Հեռո՛ւ Մնա­ցեք Պարտվո­ղա­կաննե­րից

Պտմա­բա­նը մոռացե՞լ է, որ իրա­վունքը ուժն է

«Մեր ՈՒղին» խմբագրա­կան

Երեկ հարցազրույց էր տվել առա­ջին նախա­գա­հի խորհրդա­կան, անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար Ժիրայր Լիպա­րիտյա­նը, որին մենք ուզում ենք անդրա­դառնալ:

Լիպա­րիտյանն ի թիվս տարբեր մեկնա­բա­նություննե­րի իր խոսքում ասաց մի քանի խնդրա­հա­րույց բաներ: Նա ասաց, որ Արցա­խի հարցը հնա­րա­վոր չէր լուծել, որ իրենց կառա­վա­րությունը խոշոր հաշվով ոչ մի մեծ սխալ թույլ չի տվել, եղել են մանր սխալներ, որ Արցա­խի հարցի տապա­լումը սկսվեց Ռ. Քոչարյա­նի գալուց հետո:

Այն հարցին, թե ինչպես էր դասա­վորվե­լու Արցա­խի հետա­գա կյանքը, այն համոզմունք արտա­հայտեց, որ այսպես թե այնպես ողջ աշխարհը Արցա­խը համա­րում է ադրբե­ջա­նա­կան հող, իսկ ԼՂԻՄ‑ի ճակա­տա­գի­րը կարող էր այնպես դասա­վորվել, որ այն որպես ինքնա­վար մարզ մնար Ադրբե­ջա­նի կազմում: ՄԱԿ‑ը կտե­ղա­կա­յեր խաղա­ղա­պահներ, ադրբե­ջանցի­նե­րը իրա­վունք չէին ունե­նա ծանր զենքեր պահե­լու այնտեղ, կլի­ներ միայն ադրբե­ջա­նա­կան ոստի­կա­նություն՝ թեթև զենքե­րով, իսկ ՀՀ‑ն իրա­վունք կունե­նար առանց որևէ մեկին տեղյակ պահե­լու կամ հարցումներ անե­լու միջամտել, եթե այնտեղ ինչ որ այն չլի­ներ: Շատ գեղե­ցիկ է հնչում: Լիպա­րիտյանն ասաց, որ գոյություն ունի միջազգա­յին իրա­վունքներ և այլ: Ցանկա­ցողնե­րը կարող են նորից դիտել այդ հարցազրույցը և իրենց եզրա­կա­ցություններն անել, բայց մենք ուզում ենք հստակ կարծիք արտա­հայտել: Երեկ անկողմնա­կալ մեկնա­բա­նություն էինք տվել, իսկ այսօր ասում ենք մեր հստակ կարծի­քը:

Ի՞նչ է նշա­նա­կում, որ ՀՀ‑ն կարող էր միջամտել, եթե ինչ որ բան այն չլի­ներ, կամ որ ՄԱԿ‑ը երաշխիք էր տվել, կամ էլ ինչ որ իրա­վունքներ: Իսկ ամե­նից անհե­թեթն այստեղ այն էր, որ ըստ համա­ձայնության ադրբե­ջանցի­ներն այսպես պիտի անեին կամ այնպես չպի­տի անեին:

Ադրբե­ջանցի զինված ոստի­կաններ և հայ բնակչություն: Ի՞նչը կարող է այնպես չլի­նել:

Լիպա­րիտյա­նի խոսքե­րը գուցե և գրա­սենյակնե­րում շատ հետաքրքիր են հնչում, բայց պրակտի­կա­յում բանի պետք չեն: Երկրի թիվ առա­ջին դիվա­նա­գետ համարվողնե­րից մեկն իր խոսքը առաջ էր տանում միանգա­մայն պարտվո­ղա­կան ու զիջումնա­յին տոնով:

Համա­ձայնություն թուրքի հե՞տ: Նրա, ով հրա­դա­դա­րը խախտում է հաստա­տումից ընդա­մե­նը 3–4 րոպե անց, իսկ հայի գլխու կտրե­լը հերո­սություն, համա­ձայնա­գիր կամ ՄԱԿ‑ի երաշխիք ու խաղաղապա՞հ: Գերմա­նա­ցի­ներն ու ֆրանսիա­ցի­նե­րը գուցե և կարո­ղա­նան նման համա­ձայնության գալ իրար հետ, բայց ոչ հայն ու թուրքը: Մեր ու թուրքե­րի պայքա­րը ինչ որ ստրա­տե­գիա­կան կամ տակտի­կա­կան չէ, այլ թուրքերն ուզում են բնաջնջել բոլոր հայե­րին, ի՞նչ համա­ձայնության մասին կարող է լինել խոսքը: Հող հանձնել թուրքե­րին, ու հուսալ, որ նրանք կխաղաղվե՞ն: 500 տարին թուրքի հետ ապրե­լուց ու այսքա­նը տեսնե­լուց հետո դեռ քանի՞ ցեղասպա­նություն էլ պետք է լինի, որ մենք հասկա­նանք, որ ի վերջո սրանց նկատմամբ վերա­բե­րումնքը պետք է փոխել: Անընդհատ տեսնում ենք, որ մեր կողմից պարզված խաղա­ղության ձեռքին անընդհատ խփում են: Էլ ի՞նչ պիտի կատարվի, որ մենք մի կողմ դնենք զիջումա­յին կործա­նա­րար մտա­ծո­ղությունը:

Սա իհարկե չի նշա­նա­կում, որ մենք պետք է Հիտլե­րի նման ողջ աշխարհի դեմ ռազմա­կան արշա­վանք սկսել: Խոսքը մեր մասին է: Ոչ թե ինչ որ իրա­վուքնե­րի, այլ ապրել-չապրե­լու: Զարմա­նա­լի է, որ պատմա­բան Լիպա­րիտյա­նը հավա­տում է, որ ՄԱԿ‑ի կողմից ինչ որ ստո­րագրություն կարող է նշա­նա­կություն ունե­նալ: Լինե­լով պատմա­բան՝ Լիպա­րիտյա­նը չի՞ հիշում, թե աշխարհում հարցերն ինչպես են լուծվել: Մոռացե՞լ է, որ իրա­վունքը ուժն է, որ եթե չկա ուժ, չկա իրա­վունք, որ ուժե­ղի մոտ միշտ էլ թույլն է մեղա­վոր: Ինչպե՞ս կարե­լի է նման վստա­հություն ունե­նալ: Ազգե­րի Լիգան մեզ խրատ չեղա՞վ: Կամ Սևրը: Ժ. Լիպա­րիտյանն ասում է միջազգա­յին իրա­վունք: Իսկ կնե­րեք, ապրե­լու իրա­վունքը միայն ՄԱԿ‑ի ստեղծումո՞վ է առա­ջա­ցել: Դրա­նից առաջ ապրե­լու իրա­վունք չկա՞ր: Ամե­րի­կա­ցի­նե­րը Դրեզդեզդե­նի ռմբա­կո­ծումով 130 հազար խաղաղ գերմա­նա­ցի սպա­նե­ցին իրա­վունքի ուժո՞վ: Կամ գերմա­նա­ցի­նե­րը ինչ որ միջազգա­յին իրա­վունքի հիման վրա կատարեցի՞ն Հոլո­քոստը: Խորհրդա­յին բանա­կը միջազգա­յին ուժո՞վ էր լեհե­րին ծվա­տում, թե Բրի­տա­նա­կան Կայսրությունը Չինաստանն ու Հնդկաստա­նը ստրկացնում էր միջազգա­յին իրա­վունքի ուժով: Իսպա­նա­ցի­նե­րը մի ողջ մայրցա­մա­քում բնաջնջե­ցին ամե­րիկյան հնդկա­ցի­նե­րին: Դա էլ էր իրավո՞ւնք: Կամ էլ երևի անգլիա­ցի­նե­րի կողմից Ավստրա­լիա­յի աբո­րի­գեննե­րի մասսա­յա­կան ջարդերն էին միջազգա­յին իրա­վունքի հիմա վրա կատարվել: Ի վերջո 1890–1920-ականները հայե­րի զարհուրե­լի ջարդերն ու Ցեղասպա­նությունը նախ սուլթա­նի, ապա երիտթուրքե­րի կողմից  ի՞նչ էր: Միջազգա­յին իրավո՞ւնք, թե կոպիտ ուժ: Ամե­րի­կա­ցի­նե­րը մտան ու ավե­րե­ցին Իրա­քը: Դա միջազգա­յին ինչ որ իրավո՞ւնք էր: Թուրքե­րը մտան, գրա­վե­ցին Կիպրո­սի մի մասը ու թքած ունե­ցան ՄԱԿ‑ի վրա էլ, բոլոր իրա­վունքնե­րի վրա էլ: Ռուսաստա­նը, Թուրքիան, ԱՄՆ‑ը արդեն 10 տարի է, քարը քարի վրա չթո­ղե­ցին Սիրիա­յում: Դա էլ է երևի միջազգա­յին իրա­վունք: Իսկ Իսրա­յե­լը Լիբա­նա­նին ամեն կերպ ճնշում է հավա­նա­բար միջազգա­յին իրա­վունքի բոլոր նորմե­րին համա­պա­տասխան:

Կարող ենք նաև ժամա­նա­կա­կից ջարդե­րի օրի­նակներ բերել, որպեսզի պարոն Լիպա­րիտյա­նը չասի, թե առաջ մարդիկ ավե­լի վայրե­նի էին, իսկ հիմա՝ ոչ: Վիետնա­մի պատե­րազմի ժամա­նակ մի քանի մլն վիետնամցի ու կամբո­ջա­ցի զոհ գնալն էլ հո ՄԱԿ‑ի ստեղծումից հետո էր: Կամ 90-ականնե­րին Ռուանդա­յի ցեղասպա­նությունը: Իսկ եթե Ասիան ու Աֆրի­կան չափից ավե­լի «հետամնաց են», հիշեցնենք հենց քաղա­քակրթության կենտրոն Եվրո­պա­յում 1995թ. հազա­րա­վոր բոսնիա­ցի­նե­րի ջարդե­րը: ՄԱԿ‑ն էլ գոյություն ուներ, բոլոր միջազգա­յին դատա­րաններն էլ: Ինչո՞ւ եղավ: Որովհետև աշխարհում բոլո­րը միշտ թքած են ունե­ցել և ունեն բոլոր տեսա­կի իրա­վունքնե­րի վրա: Աշխարհում միշտ եղել է ու կա կոպիտ ուժի գերա­կա­յությունը: Ցավոք: Մարդկա­յին ցեղը դեռևս արյունից չի կշտա­նում:

Ի դեպ, Ժ. Լիպա­րիտյանն իր խոսքում նշեց, որ ո՛չ Ռուսաստա­նը, ոչ էլ որևէ երկիր մեզ չպաշտպա­նեց: Այո՛: Բայց հարցն այն է, որ հասկա­նա­լով հանդերձ, ողջ աշխարհը չպաշտպա­նեց մեզ, հուսալ որ հենց այդ նույն աշխարհը ինչ որ ստո­րագրություննե­րի միջո­ցով հարց կլուծի՝ անհե­թե­թություն է:  

Չէ որ բոլորս էլ գիտենք, որ ավե­լի հեշտ է հեքիա­թի անմա­հա­կան խնձոր գտնել, քան թե հուսալ, որ ինչ որ հարց կլուծեն միջազգա­յին դանդա­ղա­շարժ դատա­րաններն ու մարմիննե­րը: Մինչև ամիսներ տևող հիմար ժողովներն ու բանա­վե­ճե­րը ինչ որ հարց փորձեն հասկա­նալ, մի ազգը կարող է ոչնչացնել մյուսին: Չէ որ պարոն Լիպա­րիտյանն ինքն էլ գիտե, թե ինչ է նշա­նա­կում այդ բյուրոկրա­տա­կան ճահճա­ցած համա­կարգում հարցի քննարկումը: Դրանք ճռճռան բառեր են, ուրիշ ոչինչ:

Թվում էր, որ պարոն Լիպա­րիտյա­նը կընդունի, որ 1991թ. իրենցից սկսած բոլոր կառա­վա­րություննե­րը տապալվել են, որ չեն կարո­ղա­ցել պայքա­րել կաշա­ռա­կե­րության ու անօ­րի­նա­կա­նության դեմ(էլ չեմ ասում հովա­նա­վո­րել) nւ երկիրն այնպես են տնտե­սա­պես ու բարո­յա­պես քամել, որ ի վիճա­կի չեղանք ռազմա­կան հզոր պատասխան տալու թուրքե­րին էլ, մնա­ցած բոլոր միջազգա­յին իրա­վունքի գծով խաբե­բա­նե­րին էլ, ովքեր ադրբե­ջա­նա­կան խավա­րով ու նավթա­դո­լարնե­րով անընդհատ պաշտպա­նե­ցին նրանց: Ասում է մեզ չպաշտպա­նե­ցին: Իսկ ի՞նչ արե­ցիք, որ պաշտպա­նեին: Չկարողացա՞ք կաշա­ռել այդ քաղա­քա­կիրթ ստա­հակնե­րին այնպես, ինչպես անում էին ադրբե­ջանցի­նե­րը, թե չուզե­ցիք: Միայն թե չասեք, որ փող չկար:

Ի դեպ, երբ Լիպա­րիտյա­նը սրբացնում է իրենց կառա­վա­րությանն ու ողջ մեղքը գցում հաջորդնե­րի վրա, ասեմ, որ ավագ սերունդը դեռ լավ է հիշում առա­ջին նախա­գահ Լևոն Տեր-Պետրոսյա­նի հնա­րա­միտ խորհուրդը, թե ինչպես ապրել, եթե փող չկա: Շատ պարզ: Պարտք վերցնել հարև­ա­նից: Ի դեպ հենց նույն ճամբա­րից մեկ այլ գոռո­զա­միտ պարոն էլ խորհուրդ էր տալիս մի քանի կգ պանիր քիչ ուտել ու էլեկտրա­կա­նության վարձը մուծել: Ցավոք նրանցից հետ եկողներն էլ շարունա­կե­ցին նույն լկտիությունը, երբ ձեթի թանկա­նա­լուց հետո ասում էին փորձեք միառժա­մա­նակ քիչ օգտա­գործել ձեթամթերքնե­րը, մշա­կույթի նախա­րարնե­րից մեկն ասում էր քիչ ծխեք ու փողը փոխանցեք «1000» դրա­մի հիմնադրա­մին, իսկ որոշ պատգա­մա­վորներ էլ ասում էին, թե ձեր ինչ գործ, որ միսը թանկ է, մեկ է դուք կարտոֆիլ ու մակա­րոն եք ուտում:

Այո…ափսոս, որ էթի­կան թույլ չի տալիս հայհո­յե­լու:

Ինչևէ: Զուտ հիշեցնեմ, որ երբ Նապո­լեո­նը իրա­կա­նացրեց Բրյումե­րի 18‑ը, նրա զինվորնե­րից մեկն արա­տասնեց հռչա­կա­վոր մի նախա­դա­սություն. «Օրենքը սուրն է»: Իսկ հետո Ավ. Իսա­հակյա­նը հաստա­տեց իր բանաստեղծության մեջ, որ «մուրճ կամ զնդան պիտի լինես»:

Ողջ լերուք և հեռու մնա­ցեք պարտվո­ղա­կաննե­րից: