տար կառա­վարման պայմաննե­րում որո­շումնե­րը հաճախ կախված են մեկ անձից, ինչը կարող է խոչընդո­տել կայուն զարգացմա­նը։

Աննա Օհանյա­նը դիտարկում է, որ ԱՄՆ‑ի համար կարև­որ է, որպեսզի TRIPP նախա­գի­ծը չմնա պարզա­պես ենթա­կա­ռուցվածքա­յին ճանա­պարհ, այլ վերածվի ավե­լի լայն աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ծրագրի, որը կկա­պի Հարա­վա­յին Կովկա­սը Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի հետ։ «Հակա­դարձ լծակ» (reverse leverage) հասկա­ցությունը նշա­նա­կում է, որ նույնիսկ մեծ տերություննե­րը կարող են կախվա­ծության մեջ հայտնվել փոքր պետություննե­րի հետ գործարքնե­րում, եթե նախագծե­րը ճիշտ չեն ինստի­տուցիո­նա­լացվում։

Միայն ցորե­նի կամ նավթի առանձին խմբա­քա­նակնե­րի տեղա­փո­խումը խաղա­ղության խոր գործընթաց չի նշա­նա­կում։ Նրա խոսքով՝ անհրա­ժեշտ են կայուն ինստի­տուտներ, թափանցիկ մեխա­նիզմներ և երկա­րա­ժամկետ համա­ձայնություններ, այլ ոչ թե անհա­տա­կան պայմա­նա­վորվա­ծություններ։ Ադրբե­ջա­նի՝ Թուրքիա­յին և այլ երկրնե­րին արտա­քին քաղա­քա­կան որո­շումնե­րի վրա ազդե­լու հնա­րա­վո­րությունը ավե­լի շատ վկա­յում է այդ երկրնե­րի որո­շա­կի ինստի­տուցիո­նալ թուլության մասին, քան Ադրբե­ջա­նի բացա­ռիկ ուժի մասին։

Քաղա­քա­գե­տը նշեց, որ Իսրա­յե­լում Հայոց ցեղասպա­նության վերա­բերյալ քննարկումնե­րի հետ կապված Ադրբե­ջա­նի հայտա­րա­րություննե­րը նույնպես պետք է դիտարկել որպես Բաքվի արտա­քին քաղա­քա­կան ոճի մաս։ Նրա խոսքով՝ Ադրբե­ջա­նը հաճախ վերագրում է իրեն այնպի­սի գործընթացներ, որոնց իրա­կան պատճա­ռա­հետև­անքա­յին կապը ապա­ցուցված չէ։

Աննա Օհանյա­նը կարծում է, որ Ադրբե­ջա­նի ազդե­ցությունը Հայաստա­նի ներքա­ղա­քա­կան խոսույթի վրա նույնպես անվտանգության խնդիր է։ Նա նշեց, որ երբ արտա­քին դերա­կա­տա­րը կարո­ղա­նում է ներգործել երկրի ներքին քաղա­քա­կան քննարկումնե­րի վրա, դա թուլացնում է պետա­կան դիմադրո­ղա­կա­նությունը։ Ադրբե­ջա­նի՝ որպես ուժեղ պետություն ներկա­յացվող կերպա­րը ամբողջությամբ չի համա­պա­տասխա­նում իրա­կա­նությա­նը։ Նրա խոսքով՝ երկի­րը ունի մեծ ռեսուրսներ և նավթա­յին եկա­մուտներ, սակայն ներքին ինստի­տուտնե­րի և տնտե­սա­կան կառուցվածքի խնդիրնե­րը սահմա­նա­փա­կում են այդ ներուժը։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ Ադրբե­ջա­նի իշխա­նություննե­րը հաճախ օգտա­գործում են ազգայնա­կա­նությունն ու հայատյա­ցությունը որպես ներքա­ղա­քա­կան կառա­վարման գործիք։ Նրա խոսքով՝ դա ավե­լի էժան մեխա­նիզմ է հասա­րա­կության վերահսկման համար, քան ուժա­յին ճնշումը։ Արցախյան առա­ջին պատե­րազմի վերա­բերյալ հաճախ օգտա­գործվող «հաղթա­նակ» ձևա­կերպումը պետք է տարբե­րա­կել ռազմա­կան և քաղա­քա­կան արդյունքնե­րի միջև։ Ըստ նրա՝ ռազմա­կան հաջո­ղությունը ինքնին չի վերածվում քաղա­քա­կան հաղթա­նա­կի, եթե այն չի ամրապնդվում դիվա­նա­գի­տա­կան գործընթացնե­րով և միջազգա­յին կոնսենսուսով։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի համար կարև­որ է հասկա­նալ փոքր պետություննե­րի անվտանգության տրա­մա­բա­նությունը։ Նրա խոսքով՝ անվտանգությունը միայն ռազմա­կան ուժով չի ապա­հովվում, այլ պահանջում է դիվա­նա­գի­տա­կան, տնտե­սա­կան և ինստի­տուցիո­նալ գործիքնե­րի համադրություն։ Խաղա­ղության պայմա­նագրի բացա­կա­յությունը նույնպես ցույց է տալիս, որ գործընթա­ցը դեռ ավարտված չէ։ Նրա խոսքով՝ սահմա­նադրա­կան փոփո­խություննե­րի հարցը Ադրբե­ջա­նի կողմից կարող է օգտա­գործվել որպես պատճա­ռա­բա­նություն՝ համա­ձայնագրի ստո­րագրումը հետաձգե­լու համար։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ նախկի­նում Հայաստա­նը չափա­զանց մեծ հույս էր կապել Ռուսաստա­նի հետ՝ ենթադրե­լով, որ Մոսկվան կկանխի պատե­րազմի վտանգնե­րը։ Նրա խոսքով՝ այժմ վտանգ կա նույն սխա­լը կրկնե­լու՝ ամբողջությամբ հույսը կապե­լով մեկ այլ արտա­քին դերա­կա­տա­րի հետ։ Ադրբե­ջա­նը փորձում է Թրամփի հետ աշխա­տել այն նույն տրա­մա­բա­նությամբ, որով նախկի­նում փորձել է աշխա­տել այլ մեծ դերա­կա­տարնե­րի հետ՝ ներկա­յացնե­լով իրեն որպես ուժեղ և արդյունա­վետ առաջնորդի։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ ԱՄՆ‑ի և Իրա­նի հարա­բե­րություննե­րը տասնամյակներ շարունակ լարված են եղել, սակայն ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը տարբերվում է նախկին փուլե­րից։ Նրա խոսքով՝ Իրա­նի նոր ղեկա­վա­րությունը ավե­լի ազգայնա­կան մոտե­ցում ունի և ավե­լի պատրաստ է ուժա­յին գործիքներ կիրա­ռել։ Թրամփի՝ Իրա­նի նկատմամբ քաղա­քա­կա­նությունը հասել է փակուղա­յին իրա­վի­ճա­կի, քանի որ սահմա­նա­փակ ռազմա­կան գործո­ղություննե­րով հնա­րա­վոր չէ հասնել ռազմա­վա­րա­կան փոփո­խություննե­րի։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ ԱՄՆ հասա­րա­կությունը չի ցանկա­նում նոր լայնա­ծա­վալ պատե­րազմներ Մերձա­վոր Արև­ելքում՝ հաշվի առնե­լով Իրա­քի և Աֆղանստա­նի փորձը։ Շատ վերլուծա­բաններ կարծում են, որ Իսրա­յե­լի վարչա­պետ Բենիա­մին Նեթանյա­հուն կարո­ղա­ցել է ազդել Թրամփի վարչա­կազմի վրա՝ ԱՄՆ-ին ավե­լի խոր ներգրա­վե­լով Իրա­նի դեմ հակա­մարտության մեջ։ Միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րում հաճախ վտանգա­վոր է այն մոտե­ցումը, երբ առաջնորդնե­րը փորձում են արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունը կառուցել միայն ուժեղ անհա­տի կերպա­րի շուրջ։

Աննա Օհանյա­նը ասաց, որ «ուժեղ առաջնորդնե­րի» մոդե­լը հաճախ թաքցնում է թույլ պետա­կան ինստի­տուտներ։ Նրա խոսքով՝ հատկա­պես փոքր պետություննե­րի համար այդ մոդե­լը վտանգա­վոր է, քանի որ բարդ խնդիրնե­րը մեկ մարդը չի կարող լուծել։ Ժամա­նա­կա­կից աշխարհում պետություննե­րին անհրա­ժեշտ են ամուր կառույցներ, որոնք կարող են դիմա­կա­յել տնտե­սա­կան, տեխնո­լո­գիա­կան և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան մեծ փոփո­խություննե­րին։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝