ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԱՐՈՂ Է ՀՐԱՊՈՒՐԻՉ ԼԻՆԵԼ

 ՀՐԱՉ ՉԻԼԻՆԿԻՐԵԱՆ

Հայրե­նի «Առա­ջին լրատուական»ը հարցազրոյց մը ունե­ցած է Օքսֆորտ համալսա­րա­նի արեւե­լա­գի­տութեան ամբիո­նի դասա­խօս, հասա­րա­կա­բան եւ սփիւռքա­գէտ դոկտ. Հրաչ Չիլինկի­րեա­նի հետ: Զայն կը վերահրա­տա­րա­կենք իր շահե­կա­նութեան համար:

– Դեռեւս 2017-ին դուք ասում էիք‘ Սփիւռքի մեծա­մասնութիւնը հետաքրքրուած չէ Հայաստա­նով: Հիմա, երբ Հայաստա­նում արդէն երկու տարի է յեղա­փո­խութիւն է տեղի ունե­ցել, որքանո՞վ է Սփիւռքում Հայաստա­նով հետաքրքրուողնե­րի շրջա­նա­կը մեծա­ցել: Արդեօք այդ հետաքրքրութեան մեծա­ցումը յանգեցրե՞լ է Սփիւռքից ՀՀ վերա­դառնալ ցանկա­ցողնե­րի թիւի աւե­լացմա­նը:

– Հայաստա­նի անկա­խա­ցումից յետոյ Սփիւռքը, ընդհա­նուր առմամբ, ակնկա­լում էր, որ հայրե­նի­քը ժողովրդա­վար եւ բարգաւաճ պիտի լինի, որ Հայաստա­նը կ’ունենայ արդա­րութեան եւ հաւա­սա­րութեան նուա­զա­գոյն չափա­նիշներ, թերեւս իտէա­լիստա­կան թուա­ցող սպա­սումներ: Անկա­խութեան առա­ջին տարի­նե­րը անցումա­յին շրջան էին, եւ շատ բացթո­ղումնե­րի հանդէպ Սփիւռքը որոշ չափով հասկա­ցո­ղութիւն ցուցա­բե­րեց: Բայց հետա­գայ տարի­նե­րի զարգա­ցումնե­րը բաւա­կան դիւրա­խաբ եւ անընդունե­լի էին: Փտա­ծութիւնը, անարդա­րութիւնը եւ անհաւա­սա­րութիւնը հասա­րա­կութեան համար քանդիչ երեւոյթներ դարձան: Այս պատկե­րի կամ շրջագծի մէջ էր, որ Սփիւռքը հետզհե­տէ սկսեց չհե­տաքրքրուել Հայաստա­նով: Թաւշեայ յեղա­փո­խութիւնը, անցեա­լի համե­մատ, արմա­տա­կան փոփո­խութիւն բերեց, եւ Սփիւռքի համար Հայաստա­նի հետ նոր յանձնա­ռութիւն ներշնչող շրջան սկսուեց:

Թաւշեայ յեղա­փո­խութիւնը մեծ վերա­փոխման ենթարկեց Սփիւռքի վերա­բերմունքը Հայաստա­նի հանդէպ: Սփիւռքի հետաքրքրութիւնը Հայաստա­նի նկատմամբ լրիւ փոխուեց, եւ այդ յեղա­փո­խութեան օրե­րին Սփիւռքը զանգուա­ծա­բար հետեւում էր զարգա­ցող իրա­դարձութիւննե­րին: Անգամ որդիս, որ այդ ժամա­նակ 10 տարե­կան էր, դպրո­ցից գալիս ու հարցնում էր‘ պապ, ի՞նչ եղաւ Հայաստա­նում: Այսինքն‘ լրիւ նոր շունչ ու նոր երանգ բերեց յեղա­փո­խութիւնը: Դրա­նից յետոյ Հայաստա­նի հանդէպ շատ դրա­կան կեցուածք առա­ջա­ցաւ եւ նոր հետաքրքրութիւն դէպի Հայաստա­նը: Անշուշտ, ամէն ինչ կատա­րեալ չէ Հայաստա­նում, բայց կարող եմ ասել, որ Սփիւռքի տեսանկիւնից, Հայաստա­նի բոլոր խնդիրնե­րի առումով, ներկայ վիճա­կը շատ աւե­լի նախընտրե­լի է, քան անցեա­լում էինք տեսնում: Այսինքն‘ պէտք է արձա­նագրել, որ Սփիւռքի համար էլ «յեղա­փո­խութիւն» տեղի ունե­ցաւ, որպէսզի Սփիւռքի տարբեր կազմա­կերպութիւննէր, անհատներ նոր տեսանկիւնից նայեն Հայաստա­նին, վերա­հաստա­տեն իրենց շփումնե­րը Հայաստա­նի հետ եւ, ինչու ոչ, նոր կ’ամուրջնէր ստեղծեն ՀՀ‑ի հետ: Մանաւանդ որ երի­տա­սարդ սերունդը այսօր շատ աւե­լի հետաքրքրուած է Հայաստա­նով, որովհե­տեւ այդ յեղա­փո­խութիւնը, այդ փոփո­խութիւնը իրենց սրտին մօտ է:

– Նոր իշխա­նութիւնը մտա­ծում է հայրե­նա­դարձութեան մասին օրէնք մշա­կե­լու շուրջ եւ այդ ուղղութեամբ աշխա­տանքներ է իրա­կա­նացնում: Մասնաւո­րա­պէս, արտօ­նութիւններ կսահմա­նի ՀՀ ներգաղթողնե­րի համար‘ հիփո­թե­քա­յին վարկի, աշխա­տանքով ապա­հո­վե­լու հետ կապուած: Ձեր կարծի­քով‘ կայ՞ նման օրէնքի անհրա­ժեշտութիւն, եւ կարո՞ղ է այն գայթակղել մեծ թուով մարդկանց տեղա­փո­խուե­լու Հայաստան:

– Այստեղ մի քանի հարցեր կան: Նախ‘ սփիւռքա­հա­յը արդէն իրաւունք եւ հնա­րաւո­րութիւն ունի ՀՀ‑ի քաղա­քա­ցիութիւն ստա­նա­լու, որը մեծ նուէր է սփիւռքա­հա­յե­րի համար: Սա արդէն հնա­րաւո­րութիւն կը տայ սփիւռքա­հա­յին օգտուե­լու բոլոր օրէնքնե­րից եւ պաշտպա­նուե­լու ինչպէս իւրա­քանչիւր ՀՀ‑ի քաղա­քա­ցի: Այլ հարց է, որ ինչպէս պէտք է օգնել կամ աջակցութիւն ցուցա­բե­րել այն սփիւռքա­հա­յե­րին, որոնք գաղթա­կան են կամ գալիս են այնպի­սի երկիրնե­րից, որտեղ ահռե­լի տնտե­սա­կան անկում կայ, կամ մնա­յուն քաղա­քա­կան մաշեցնող խնդիրներ: Այս գործօ­նը նիւթա­կան օժանդա­կութեան հարց է, օրի­նակ, վարկե­րի տրա­մադրում եւ այլն: Ի հարկէ, դա լաւ է, որ նման հնա­րաւո­րութիւններ լինեն, բայց, ըստ իս, դա խնդի­րը լրիւ չի լուծի‘ եթէ նկա­տի ունե­նանք այսօ­րուայ Միջին Արեւելքի կացութիւնը: Բանն այն է, որ այսօր ընդհանրա­պէս Միջին Արեւելքից գաղթում է միջին դասա­կարգը, այսինքն‘ նոյնիսկ տեղա­փո­խուե­լու համար որոշ գումար է պէտք‘ օդա­նաւի տոմսեր, ճամփորդութեան ծախսեր եւ այլն:

Այսինքն‘ այնպէս չէ, որ օրէնք ընդունե­լով‘ սփիւռքա­հա­յը միանգա­մից կարող է գալ ու հաստա­տուել Հայաստա­նում: Օրի­նակ‘ այսօր ահռե­լի աղքա­տութիւն կայ Լիբա­նա­նում, եւ ժողո­վուրդը անգամ, կարող եմ ասել, սովա­մահ լինե­լու վտանգի առջեւ է կանգնած: Հիմա, եթէ Լիբա­նա­նում հայկա­կան ընտա­նիքներ կան, որոնք ուզում են Հայաստան գալ, ինչպե՞ս պէտք է գան: Մարդը երե­խա­նե­րի հաց գնե­լու փող չունի, որտեղի՞ց փող հայթայթի ընտա­նի­քով Հայաստան տեղա­փո­խուե­լու համար:

– Դա, ըստ էութեան, Հայաստա­նի պետութիւնը պէտք է հոգա՞:

– Կամ պետութիւնը, կամ ուրիշ ձեւե­րով, օրի­նակ, միջազգա­յին կազմա­կերպութիւններ, կամ միջպե­տա­կան նիւթա­կան ներդրումնե­րով: Ասածս այն է, որ ներգաղթի տարբեր տեսակներ կան: Հայրե­նա­դարձութիւնը մի բան է, գաղթա­կա­նութիւնն ուրիշ բան է: Կարող է մէկը Ֆրանսիա­յում կամ Ամե­րի­կա­յում շատ լաւ պայմաններ ունե­նայ եւ որո­շի, որ փոխադրւում է Հայաստան: Սա հայրե­նա­դարձութիւն է: Կամ, ինչպէս երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմից յետոյ‘ 1946–1949 թուա­կաննե­րին, հայրե­նա­դարձութիւն կազմա­կերպուեց Սովե­տա­կան Հայաստա­նի կառա­վա­րութեան նախա­ձեռնութեամբ: Այդ ժամա­նակ մարդիկ ստի­պուած չէին, փողոցնե­րում չէին մնա­ցել, իրենց կեանքն ունէին, բայց որո­շե­ցին Հայաստան վերա­դառնալ: Այսինքն‘ հայրե­նա­դարձութիւնը մի թեմա է, իսկ գաղթա­կաննե­րին Հայաստա­նում տեղաւո­րե­լը լրիւ այլ խնդիր է: Օրի­նակ‘ եթէ ուզե­նանք Լիբա­նա­նից 5 հազար հայ ընտա­նիք փոխադրել Հայաստան, ենթադրում եմ, որ եթէ ամէն մի ընտա­նի­քի համար 20 հազար տոլար հաշուես, ապա 100 մլն տոլա­րի կարիք կը լինի: Սփիւռքն ի վիճա­կի չէ նման գումարներ տալու, բոլորս դրա­մա­հաւաքնե­րի ժամա­նակ տեսնում ենք, որ եթէ 10 մլն տոլար հաւաքւում է, դա մեծ գումար է համարւում: Ես չեմ կարծում, որ այսօր Հայաստանն այդ նիւթա­կան պայմաններն ունի, որ նման բարդ խնդիր լուծի Սփիւռքի համար: Օրի­նակ‘ ըստ մեր ուսումնա­սի­րութիւննե­րի‘ առա­ջի­կայ 5 տարի­նե­րի ընթացքում Լիբա­նա­նի հայութեան գրե­թէ 60 տոկո­սը մտա­դիր է Լիբա­նա­նից հեռա­նալ:

Հիմա արդէն Լիբա­նա­նի հայ համայնքը շատ է նօսրա­ցել, մօտ 40 հազարն է մնա­ցել, եւ համայնքից, վստա­հա­բար, դեռ արտա­հոսք լինե­լու է: Ասեմ, որ շատե­րը մտա­ծում են հէնց Հայաստան գնա­լու մասին, որովհե­տեւ վիզա­յի խնդիր չունեն, այլ դիւրութիւններ կան: Այսօր եթէ Հայաստա­նում պետա­կան մակարդա­կով լրջօ­րէն մտա­ծեն այս հարցի շուրջ, կարեւոր գործօննե­րից մէկը բնա­կա­րաննե­րի հարցն է: Կարող են, ասենք, 5 հազար ընտա­նի­քի համար շէնքեր կառուցեն, թէկուզ ոչ Երեւա­նում, եւ ասեն‘ դուք այստեղ կարող էք մէկ տարի անվճար կամ քիչ վարձով մնալ: Այսինքն‘ պէտք է մոդելներ գտնել, որ այս մարդիկ կարո­ղա­նան իրենց կեանքը վերա­կանգնել Հայաստա­նում: Այստեղ պէտք է հաշուի առնել նաեւ, որ եթէ դու 5 հազար ընտա­նի­քի համար բնա­կա­րաններ ես կառուցում, այդտեղ քանի հազար մարդ կարող է աշխա­տել, եւ սա էլ ներդրման ձեւ է: Նաեւ տարի­նե­րի ընթացքում այդ հազար ընտա­նի­քը Հայաստա­նի բնակչութեան դրա­կան աճին կնպաստի: Եթէ Հայաստանն իր առջեւ նպա­տակ դնի, որ 100 մլն տոլա­րի ներդրում է հարկաւոր այս ծրագրի համար, որպէս 3–5 տարի­նե­րի պետա­կան ծրա­գիր, բնա­կա­նա­բար, այդ գումա­րը տնտե­սութեան մէջ շրջա­նա­ռուե­լու է, աշխա­տա­տե­ղեր են ստեղծուե­լու: Բացի դրա­նից‘ այդ 5 հազար ընտա­նի­քը, որ տեղա­փո­խուե­լու է Հայաստան, իրենք իրենց հերթին աշխա­տե­լու են, ինչը եւս աշխուժացնե­լու է տնտե­սութիւնը: Ասե­լիքս այն է, որ մենք պէտք է ծրագրուած մօտե­ցում ունե­նանք եւ համո­զուենք, որ փոքր գումարնե­րով կամ համայնքա­յին նուի­րա­տուութիւննե­րով հնա­րաւոր չէ նման ծրա­գիր իրա­գործել: Բացի դրա­նից‘ մենք անընդհատ պէտք է երկխօ­սութեան մէջ լինենք ու զգանք այն մարդկանց զարկե­րա­կը, որոնց օգնում ենք: Այսօր որեւէ մէկը լրջօ­րէն հարցրե՞լ է իրա­քա­հա­յե­րին կամ սիրիա­հա­յե­րին, կամ լիբա­նա­նա­հա­յե­րին, թէ ինչ կարիքներ նրանք ունեն: Շատերն ասում են‘ մեզ աշխա­տանք տուէք, մնա­ցա­ծը մենք կանենք: Բայց միւս կողմից Հայաստա­նի հասա­րա­կութիւնն էլ աղքա­տութիւն մէջ է, աշխա­տանքի խնդիր ունի, եւ դրա­նով հարցը բարդա­նում է, քանի որ Հայաստա­նում էլ մարդիկ կան, որոնք այն վիճա­կում են, ինչպի­սին Լիբա­նա­նում ապրողնե­րի վիճակն է: Եւս մի հարց կայ. եթէ Հայաստանն օգնի, որ սփիւռքա­հա­յե­րը Հայաստան տեղա­փո­խուեն եւ նրանց աջակցի, Հայաստա­նի հասա­րա­կութիւնն էլ կարող է ասել‘ բա մեզ ինչո՞ւ չէք օգնում, մենք էլ կարիքներ ունենք: Այնպէս որ, ամէն ինչ մտա­ծուած եւ երկա­րա­ժամկէտ հայեացքով պէտք է լինի:

– Հայաստա­նում մեկնարկել է «ի գործ» ծրա­գի­րը եւ արդէն նշւում է, որ 100 սփիւռքա­հայ մասնա­գէտներ աշխա­տանքի կանցնեն պետա­կան կառա­վարման համա­կարգում: Ծրագրի համա­ձայն‘ հրաւի­րող կողմը կը հոգայ ճանա­պարհի ու կեցութեան ծախսե­րը: Դուք ի՞նչ կարծիք ունէք այս ծրագրի վերա­բե­րեալ:

– Ես կարծում եմ, որ սքանչե­լի ծրա­գիր է Սփիւռքի հետ կամուրջն ամրապնդե­լու համար, որ սփիւռքա­հա­յե­րը գան Հայաստան, մօտի­կից ամէն ինչ տեսնեն, աշխա­տեն, ապրեն այստեղ ու իրենց գիտե­լիքնե­րը, փորձը բերեն Հայաստան: Սա լաւ առիթ է, որ Հայաստա­նի պետա­կան համա­կարգն օգտուի նման հնա­րաւո­րութիւննե­րից: Վստա­հա­բար, այդ 100-ից ոմանք կ’որոշեն մշտա­կան մնալ, հաստա­տուել Հայաստա­նում: Կորո­նաւի­րուսի համա­ճա­րա­կից յետոյ, ես կարծում եմ, որ, քանի որ Հայաստա­նը փոքր երկիր է եւ որոշ սահմա­նա­փա­կումներ ունի, այս համա­ճա­րա­կից յետոյ կարող է շատ գրաւիչ երկիր լինել շատե­րի համար: Արեւմտեան երկրնե­րում մտա­հո­գութիւններ կան, որ կեանքը դեռեւս իր նախկին իրա­վի­ճա­կին չի վերա­դառնա­լու, գործազրկութիւն կայ, տնտե­սա­կան ահռե­լի անկում կայ, եւ հնա­րաւոր է տարի­ներ պէտք լինեն այդ երկրնե­րին ոտքի կանգնե­լու համար: Հետեւա­բար‘ ես կարծում եմ, որ սփիւռքա­հա­յե­րի համար Հայաստա­նը կարող է հրա­պուրիչ լինել: Յատկա­պէս մարդիկ, որոնք որոշ նիւթա­կան կարո­ղութիւններ ունեն դրսում, կարող են աշխա­տանքներ ստեղծել եւ շատ լաւ ապրել Հայաստա­նում: Այսինքն‘ համա­ճա­րա­կից յետոյ պատկե­րը կարող է փոխուել: