«Մեր Ուղին»-ի Հարցազրույցը Քաղա­քա­գետ Կայծ Մինասյա­նի Հետ

«Մեր Ուղին»-ը զրուցել է ֆրանսա­հայ քաղա­քա­գետ Կայծ Մինասյա­նի հետ: Քննարկվել են կարև­ո­րա­գույն հարցեր ՀՀ անվտանգության, այլընտրանքնե­րի ու խնդիրնե­րի մասին:

-Պարոն Մինասյան, ի՞նչ կարծի­քի եք վերջերս «Մեր Ուղին»-ին՝ Հրանտ Տեր-Աբրա­համյա­նի տված հարցազրույցի մասին։ Համա­մաիտ եք նրա հետ, թե ինչ որ առարկություններ կան տեսա­կետնե­րի շուրջ։

-Ուշա­դիր կարդա­ցի իմ գործընկեր Հրանդ Տէր-Աբրա­հա­մեա­նի պատասխաննե­րը։ Ես կիսում եմ դրանք և շնորհա­կալ եմ նրան բանա­վե­ճում այս օգտա­կար ներդրման համար: Հրանտը խոսում է պարզ, կառուցո­ղա­կան, մեթո­դա­կան և առա­ջարկում է հայե­րին օժտել տեսլա­կա­նով, գլո­բալ նախագծով, ինչը հուսադրող է բանա­վե­ճի էվոլյուցիա­յի և գաղա­փարնե­րի առճա­կատման համար։ Հատկա­պես բարձր եմ գնա­հա­տել «Երրորդ ուղին»‘ Արամ Մանուկյա­նի ուղղությունը, որպես, ըստ էության, «Առա­ջին ուղղությունը», որը միշտ պետք է գերակշռեր մյուս ռազմա­վա­րա­կան ուղղություննե­րի նկատմամբ։ Հետև­ա­բար, փոխա­նակման այս տեսա­կը օգտա­կար է հանրա­յին բանա­վե­ճի արտա­ցոլման և խնդրա­հա­րույցացման համար: Որովհետև բանա­վե­ճի շնորհիվ է, որ քաղա­քա­ցի­նե­րը կարող են կարծիք կազմել, և գաղա­փարնե­րի շնորհիվ է, որ մենք կարող ենք գտնել և վերա­կանգնել կոնտեքստը և դարձնել այն հասկա­նա­լի: 

Մի խոսքով, Շնորհակալությո՛ւն, Հրանտ։  

-Հրանտ Տէր-Աբրա­համյա­նը բավա­կան ծավա­լուն անդրա­դարձ է կատա­րել երրորդ ուղու մասին, իսկ ի՞նչ եք կարծում Դուք: Երրորդ ուղի ասե­լով ի՞նչ է պետք հասկա­նալ:

-«Երրորդ ուղղությունը» հայե­ցա­կարգ է, որը սկիզբ է առել XIX-րդ դարի վերջից, երբ պետք էր ճանա­պարհ գտնել սոցիա­լիզմի և լիբե­րա­լիզմի միջև անջրպե­տը հաղթա­հա­րե­լու համար: Այնտե­ղից դուրս գալու այս տեխնի­կան դիմա­ցել է ժամա­նա­կի փորձությա­նը և նոր հետաքրքրություն է ձեռք բերել 1930-ականնե­րին և հատկա­պես 1990-ականնե­րին և 2000-ականնե­րին Եվրո­պա­յում՝ Թոնի Բլե­րի և նրա սոցիալ-դեմոկրա­տիա­յի և լիբե­րա­լիզմի սինթե­զի հետ: Հայկա­կան պարա­գա­յում, այսօր «երրորդ ուղղության» ի հայտ գալը տանում է դեպի երկու հակա­դիր ուղի­նե­րի (Հին ռեժի­մի և ներկա­յիս մեծա­մասնության) միջև մենա­մարտի՝ մենա­մարտ՝ «ոչ Նիկո­լին, ոչ Ռոբերտ-Սերժին, կամ ոչ ազա­տա­կան պոպուլիզմ, ոչ ազգա­յին պահպա­նո­ղա­կա­նություն », ասե­լու հացա­հա­տի­կի դեմ։

«Երրորդ ուղղությունը» սոցիա­լա­կան արդա­րությունն է, անկա­խությունը, պատասխա­նատվության զգա­ցումը, սոցիա­լա­կան հայդա­տիզմը: Սա Արա­մի ուղղություն է։

Մենք պետք է վերա­դառնանք XIX-րդ դարի վերջ՝ հասկա­նա­լու համար «Երրորդ ուղղության» ծագումը հայկա­կան աշխարհում, տեխնի­կա, որը վերա­բե­րում է Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցություն հիմնա­դիր Քրիստա­փոր Միքա­յելյա­նին, ով հաղթա­հա­րեց ազգայնա­կան-սոցիա­լիզմ կամ Արմե­նա­կան-Հնչակյան կամ նույնիսկ գավա­ռա­կա­նություն-ինտերնա­ցիո­նա­լիզմ բաժա­նումը‘ առա­ջարկե­լով «երրորդ ուղղության»‘ հեգելյան սինթե­զը, որը ծնեց ՀՅԴ-ին, դաշնա­կիզմին։ 1980–1990 թվա­կաննե­րին՝ Խորհրդա­յին Միության փլուզման ժամա­նակ, ՀՅԴ‑ն նույնպես ընտրեց «Երրորդ ուղղությունը» («ոչ Կոմունիստա­կան Կուսակցություն, ոչ էլ ՀՀՇ»)։ Բայց այսօր ներկա­յիս ՀՅԴ‑ն այլևս չի կարող մարմնա­վո­րել «Երրորդ ուղղությունը», քանի որ այն ամբողջո­վին ձուլվել է քոչարյա­նա­կա­նությա­նը և այլևս չի կարող նոր ուղղություն առա­ջարկել, քանի դեռ չի եղել ուղղության և քաղա­քա­կան գծի արմա­տա­կան փոփո­խություն։ Այդ ընթացքում հենց Հայաստա­նի խորհրդա­րա­նից դուրս են թաքնվում «Երրորդ ուղղության» ապա­գա ուժե­րը։ Նրանք Հայաստա­նում են, բայց նաև Սփյուռքում, ես կվե­րա­դառնամ դրան։

«Երրորդ ուղղությունը» միա­վո­րում է մի քանի բնութագրեր՝ այն հենվում է առա­ջին հերթին ռազմա­վա­րա­կան սկզբունքի վրա՝ հույս դնել միայն սեփա­կան ուժե­րի վրա՝ ոչ Ռուսաստա­նի, ոչ էլ Արևմուտքի, ինչը այսօր չկա։ Որովհետև Հին ռեժի­մի ուժե­րը և Նիկոլ Փաշինյա­նի իշխա­նությունը ընդհա­նուր բան ունեն, որ հենվում են հիմնա­կա­նում Ռուսաստա­նի վրա։ Բայց ասե­լը բավա­կան չէ սեփա­կան ռեսուրսնե­րի վրա հույս դնել, պետք է նաև բովանդա­կություն տալ այս սկզբունքին։

Հենց այստեղ է հարստացվում «Երրորդ ուղղությունը». բացի ռազմա­վա­րա­կան սկզբունքից, «Երրորդ ուղղությունը» նաև կանխա­տեսման տեխնի­կա է։ Առանց Արա­մի այս տեխնի­կա­յի, սեփա­կան ուժե­րին ապա­վի­նե­լը ֆիասկո­յի է տանում. Նիկոլ Փաշինյա­նը 2018-ին իշխա­նությունը ստանձնե­լիս հասկա­ցել էր Արա­մի ազգա­յին մտքի կարև­ո­րությունը, բայց մոռա­ցել էր 1‑ին հանրա­պե­տության հոր կանխա­տեսման տեխնի­կան։ Արդյունքը. 2020 թվա­կա­նի պարտությունից հետո Հայաստանն ապրում է իր ժամա­նա­կա­կից պատմության ամե­նա­վատ պահե­րից մեկը։ Կանխա­տեսման տեխնի­կա­յի ինտեգրումը նշա­նա­կում է ուժե­րի հավա­սա­րակշռությունից խուսա­փե­լու և շրջանցե­լու ռազմա­վա­րություն, որի միջո­ցով Հայաստա­նը կարող է հաղթա­հա­րել իր էնդե­միկ խոցե­լիությունը: Կանխա­տեսման այս տեխնի­կա­յի կիրա­ռումը չի նշա­նա­կում պացիֆիզմ կամ պարտվո­ղա­կա­նություն դրսև­ո­րել, այն իրեն լավա­գույն հանգա­մանքնե­րում դնե­լու, սպառնա­լիքնե­րը հնա­րա­վո­րինս նվա­զեցնե­լու խնդիր է կամ դրանք չեզո­քացնե­լու միջո­ցով (հենց որ սպառնա­լի­քը վերածվում է հարձակման): դրա ազդե­ցությունն ամե­նա­փոքր ազդե­ցությունն է ունե­նում հայե­րի վրա) կա՛մ նրանց չեզո­քացնե­լու միջո­ցով (հենց որ պայմաննե­րը ստեղծվեն, Հայաստա­նը կարող է հարվա­ծել կամ զսպել թշնա­մուն)։

«Երրորդ ուղղությունը» ներա­ռում է ժամա­նա­կի փոփո­խա­կա­նը իր հաստատման մեջ: Կանխա­տեսման տեխնի­կան պահանջում է լինել սեփա­կան ճակա­տագրի տերը, Արա­մը դարձել էր ժամա­ցույցնե­րի տերը։ Ժամա­նակն անտե­սել՝ նշա­նա­կում է կորցնել  օրա­կարգի նկատմամբ վերահսկո­ղությունը և սրել Հայաստա­նի խոցե­լիությունը: Սակայն այսօր տպա­վո­րություն է ստեղծվում, որ Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րը ոչ թե վերահսկում են օրա­ցույցը, այլ ենթարկվում են Ադրբե­ջա­նի ռազմա­վա­րա­կան խաղին և այլ տերություննե­րի դիվա­նա­գի­տա­կան քայլե­րին, կարծես Հայաստա­նի ճակա­տա­գիրն այլևս նրա ձեռքում չէ։

«Երրորդ ուղղությունը»  նաև պետա­կան անկա­խության նպա­տակ է։ Պետա­կան շինա­րա­րությունը, ոչ թե ռեժի­մի կառուցումը, Արա­մի կանխա­տեսման տեխնի­կա­յի մատրիցն է։ Հայաստա­նի հիմքե­րը ամրապնդե­լու միակ ճանա­պարհը կոլեկտիվ, ժողովրդի անունից գործելն է։ Ինչը նշա­նա­կում է համախմբել հայե­րին և ստեղծել ընդհա­նուր շահի գաղա­փա­րը։ Առանց ընդհա­նուր շահի, ոչ էլ հավա­քա­կան հետա­խուզության, չկա պետություն, հետև­ա­բար չկա ապա­գա։

Բացի այդ, «Երրորդ ուղղությունը» վերա­բե­րում է նախա­ձեռնություննե­րին: Ձեռնարկել նախա­ձեռնություններ՝ ուղղված հայկա­կան պետությունը հայկա­կան աշխարհից դուրս գտնվող գործընթացնե­րին կապե­լուն և փոխկա­պակցման այս տեխնի­կա­յի շնորհիվ Հայաստա­նը կարող է ավե­լի մեծ ազդե­ցություն ունե­նալ գաղա­փարնե­րի, գործընթացնե­րի, զարգա­ցումնե­րի վրա՝ նվա­զեցնե­լու անկանխա­տե­սե­լի մասը։ Ըսդ այդմ չապա­կա­յունացնել երկիրն ու հասա­րա­կությունը։ Սա պահանջում է օգտա­գործել բոլոր քաղա­քա­կան ռեսուրսնե­րը (աշխարհագրություն, պաշտպա­նություն, դաշինքներ, գաղա­փարներ, կուսակցություններ), տնտե­սա­կան ռեսուրսներ (գյուղատնտե­սություն, տեխնո­լո­գիա, զբո­սաշրջություն, ֆինանսներ, արդյունա­բե­րություն, ջրա­յին ռեսուրսներ), սոցիա­լա­կան ռեսուրսներ (կրթություն, առողջա­պա­հություն, սպորտ, լրատվա­մի­ջոցներ, ռեժիմներ, խոհա­րա­րա­կան արվեստ) և Սփյուռքի ռեսուրսնե­րը որպես ազդե­ցության լծակներ այլ պետություննե­րի որո­շումնե­րի կայացման գործընթացնե­րի վրա, մի խոսքով, ստեղծել հայկա­կան ոճի փափուկ ուժ (soft power), խուսա­փել այնպի­սի սարսա­փե­լի փորձություննե­րից, ինչպի­սին այնտեղ փորձվա­ծը մեկ տարե­կան է: Եթե Հայաստա­նը դժվա­րության մեջ է, ապա այն պատճա­ռով, որ իրար հաջորդող ռեժիմնե­րը երբեք չեն օգտա­գործել շրջանցե­լու այս տեխնի­կան, Հայաստա­նի ինքնիշխա­նության ամրապնդման ակնկա­լի­քի ռազմա­վա­րությունը: 1996 թվա­կա­նից ի վեր Հայաստա­նը մեծ նախա­ձեռնություններ չի ձեռնարկել։ Ընդհա­կա­ռա­կը, քանի որ նախա­գահնե­րը հաջորդում են միմյանց, կառա­վա­րություննե­րի մանևրե­լու հնա­րա­վո­րությունը նեղա­ցել է այն աստի­ճա­նի, որ նրանք դարձել են անշարժ երկիր: Թուրքիա­յի նկատմամբ նախա­ձեռնություններն անհա­ջող էին, քանի որ դրանք վատ էին նախա­ձեռնված կամ չէին բավա­րա­րում ընդհա­նուր շահին, բայց 2008‑ի վիճա­հա­րույց ընտրություննե­րից հետո Սերժ Սարգսյա­նի շահե­րից խուսա­փե­լու հնա­րա­վոր պատժա­մի­ջոցնե­րից։ Ինչ վերա­բե­րում է Ռոբերտ Քոչարյա­նին, ապա չնչին նախա­ձեռնություն չկար, և նրա պաշտո­նա­վարման երկու ժամկետնե­րում Հայաստա­նը լիո­վին ենթարկվում էր Ռուսաստա­նին։ Ի՞նչ իմաստ ունի այս դեպքե­րում նախա­ձեռնություն ցուցա­բե­րե­լը։ 1994 թվա­կա­նից Հայաստանն իր ինքնիշխան ճակա­տա­գի­րը դրել է Ռուսաստա­նի (պաշտպա­նություն, անվտանգություն) և միջազգա­յին հանրության (դիվա­նա­գի­տություն, Մինսկի խումբ) ձեռքում։ Այս պայմաննե­րում ինչպե՞ս կարե­լի է դիտարկել կանխա­տեսման ցանկա­ցած տեխնի­կա, երբ կառա­վա­րություննե­րը ինքնա­սահմա­նա­փակվում են իրենց շարժման մեջ:

«Երրորդ ուղղությունը» սոցիա­լա­կան արդա­րության զարգա­ցումն է։ Ազգե­րի իրա­վունքը նույնքան կարև­որ է, որքան տարածքա­յին իրա­վունքը, քանի որ առանց կյանքի արժե­քի հարգման քաղա­քա­կա­նության և ժողովրդագրա­կան քաղա­քա­կա­նության ինչի՞ կարող է ծառա­յել հայա­թափված Հայաստա­նը։ 30 տարի շարունակ, ի վնաս ազգե­րի իրա­վունքի տարածքա­յին իրա­վունքի ընտրության, Հայաստա­նը ոչ միայն տարածքներ է կորցրել, այլև 1 մլն 500 հազար մարդ լքել է երկի­րը։ Որտե՞ղ է հաղթա­նակն այս պայմաննե­րում։ Այս հոգե­վի­ճա­կում հիմնա­կան սոցիա­լա­կան քաղա­քա­կա­նությունը պետք է իրա­կա­նացվի կրթության, առողջա­պա­հության և տրանսպորտի ոլորտնե­րում։ Հայդա­տիզմը իր մեջ ներա­ռում է նաև սոցիա­լա­կան բաղադրիչ. Այն չպետք է մոռա­նալ կամ անտե­սել: Շատ վաղուց է, ինչ իրար հաջորդող իշխա­նություննե­րը հետ են ընկել տարածքա­յին հայդա­տիզմի վրա՝ չունե­նա­լով իրենց հավակնություննե­րի միջոցնե­րը

Հողային(տարածքային) հայդա­տիզմը, որ հետ ոտքի ելավ 1965թ. թե՛ Երև­ա­նում, թե՛ Սփյուռքում  մի տեսակ քանդվեց 2020‑ի բարդության պատտճա­ռով: Հիմա, կարծում եմ, որ հզոր պետություն պետք է ունե­նանք՝ ընկե­րա­յին հայդա­տիզմով և բացի Արցա­խից, թողնենք մնա­ցած հողե­րի հարցը: Արևմտյան Հայաստան(թուրքահայաստան) պահանջե­լը նշա­նա­կում է ՊԱՏԵՐԱԶՄ և նշա­նա­կում է, որ Հայաստանն ու հայե­րը գործիք կդառնան Ռուսաստա­նի ձեռքում և թիրախ՝ Թուրքիա­յի աչքում, ինչպես նաև  Արևմուտքի ուշադրությա­նը անտարբե­րություն կներշնչի:

-Ձեր հոդվածնե­րում Դուք բազմիցս խոսել եք Արամ Մանուկյա­նի մասին և անընդհատ շեշտել նրա կերպա­րը, որն անհրա­ժեշտ է նաև հիմա: Ինչո՞վ է պայմա­նա­վորված Արա­մի կերպա­րի անհրա­ժեշտությունը: Ինչո՞ւ հենց նա, ո՞րն է նրա ֆենո­մե­նը:

-Շրջանցման այս տեխնի­կան ուժե­րի հավա­սա­րակշռության տեխնի­կա է։ Պետության կառուցման ժամա­նակ՝ 1918-ին, երրորդ ուղղությունի սկզբունքը թանձրա­ցավ Արամ Մանուկյա­նի մտո­րումնե­րի շնորհիվ, ով հեղա­փո­խա­կան շարժման իր առա­ջին քայլե­րից նույնիսկ դաշնակցա­կա­նության ներսում առա­ջարկեց «երրորդ ուղղությունից» գաղա­փա­րը։ Օրի­նակ, 1908թ.-ի «երիտթուրքա­կան հեղա­փո­խության» ժամա­նակ ՀՅԴ‑ի ներսում տեղի ունե­ցած բանա­վե­ճը հակադրեց Ահմեդ Ռիզա­յի Միության և առա­ջա­դի­մության կոմի­տեի (CUP) դաշինքի կողմնա­կիցնե­րին ցանկա­ցած դաշինքից հրա­ժարվե­լու դեմ: Այն ժամա­նակ բանա­վե­ճը հանեց Ագնունի-Վարանդյա­նին՝ հօգուտ դաշինքի, Անդրա­նիկ-Ռուբե­նի դեմ, դաշինքի դեմ: Բայց Արամ Մանուկյա­նը խուսա­փեց առճա­կա­տումից և առա­ջարկեց դիա­լեկտի­կա­յի հաղթա­հարման ինքնա­վար ճանա­պարհ. նա առա­ջարկեց համե­րաշխության ճանա­պարհ հայ, թուրք և քուրդ ժողո­վուրդնե­րի միջև կրթության և գյուղա­կան փոխօգնության միջո­ցով: Նրա մոտե­ցումը կուսակցա­կան չէր, ընդհա­կա­ռա­կը։ Արամ Մանուկյա­նը միշտ ցանկա­ցել է կուսակցությունը բացել այլ քաղա­քա­կան ուժե­րի հետ համա­գործակցության համար։ Ինչի համար է այս անդրկուսակցա­կան համա­գործակցությունը: Սա «Երրորդ ուղղության» կենտրո­նա­կան հարցն է: Որովհետև Արամ Մանուկյա­նը տեղյակ էր հայե­րի էնդե­միկ խոցե­լիությա­նը, և դրանք շրջանցե­լու համար առա­ջարկում է ոչ միայն ժողովրդա­կան աջակցություն, ժողովրդա­կան մոտե­ցում և համա­ժո­ղովրդա­կան համե­րաշխություն, այլ նաև խոցե­լիությունը հաղթա­հա­րե­լու մեթոդ։

Արամն իր մտա­ծո­ղության մեջ ներա­ռել էր ժամա­նա­կի փոփո­խա­կա­նը՝ անկախ պետա­կա­նության կառուցումը, կրթության առաջնա­հերթությունը, անդրկուսակցա­կան բացությունը և Հայդա­տիզմի սոցիա­լա­կան կողմը։

-Հնա­րա­վոր համարո՞ւմ եք Երրորդ Ուղու ստեղծումը Սփյուռքում կամ Սփյուռքի հետ միա­սին ու արդյո՞ք դա ինչ որ անտե­սա­նե­լի ռիսկեր ու վտանգներ չունի, քանի որ երկար ժամա­նակ է ինչ Սփյուռքը և ՀՀ‑ն իրա­րից կտրված են որպես կազմա­կերպչա­կան մարմիններ ու ենթադրում եմ, որ բավա­կան բարդ կլի­նի նման հարցի շուրջը միախմբել:

-Սփյուռքում, ինչպես Հայաստա­նում, մենք պետք է հույս տանք բնակչությա­նը. Հին ռեժի­մը հույս չի կարող մարմնա­վո­րել. այն չափա­զանց շատ է թալա­նել երկի­րը հայե­րի թիկունքում։ Ներկա­յիս իշխա­նությունը չի կարող մարմնա­վո­րել հույսը՝ նրա ճակա­տին գրված է «պարտություն» բառը։ Սփյուռքում խնդի­րը նույնն է՝ բոլոր այն կազմա­կերպություննե­րը, որոնք դեմ են Նիկոլ Փաշինյա­նին, կորցրել են իրենց վարկը Հին ռեժի­մի հետ դավա­ճա­նության պատճա­ռով։ Նիկոլ Փաշինյա­նին սատա­րող անհատնե­րը տարա­ծության և արտա­հայտվե­լու զգա­ցո­ղության խնդիր ունեն՝ ինչպե՞ս աջակցել պարտության ճամբա­րին. Իսկ Նիկո­լին աջակցե­լը պետությա՞նն է, թե՞ պարտված ռեժի­մին։ Հետև­ա­բար, կա տարածք պետության շուրջ «Երրորդ ուղղություն» ի հայտ գալու համար, բայց այն պետք է լինի պրագմա­տիկ մոտեցման մեջ, որպեսզի սփյուռքը վերածվի իրա­կան փափուկ ուժի (soft power) և ոչ թե ավե­լորդության և ավելցուկի մեքե­նա­յի: ԱՄՆ‑ի արևմտյան ափին գտնվող ՀՅԴ‑ն կարող է սփյուռքյան միջուկի այս դերը կատա­րել ամե­րիկյան մայրցա­մա­քում: Այլ անհատներ և խմբեր կարող են միա­նալ: Իդեա­լա­կա­նը կլի­նի այն, որ Հայաստա­նի և Սփյուռքի խմբե­րի միջև ստեղծվեն երկու բևեռներ «Երրորդ ուղղության» գաղա­փա­րով և կարո­ղա­նան առա­ջի­կա ամիսնե­րին հանդի­պել, ինչու չէ, 2022 թվա­կա­նի գարնա­նը Երև­ա­նում։

Բավա­րարված են բոլոր պայմաննե­րը, որպեսզի սփյուռքը դառնա «Երրորդ ուղղության» հարթա­կում բացված ինքնա­վար տարածք՝ փափուկ ուժ՝ տնտե­սությունից, կրթությունից, առողջությունից, տեխնո­լո­գիա­յից, գիտե­լի­քից և այլն… Օգտա­գործեք հայե­րի, անհատնե­րի բոլոր հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Սա ազգե­րի իրա­վունք է՝ «անվե­րա­պահ քաղա­քա­ցիություն պետությա­նը հարկաբյուջե­տա­յին ռեսուրսնե­րի դիմաց»։

-Իսկ անձամբ Դուք որևէ մշակված ծրա­գիր կամ նախա­ձեռնություն ունե՞ք այդ ամե­նի հետ կապված, թե այդ ամե­նը դեռ գաղա­փա­րա­կան մշակման փուլում է:

-Ռազմա­վա­րա­կան տեսանկյունից կանխա­տեսման ռազմա­վա­րությունը բաղկա­ցած է միայն սեփա­կան ուժե­րին հենվե­լուց, բայց տերություննե­րի կողմնո­րո­շումնե­րը հաշվի առնե­լով։ Ակնկալվող ռազմա­վա­րությունը Հնդկաստա­նի և Չինաստա­նի հետ ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության արա­գա­ցում է, չնա­յած նրանց մրցակցությա­նը: Սպա­սո­ղա­կան ռազմա­վա­րությունը նաև Հայաստա­նի և Վրաստա­նի շուկա­նե­րը միասնա­կան շուկա­յի մեջ միա­վո­րելն է։ Սպա­սո­ղա­կան ռազմա­վա­րությունն է նաև ներթա­փանցել Թուրքիա­յի քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կություն և փոխկա­պակցել բոլոր բաղադրիչնե­րի հետ, որոնք բաց են հայե­րի հետ համա­գործակցության համար: Սպասման ռազմա­վա­րությունը նաև ներա­ռում է նախագծե­րի ստեղծումը, որը միա­վո­րում է ընկե­րություննե­րին, սփյուռքա­հայ անհատնե­րին՝ համա­գործակցե­լով ընկե­րություննե­րի, բիզնեսնե­րի և մեծ խմբե­րի հետ, որոնք կարող են ներդրումներ կատա­րել Հայաստա­նում: Որքան շատ օտա­րերկրյա ներդրողներ ունե­նա Հայաստա­նը, այնքան այս օտա­րերկրյա ընկե­րություննե­րը շահագրգռված կլի­նեն պահպա­նել Հայաստա­նի կայունությունը և, հետև­ա­բար, կկա­րո­ղա­նան ազդել իրենց կառա­վա­րություննե­րի վրա: Օրի­նակնե­րը կարե­լի է բազմա­պատկել, բայց սա այն է, ինչ պակա­սում էր Լևոն Տեր Պետրոսյա­նի երկրորդ ժամկե­տում և Ռոբերտ Քոչարյա­նի ու Սերժ Սարգսյա­նի օրոք, բայց նաև 2018 թվա­կա­նին Նիկոլ Փաշինյա­նի իշխա­նության գալուց ի վեր։ Կոռուպցիա­յի դեմ պայքա­րը վստա­հություն ձևա­վո­րե­լու և կանխա­տեսման այս ռազմա­վա­րությունն իրա­կա­նացնե­լու լավա­գույն միջոցն է։ Ահա թե ինչու Արամ Մանուկյա­նը 1918 թվա­կա­նին իշխա­նության ղեկին եղած ժամա­նակ առա­ջին բանը Հայաստա­նի Հանրա­պե­տությունում մաֆիոզ խմբե­րի վնա­սա­զերծումն էր։

Պաշտպա­նա­կան առումով «Երրորդ ուղղությունը» առաջնա­հերթ նշա­նա­կության և մեծ քանա­կությամբ ռազմա­կան գործիք ձեռք բերելն է։ Առաջնա­հերթ նշա­նա­կություն ունի պրոֆե­սիո­նալ բանակ՝ հագե­ցած բարձր արդյունա­վե­տության տեխնի­կա­յով, իրա­կան «հատուկ նշա­նա­կության ուժե­րով» և ոչ միայն «էլի­տար ուժե­րով»։ Մեծ հաշվով նշա­նա­կում է զինված ազգ, ինչպես Շվեյցա­րիա­յում և Իսրա­յե­լում. զինվո­րա­կան ծառա­յություն տղա­մարդկանց և կանանց համար, տարին մեկ ամիս մինչև 40 տարե­կան, ռազմա­կան դասընթացնե­րի հնա­րա­վո­րություն, աշխարհում ծառա­յո­ղա­կան լրտե­սության ստեղծում և հակա-հետա­խուզություն. Իսկ ինչու՞ չմտա­ծել ֆրանսիա­կան մոդե­լով «Օտա­րերկրյա լեգեո­նի» (Légion Etrangère) ստեղծման մասին, բանա­կա­յին կորպուս ստեղծե­լու մասին, որը կազմված է օտա­րերկրյա տարրե­րից հայ բարե­կամ պետություննե­րից։ Ես մտա­ծում եմ Իրա­նի, Ռուսաստա­նի, Հնդկաստա­նի, Ֆրանսիա­յի, ԱՄՆ‑ի, Հունաստա­նի և այլնի մասին: Առանց միմյանց անցյա­լին նայե­լու՝ «Հայկա­կան լեգեո­նի» կամա­վորնե­րը Հայաստա­նի քաղա­քա­ցիություն կստա­նա­յին։ Այս ամե­նը զգա­լի ռեսուրսներ է պահանջում, բայց Հայաստանն այսքան հարուստ երբեք չի եղել, որքան 30 տարվա ընթացքում։ Միլիարդա­վոր դոլարներ են անցել Հայաստա­նով. Մենք պետք է հայե­րին վերա­ծենք «ռազմա­վա­րա­կան քաղա­քա­ցի­նե­րի» և նրանց մեջ վաղ տարի­քից սերմա­նենք հետևյալ միտքը՝ «ինչպե՞ս ծառա­յել իմ երկրին, ինչպե՞ս մտա­ծել իմ երկրի ընդհա­նուր շահի մասին»։

-Ո՞րն է ՀՀ գլխա­վոր խնդի­րը հիմա:

-Այս ժամին գլխա­վոր խնդի­րը նրա օրա­ցույցի նկատմամբ վերահսկո­ղությունը վերա­կանգնելն է։ Եթե հաջողվի, կհետևի մնա­ցա­ծը՝ առա­ջին հերթին հույսը, պետա­կան անվտանգությունը, կանխա­տեսման տեխնի­կան, ժողովրդագրությունը, կրթությունը, վստա­հության կապը իշխա­նության և հասա­րա­կության միջև, Հայաստա­նի և Սփյուռքի միջև։ Սոցիա­լա­կան հայդա­տիզմը Արա­մի քաղա­քա­կան գիծն է՝ ուրվագծել ընթացքը, պատկե­րացնել ընդհա­նուր տեսլա­կա­նը: