Ի՞նչ Ակնկա­լել Թալիբնե­րի Վերա­դարձից

Աշխարհը նորից ենթարկվում է խոշոր փոփո­խություննե­րի

Արա­յիկ Մկրտումյան

Այն բանից հետո, երբ թալիբնե­րը գրա­վե­ցին Աֆղանստա­նի գրե­թե ամբողջ տարածքը, նախա­գա­հը փախավ երկրից, նրա պալա­տը գրավվեց թալիբնե­րի կողմից: Կիրա­կի կեսօ­րին Աշրաֆ Հանին, ով 2014 թվա­կա­նից զբա­ղեցնում էր Աֆղանստա­նի նախա­գա­հի պաշտո­նը, լքել է երկի­րը: Ըստ Asia Plus‑ի տաջի­կա­կան աղբյուրնե­րի, նա մեկնել է Տաջիկստան: Այնտե­ղից նա մեկնե­լու է երրորդ երկիր: Առայժմ ո՛չ Աստա­նան, ո՛չ Դուշանբեն չեն հաստա­տել այդ տեղե­կությունը: Մեկնե­լուց առաջ Հանիից որևէ հայտա­րա­րություն չի եղել: Երկրից հեռա­նա­լու փաստը հաստա­տեց Ազգա­յին հաշտեցման գերա­գույն խորհրդի ղեկա­վար Աբդուլլահ Աբդուլան (նա 2014 ‑ի և 2019 ‑ի ընտրություննե­րում Հանիի հիմնա­կան մրցա­կիցն էր): Նախա­գա­հը բացատրություններ տվեց միայն երե­կո­յան. «Թալիբնե­րը հասկացրին, որ պատրաստ են արյունա­լի հարձա­կում իրա­կա­նացնել ամբողջ Քաբուլի և Քաբուլի բնա­կիչնե­րի վրա՝ինձ վտա­րե­լու համար: Արյունա­հե­ղությունը կանխե­լու համար ես որո­շե­ցի հեռա­նալ », — գրել է նա Facebook- ում:

Կիրա­կի երե­կո­յան թալիբնե­րը մտել են Քաբուլում գտնվող նախա­գա­հա­կան պալատ: Դա տեղի ունե­ցավ Աֆղանստա­նում ԱՄՆ ‑ի և նրա դաշնա­կիցնե­րի տապա­լումից 20 տարի անց: Հաղորդվել է թալիբնե­րի եւ կառա­վա­րության ներկա­յա­ցուցիչնե­րի միջեւ բանակցություննե­րի մասին, բայց դրանց արդյունքնե­րի վերա­բերյալ հայտա­րա­րություններ չեղան: Թալի­բա­նի առաջնորդնե­րի և  ԱՄՆ հարա­բե­րություննե­րի համա­ձայն, պիտի կարգա­վո­րումնե­րը հստա­կեցվեին և ԱՄՆ‑ի կողմից զորքե­րի դուրս բերումից հետ պիտի դադա­րեր ահա­բեկչա­կան պատե­րազմը: Բայց ամեն ինչ այլ կերպով ընթա­ցավ ու ամե­րիկյան զորքե­րի դուրս բերմա­նը զուգա­հեռ՝ թաիլբնե­րը որո­շե­ցին հարցը լուծել ռազմա­կան ճանա­պարհով և ամե­րիկյան պաշտպա­նությունւց զրկված Աֆղանստա­նը շատ արագ անցավ թալիբնե­րի ձեռքը:

 Ընդհանրա­պես թալիբնե­րը սկսե­ցին իրենց դիմադրությունը ցույց տալ ամե­րի­կա­ցի­նե­րի ներխուժումից հետո անմի­ջա­պես: Որոշ տարածքներ շարունա­կում էին մնալ  նրանց վերահսկո­ղության տակ վերջին 20 տարի­նե­րի ընթացքում, 2014 ‑ից հետո (երբ ՆԱՏՕ ‑ն անվտանգության վերահսկո­ղությունը փոխանցեց Աֆղանստա­նի ազգա­յին ուժե­րին), թալիբնե­րի և նրանց վերահսկած տարածքնե­րի ազդե­ցությունը սկսեց աճել: 1996թ, երբ թալիբնե­րը հայտա­րա­րե­ցին Աֆղանստա­նի իսլա­մա­կան էմի­րություն, նրանք վերահսկում էին երկրի տարածքի մոտ 90% ‑ը, ներառյալ Քաբուլը: Սակայն հյուսի­սում գտնվող տարածքնե­րը նրանց ենթա­կա­յության տակ չմնա­ցին ՝ մնա­լով Հյուսի­սա­յին դաշինքի պաշտպա­նության ներքո:  Թալիբնե­րը գրա­վե­ցին Մազա­րի Շարիֆը միայն 1998 թվա­կա­նին: Այս անգամ ամբողջ հյուսի­սը անցավ նրանց վերահսկո­ղության տակ: Մազա­րի Շարիֆը վերցվել է շաբաթ օրը ՝ օգոստո­սի 14-ին: Դաշինքի առաջնորդնե­րից մեկը ՝ մարշալ Աբդուլ Ռաշիդ Դոստումը, նշվում է, որ փախել է Ուզբեկստան, ինչպես և տաջիկնե­րի առաջնորդ Ատտո Մոհամմադ Նուրը:

Փորձա­գետնե­րը Աֆղանստա­նի կենտրո­նա­կան կառա­վա­րության պարտությունը բացատրում են մի քանի գործոննե­րով: Ըստ պաշտո­նա­կան տվյալնե­րի, աֆղան զինվո­րա­կաննե­րի թիվը հասել է 300 հազար մարդու: ԱՄՆ նախա­գահ Ջո Բայդե­նի խոսքով ՝ անցած տարի­նե­րի ընթացքում նրանց տրա­մադրվել են անհրա­ժեշտ բոլոր ռեսուրսնե­րը երկրի անվտանգությունն ապա­հո­վե­լու համար: Կոռուպցիա­յի մասշտաբնե­րը թերագնա­հատված էին, իսկ կառա­վա­րության ընտրած մարտա­վա­րությունը ‘սխալ:

Ինչպես գրել է The New York Times- ը, աֆղանստանցի­նե­րի ռազմա­վա­րությունը փոքր տարածքնե­րի համար չդի­մադրելն էր, շեշտը դրված էր հիմնա­կա­նում մայրուղի­նե­րի, նահանգա­յին մայրա­քա­ղաքնե­րի և ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի վրա վերահսկո­ղության պահպանման վրա:  Փորձա­գետնե­րի կարծի­քով այս մարտա­վա­րությունը հասցրել է նրան, որ բոլոր ուղղություննե­րով առաջ շարժվող թալիբնե­րը պարզա­պես մեկուսացրել են առանձին վայրե­րում կենտրո­նա­ցած աֆղա­նա­կան զորախմբե­րին: The Wall Street Journal- ը, վկա­յա­կո­չե­լով մարտե­րի մասնա­կիցնե­րին, գրում է, որ կառա­վա­րությունը չի կարո­ղա­ցել ապա­հո­վել իր ուժե­րին սննդի և զենքի մատա­կա­րա­րումնե­րի մշտա­կան ​​համալրում: Արդյունքում կառա­վա­րա­կան ջոկատնե­րը պարզա­պես դադա­րեցրել են մարտե­րը: Բացի այդ, ամե­րի­կա­ցի զինվո­րա­կաննե­րի դուրսբե­րումը զրկել է աֆղա­նա­կան ուժե­րին օդա­յին աջակցությունից, և առանց նման օգնության՝ նրանց արդյունա­վե­տությունը կտրուկ նվա­զել է:

«Կառա­վա­րության այսքան արագ անկումը անակնկալ էր, կարե­լի էր անդրա­դառնալ մատա­կա­րարման խնդիրնե­րին և օդա­յին աջակցության բացա­կա­յությա­նը, սակայն պատճառնե­րը պետք է փնտրել այլ ոլորտում»,- կարծում է Ռուսաստա­նի միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի փորձա­գետ Կիրիլ Սեմյո­նո­վը: Նրա կարծի­քով, աֆղա­նա­կան հասա­րա­կությունը հրա­ժարվեց պայքա­րել թալիբնե­րի դեմ, բայց ոչ այն պատճա­ռով, որ նրանք աջակցում են նրանց, այլ քանի որ պատճառ չտե­սավ Հանիի կառա­վա­րության համար պայքա­րե­լու համար, ավե­լին ՝ թալիբնե­րը նոր բան չեն բերում աֆղանստանցի­նե­րի կյանքին:

Վերջերս թալիբնե­րը հրա­պա­րա­կայնո­րեն մի քանի երաշխիքներ են տվել: Մասնա­վո­րա­պես, նրանց ներկա­յա­ցուցիչնե­րը խոստա­ցել են, որ կգտնեն «իսլա­մա­կան համա­կարգ կառուցե­լու միջոց», որտեղ բոլոր աֆղանցի­նե­րը կունե­նան հավա­սար իրա­վունքներ, որտեղ իսլա­մով երաշխա­վորված կանանց իրա­վունքնե­րը ‘կրթության իրա­վունքից մինչև աշխա­տանքի իրա­վունք, պաշտպանված կլի­նեն»: Այս մասին անցած տարի The New York Times- ում գրել էր Թալի­բա­նի առաջնորդնե­րից մեկը ‘Սիրա­ջուդդին Հաքա­նին: Հաքա­նին խոստա­ցել է, որ Աֆղանստա­նը հավա­տա­րիմ կմնա բոլոր միջազգա­յին կոնվենցիա­նե­րին, եթե դրանք համա­տե­ղե­լի են իսլա­մա­կան սկզբունքնե­րի հետ: Կիրա­կի օրը, Թալի­բա­նի խոսնակը,-ինչպես հաղորդում է  Al Arabiya- ն, ասել է, որ Թալի­բա­նի կառա­վարման օրոք կանայք կկա­րո­ղա­նան կրթություն ստա­նալ և աշխա­տել, տնից դուրս գալ առանց տղա­մարդու ուղեկցությամբ, բայց կպա­հանջվի հիջաբ կրել:

1996–2001 թվա­կաննե­րին Թալի­բա­նի կառա­վարման օրոք երկրում հաստատվեց շարիա­թի օրենքը ՝ ամե­նա­խիստ ձևա­չա­փով:  Հատկա­պես դժվար էր կանանց համար: Նրանց արգելված էր  ցանկա­ցած կրթություն ստա­նալ, նրանք չէին կարող աշխա­տել, սպորտով զբաղվել և պարտա­վոր էին ամե­նուր գլխա­շոր կրել, նրանց արգելվում էր նաև տեղա­շարժվել ՝ առանց ամուսնու կամ տղա­մարդ ազգա­կա­նի ուղեկցությամբ: Կանոննե­րի խախտման համար նախա­տեսվում էր ծանր ֆիզի­կա­կան պատիժ կամ նույնիսկ մահա­պա­տիժ: 2001 թ. մարտին, չնա­յած համաշխարհա­յին հանրության և իսլա­մա­կան երկրնե­րի, ներառյալ Պակիստա­նի բողոքնե­րին, թալիբնե­րը պայթեցրին Բուդդա­յի երկու հսկա արձաննե­րը, որոնք Բամի­յան հովտում գտնվող բուդդա­յա­կան վանքե­րի համա­լի­րի մաս էին կազմում ՝ թվագրված մ.թ. 6 ‑րդ դարով:

Արևմտյան երկրնե­րի առաջնորդնե­րը‘ Ֆրանսիա­յի նախա­գահ Էմա­նուել Մակրո­նը, Մեծ Բրի­տա­նիա­յի վարչա­պետ Բորիս Ջոնսո­նը եւ այլք, հրա­տապ հանդի­պումներ են նշա­նա­կել Աֆղանստա­նում տիրող իրա­վի­ճա­կի վերա­բերյալ:  Բայդե­նը հանդի­պում է անցկացրել իր ազգա­յին անվտանգության թիմի հետ, իսկ նրա պետքարտուղար Էնթո­նի Բլինքե­նը, կիրա­կի օրը կայա­ցած հանդի­պումնե­րից և հեռա­խո­սազրույցնե­րից բացի, տվել է երեք հեռուստա­տե­սա­յին հարցազրույց, որոնցում նա շեշտել է Աֆղանստա­նից զորքե­րը դուրս բերե­լու ԱՄՆ ‑ի որոշման վավե­րա­կա­նության մեջ: ABC- ին տված հարցազրույցում նա պնդել է, որ հիմնա­կան նպա­տա­կը‘ ոչնչացնել Ռուսաստա­նում արգելված« Ալ ‑Քաի­դա »ահա­բեկչա­կան խմբա­վո­րումից բխող ահա­բեկչա­կան սպառնա­լի­քը, կատարված է:

Վաշինգտո­նը կշա­րունա­կի աջակցել Թալի­բա­նի և կառա­վա­րության միջև բանակցություննե­րին: «Մենք ունենք թիմ Դոհա­յում, որը աշխա­տում է ՄԱԿ ‑ի հետ, այլ շահագրգիռ երկրնե­րի, այդ թվում ՝ Կատա­րի հետ ՝ տեսնե­լու, թե արդյոք կարող է լինել խաղաղ լուծում, իշխա­նության խաղաղ փոխանցում: Աֆղանստա­նի բնակչության համար լավ կլի­նի կանխել հետա­գա արյունա­հե­ղությունը», — ասաց Բլինքե­նը: Նա նաև ասել է, որ Թալի­բա­նի կառա­վա­րության հետ համա­գործակցությունը հնա­րա­վոր է, եթե նրանք երաշխա­վո­րում են մարդու իրա­վունքնե­րը: «Դա բխում է թալիբնե­րի շահե­րից, եթե նրանք իսկա­պես ձգտում են միջազգա­յին ճանաչման, աջակցություն և պատժա­մի­ջոցնե­րի չեղարկում և հարգում են հիմնա­կան իրա­վունքնե­րը: Եթե ​​նրանք չհա­մա­պա­տասխա­նեն այդ ամե­նին ապա ես կարծում եմ, որ Աֆղանստա­նը կդառնա վտարյալ պետություն », — ասել է Բլինքե­նը:

Աֆղանստա­նի իսլա­մա­կան էմի­րությունը, ինչպես թալիբներն անվա­նե­ցին իրենց պետությունը 1996թ, ճանաչվեց միայն երեք պետություննե­րի կողմից ՝ Պակիստա­նի, Սաուդյան Արա­բիա­յի և Արա­բա­կան Միացյալ Էմի­րություննե­րի կողմից: 2001թ սեպտեմբե­րի 11‑ի ահա­բեկչություննե­րից հետո թալիբնե­րը թաքցրե­ցին Ուսա­մա բեն Լադե­նին և հրա­ժարվե­ցին նրան ԱՄՆ հանձնել ՝ պնդե­լով, որ նա իրենց մահմե­դա­կան եղբայրն է և գաղա­փա­րա­կան համա­խո­հը: Նրան հանձնե­լը մերժե­լը  հրահրեց դաշնա­կիցնե­րի արշա­վանքը: Աֆղանստա­նում Ռուսաստա­նի նախա­գա­հի հատուկ բանագնաց Զամիր Կաբուլո­վը կիրա­կի օրը հայտա­րա­րել է, որ ակնկա­լում է բարե­կա­մա­կան հարա­բե­րություններ հաստա­տել Մոսկվա­յի և երկրի նոր ղեկա­վա­րության միջև: «Ես ոչ միայն հույս ունեմ, այլև վստահ եմ դրա­նում: Մենք կբա­րե­լա­վենք հարա­բե­րություննե­րը ՝ հենվե­լով վերջին տարի­նե­րին կուտակված նյութի վրա, ինչպես ասում են », — ասել է նա ՏԱՍՍ ‑ին: Թալիբնե­րը մի քանի անգամ եղել են Ռուսաստա­նում բանակցություննե­րի համար, վերջի­նը ՝ այս տարվա հուլի­սին: Հետո նրանք վստա­հեցրե­ցին ռուս դիվա­նա­գետնե­րին, որ նրանք վտանգ չեն ներկա­յացնում Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րի համար:

Ինչ զարգա­ցումներ կստա­նա այս խառնաշփո­թը, դեռևս դժվար է ասել: Հստակ է միայն մի բան: Աշխարհը նորից ենթարկվում է խոշոր փոփո­խություննե­րի և աֆղա­նա­կան այս հարցե­րը իրենց նշա­նա­կությունը կունե­նան ողջ տարա­ծաշրջա­նի ու կարծում եմ նաև Հայաստա­նի, քանի որ այն ինչ կատարվում է Աֆղանստա­նում, միայն ներքին հարց չէ և ունի շատ ավե­լի մեծ հետև­անքներ, մասնա­վո­րա­պես Թուրքիա­յի ներգրա­վա­ծության, Իրա­նի մեկուսացման, ինչպես նաև Տաջիստա­նի հետ հնա­րա­վոր սրման հետ կապված: Ինչպես հայտնի է, Տաջիկստանն ու Ղազախստա­նը ՀԱՊԿ անդամներ են և սեպտեմբե­րին ՀԱՊԿ նախա­գա­հություն ստանձնում է Հայաստա­նը:

Ի՞նչ ներգրա­վա­ծություն է ունե­նա­լու ՀԱՊԿ‑ը այս հարցում և ի՞նչ սպառնա­լիքներ կան այս ամե­նում Հայաստա­նի համար:

Կարծում եմ մոտ օրերս մենք ինչ որ նոր փոփո­խության ևս ակա­նա­տես կլի­նենք: Պետք է չասփա­զանց ուշա­դիր լինել՝ դեպքե­րին համընթաց հետև­ե­լու ու կարև­ո­րը բաց չթողնե­լու համար: