Արա­մի Ուղին

Արամ Մանուկյա­նի մահից ավե­լի քան հարյուր տարի անց ինչպե՞ս կարող ենք պատկե­րացնել նրա ժառանգության հավերժա­ցումը Հայաստա­նում։

Կայծ Մինասյան

Հայե­րը դատապարտվա՞ծ են ապրե­լու երկուա­կան քաղա­քա­կան աշխարհի ռիթմով՝ հակա­նի­կոլն ընդդեմ նիկո­լա­մե­տի: Արդյո՞ք նրանք դատա­պարտված են պայքա­րե­լու «Հնի» արհա­մարհա­կան կլեպտոկրա­տիա­յին և «Նորի» ցինիկ պարտվո­ղա­կա­նությա­նը։ Նրանք մի՞թե դատա­պարտված են ընտրություն կատա­րել ժանտախտի և խոլե­րա­յի միջև։ Արդյո՞ք նրանք դատա­պարտված են ընտրություն կատա­րե­լու երեկվա անարգության և այսօրվա անպա­տասխա­նատվության միջև: Եթե ​​հավա­տա­լու լինենք նիկո­լա­մետ ու հակա­նի­կո­լա­կան սկզբունքին, ապա, այո, հայերն այլընտրանք չունեն, և ավա­գա­նու վերջին ընտրություննե­րի արդյունքնե­րը հենց սրա ապա­ցույցն են. Ոչ ոք իրա­կա­նում հաղթա­նակ չտա­րավ: Ոչ մի ուժ չէր կարող հաղթա­նակ հայտա­րա­րել, քանի որ մասնակցության ցուցա­նի­շը շատ ցածր էր։ Նրանք պարտվե­ցին, քանի որ քվեարկությունից հստակ ուժ չհայտնվեց։ Նրանք պարտվե­ցին, քանի որ «հույս» բառն անհե­տա­ցել է քաղա­քա­կան բանա­վե­ճից, սակայն և՛ Հինը, և՛ Նորը որո­շել են հայե­րին թողնել անո­րո­շության, շփո­թության և երկբև­եռ ընտրության մեջ։ Նիկոլն ու իր կողմնա­կիցնե­րը պնդում են, որ տեսնում են «Ապա­գան», կարծես վերջինս դեռ կարող է երջանկություն բերել հայե­րին 2020‑ի ռազմա­կան դժբախտությունից հետո։ Ռոբերտ-Սերժ զույգի հետ կապվածնե­րը  «Հայաստան» են ձևացնում, որտեղ վերո­հիշյալ տանդեմն իրեն թույլ է տալիս նորից արգե­լա­կել, երկփեղկել այս գեղե­ցիկ երկի­րը, ասես նրանց հետ փոխկա­պակցված ուժե­րը անվերջ չեն թալա­նել նրա ռեսուրսնե­րը իրենց շահե­րի, իրենց ռեժի­մի համար, որը սակայն երբեք չի ծառա­յել պետությա­նը կամ ընդհա­նուր շահին:

Ամեն ինչ կա հայոց պետա­կա­նությունը փրկե­լու,  ամուր հիմքերն ապա­հո­վե­լու և վստա­հության հորի­զոն երաշխա­վո­րե­լու համար։ Դրա լավա­գույն միջո­ցը քաղա­քա­կան հիմքե­րին վերա­դառնալն է՝ հաշվի առնե­լով հայ ժողովրդի դրա­կան և բացա­սա­կան կողմե­րը: Դրան հասնե­լու համար անհրա­ժեշտ է վերագտնել Արամ Մանուկյա­նին, ով համարվում է Հայաստա­նի Առա­ջին Հանրա­պե­տության (1918–1920 թթ.) հիմնա­դիր հայրը, և այս տարբե­րա­կը թվում է մարտահրա­վե­րի մեծությունն ըմբռնե­լու ամե­նա­կարճ և ամե­նաարդիա­կան ճանա­պարհը:

Ի՞նչ եմ ես առա­ջարկում։ Պարզ մի միտք, որը բաղկա­ցած է ռազմա­վա­րությունից, մի միջո­ցից՝ հաղթա­հա­րե­լու ներկա սահմա­նա­փա­կումնե­րը՝ ապա­գան ավե­լի լավ կանխա­տե­սե­լու և վտանգի հնա­րա­վոր աղբյուրնե­րը չեզո­քացնե­լու համար: Այս մասին է վկա­յում Արամ Մանուկյա­նի փորձից բխած օրի­նա­կը։ Այն ժամա­նակ, երբ  Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը (ՀՅԴ), 1908 թվա­կա­նի երիտթուրքա­կան հեղա­փո­խության պատճա­ռով բաժանվեց երկու ճամբա­րի՝ Միության և առա­ջա­դի­մության կոմի­տեի (ԱՄԿ) հետ դաշինք կնքել ցանկա­ցողնե­րի և դրան դեմ լինողնե­րի, Արամ Մանուկյա­նը հրա­ժարվեց. մասնակցել բանա­վե­ճին և ընտրեց երրորդ ուղին՝ համե­րաշխություն հաստա­տել թուրք և քուրդ ժողո­վուրդնե­րի հետ և զանգվա­ծա­յին կրթություն տարա­ծել ազգություննե­րի միջև: Ինչո՞ւ։ Որովհետև գիտեր, որ եթե  վտանգ առա­ջա­նա, ապա իրա­վի­ճա­կը կվատթա­րա­նա հենց քուրդ և թուրք ազգաբնակչության զինման հետև­անքով: Ուստի, այս մռայլ հետև­անքից խուսա­փե­լու լավա­գույն միջո­ցը տեղա­կան մակարդա­կով և՛ թուրքե­րի, և՛ քրդե­րի հետ համա­գործակցելն էր. համե­րաշխություն գյուղա­ցիա­կան դասա­կարգե­րի միջև, զանգվածնե­րի կրթություն և այլն: Այսպես, հայե­րը ոչ միայն հեռու կմնա­յին Կ.Պոլսում իշխա­նության հետ բանակցություննե­րից, այլև կկենտրո­նա­նա­յին տեղա­կան մյուս ազգե­րի հետ բարե­կա­մության և փոխա­դարձ աջակցության կամուրջներ կառուցե­լու վրա:

Արամ Մանուկյա­նի ուղին արգե­լանքնե­րը շրջանցե­լու կամ խնդիրնե­րի հաղթա­հարման ուղին է՝ դժբախտության աղբյուրը դադա­րեցնե­լու նպա­տա­կով, բռնե­լով այն ձեռքը, որով չարի­քը կարող է գործել։ Արամ Մանուկյա­նի մահից ավե­լի քան հարյուր տարի անց ինչպե՞ս կարող ենք պատկե­րացնել նրա ժառանգության հավերժա­ցումը Հայաստա­նում։ Արա­մի, շրջանցե­լու ռազմա­վա­րությունը երկփուլ գործընթաց է: Արա­մի մեթո­դը մի կողմից ներա­ռում էր միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րում ծանրա­բեռնված համարձա­կության ակտե­րի բազմա­պատկում, այսինքն՝ նոր ուղի­ներ բացել, փոխա­դարձ գործընկե­րություն նախա­տե­սել, բայց ընդունե­լով նաև Սիմոն Վրացյա­նի համար այդքան թանկ «ոջի­լա­յին ռազմա­վա­րությունը»: Ի՞նչ է դա նշա­նա­կում: Չափա­վոր հանդգնությունը պահանջում է դիտարկել բոլոր հնա­րա­վոր սցե­նարնե­րը՝ ի դեմս կոնկրետ դիվա­նա­գի­տա­կան ​​նախա­ձեռնության: Ձեռնարկված ցանկա­ցած քայլ նախա­տե­սում է որո­շա­կի տարբե­րակ: Հստակ մոտեցման վրա հիմնված դիվա­նա­գի­տա­կան ​​սցե­նա­րի պատկե­րա­ցումը ենթադրում է բազմա­թիվ հետև­անքներ և տարբե­րակներ, իսկ սպասման ռազմա­վա­րությունը բաղկա­ցած է չնա­խա­տեսված քանա­կի տարբե­րակնե­րի կրճա­տումից: Չափա­վոր հանդգնությունը նաև առաջնորդության վերցնումն ու ցանկա­ցած գործընթա­ցի զինա­թա­փումն է, որի վերջնա­կա­նությունը դուք կանխո­րո­շում եք, և որի արդյունքը կարող է ավե­լի վատ լինել, քան հենց հանդգնությունը:

Ինչ վերա­բե­րում է «ոջի­լա­յին ռազմա­վա­րությա­նը», ապա խոսքը գնում է փոքր քայլե­րի, աստի­ճա­նա­բար առաջ գնա­լու մասին: Փոքր տրա­մա­չա­փին առաջ տանե­լը, այնուհետև տարա­ծաշրջա­նա­յին դերա­կա­տարնե­րի ջերմաստի­ճա­նը չափե­լը, այնուհետև մեկ այլ փոքր տրա­մա­չա­փին առաջ մղե­լը և այլն։ Սա բաղկա­ցած է ժամա­նա­կի ընթացքում ազդե­ցության լծակնե­րի (տեխնո­լո­գիա­կան, միջմշա­կութա­յին և միջսո­ցիա­լա­կան) ներդրումից՝ ազգա­յին կողմնո­րոշման իրա­կա­նացմա­նը զուգա­հեռ։

Վերցնենք, օրի­նակ, Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հակա­մարտությունը: Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րը 2020 թվա­կա­նի մարտից գիտեին, որ Արցա­խում զինված հակա­մարտության դեպքում հայե­րը կհայտնվեն ոչ միայն Ադրբե­ջա­նի, այլև Թուրքիա­յի թիրա­խում, նույնիսկ ավե­լի ծանր, քան 2016թ. Ապրիլյան քառօրյա պատե­րազմի ժամա­նակ էր: Հակա­մարտության անխուսա­փե­լի դառնա­լուն սպա­սե­լու փոխա­րեն, հայկա­կան դիվա­նա­գի­տությունը կարող էր չափա­վոր հանդգնության ակտ կատա­րել։ Հարց է առա­ջա­նում՝ ի՞նչ: Նրանք կարող էին 2020 թվա­կա­նի գարնա­նը հայտա­րա­րել, որ Հայաստա­նը Թուրքիա­յին հրա­վի­րում է միա­նալ Մինսկի խմբի համա­նա­խա­գահնե­րին։ Այստեղ մի քանի առա­վե­լություններ կան. Ադրբե­ջա­նը չէր կարող «ոչ» ասել. Հայաստա­նը միջազգա­յին հանրության աչքում կդառնար  դրա­կան և կառուցո­ղա­կան ուժ: Թուրքիան հավա­սար կարգա­վի­ճակ կունե­նար ունե­ցող երեք խոշոր տերություննե­րի և ՄԱԿ‑ի Անվտանգության խորհրդի մշտա­կան ​​անդամնե­րի հետ։ Դրա դիմաց Թուրքիան  ուժեղ ժեստ կաներ, օրի­նակ՝ Հայաստա­նի հետ սահմա­նի վերա­բա­ցումը: Թուրքա­կան քաղա­քա­կան դեմարշը Մինսկի խմբի ձևա­չա­փից դուրս կճնշվեր, իսկ Մինսկի խմբի ներսում կկանգնեցվեր համաշխարհա­յին դիվա­նա­գի­տության կողմից այն գործընթա­ցը, որն ի վերջո հանգեցրեց հայե­րի դեմ պատե­րազմին 2020 թվա­կա­նի սեպտեմբեր-նոյեմբե­րին, կսա­ռեցվեր կամ նույնիսկ ամբողջությամբ խուսա­փե­լու շանս լիներ։

Ի վերջո, 2020 թվա­կա­նի նոյեմբե­րին Բայդե­նի շատ հավա­նա­կան հաղթա­նա­կը կչե­ղարկեր Բաքվին Թուրքիա­յի մատուցած ռազմա­կան միջամտության ցանկա­ցած ծրա­գիր՝ հաշվի առնե­լով, որ թուրքա­կան բոլոր միջամտություննե­րը (Սիրիա, Լիբիա, Արցախ) իրա­կա­նացվել են Թրամփի օրոք։ Եվ քանի որ Էրդո­ղա­նը ցանկա­նում է Բայդենյան Միացյալ Նահանգնե­րի աչքում «խոնարհ աշա­կերտ» լինել, նա կհրա­ժարվեր հարձակվե­լու իր ծրագրից: Մի խոսքով, հայե­րը ժամա­նակ կշա­հեին, պատե­րազմը չէր լինի, և Արա­մի ճանա­պարհը հաջող կլի­ներ։ Ամե­նից վատա­տե­սը կարող է հարցնել. «Բայց ինչպե՞ս կարող է Թուրքիան հայա­մետ լինել։ Եվ  Մինսկի խմբի համա­նա­խա­գա­հության ժամա­նակ ի՞նչն է երաշխա­վո­րում, որ Անկա­րան չի բազմա­պատկե­լու հակա­հայկա­կան քայլե­րը և չի պահանջե­լու, որ Հայաստա­նը հրա­ժարվի ցեղասպա­նության ճանաչման քաղա­քա­կա­նությունից»։ Կարճ ասած Անկա­րա­յից ոչ մի դրա­կան բան չկա ակնկա­լե­լու, որ նորմա­լա­ցումը կարող էր զուգակցվել Թուրքիա­յի՝ Մինսկի խմբի համա­նա­խա­գա­հություն մտցնե­լուն, և որ հաոց ցեղասպա­նության ճանա­չումն այժմ արևմտյան դիվա­նա­գի­տության և Հայաստա­նի օրա­կարգում է, նույնիսկ ավե­լի ընդարձակ իմաստով՝ Սփյուռքի օրա­կարգում: Ինչ վերա­բե­րում է ոջիլնե­րի ռազմա­վա­րությա­նը, ապա այն բաղկա­ցած է միլի­մետր առ միլի­մետր առաջ գնա­լուց, ժամա­նակ հատկացնե­լուց, քայլ անե­լուց, հետո շուրջբո­լո­րը նայե­լուց՝ արձա­գանքնե­րը գնա­հա­տե­լու նպա­տա­կով, այնուհետև նոր քայլ անե­լուց և նորից շուրջը նայե­լուց՝ արձա­գանքնե­րը գնա­հա­տե­լու համար և այլն:

Արա­մի մեթո­դը հայ հասա­րա­կությա­նը թուրքա­կան քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կություննե­րի հետ փոխկա­պակցելն է՝ ազգաբնակչության հետ տևա­կան համա­գործակցության սկզբունքնե­րը կառուցվածքա­յին և գործա­ռութա­յին դարձնե­լու, ձևա­վո­րե­լու նպա­տա­կով։ Հաշվի առնե­լով, որ քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կություններն այսօր ավե­լի մեծ կշիռ ունեն, քան 40–50 տարի առաջ, որ դրանք ավե­լի ժողովրդա­վար են, ավե­լի պահանջկոտ, ավե­լի անկաշկանդ, կառա­վա­րություննե­րը ստիպված են հաշվի առնել այն հասա­րա­կություննե­րի կարծի­քը, որոնք ցանկա­նում են կշռա­դա­տել որո­շումնե­րի կայացման գործընթացնե­րը:

Արա­մի ակնկա­լի­քա­յին ռազմա­վա­րության երկրորդ առա­վե­լությունը ժամա­նա­կի փոփո­խա­կա­նի ներգրա­վումն է ուժե­րի հարա­բե­րակցության ներկա­յացման մեջ: Գիտակցե­լով հայե­րի էնդե­միկ խոցե­լիությունը՝ Արա­մի ուղին տեղա­վորվում է երկա­րա­ժամկետ և խուսա­նա­վող ռազմա­վա­րության մեջ՝ նպա­տակ ունե­նա­լով նվա­զեցնել հայկա­կան ապա­գա­յում անհայտության հավա­նա­կա­նությունը։

Ինչո՞ւ է Արամ Մանուկյա­նի ուղին այդքան արդիա­կան: Շատ պարզ այն պատճա­ռով, որ Հայաստա­նը՝ որպես Արա­մի մոտեցման պահա­պան, կվե­րածվեր ռազմա­վա­րա­կան պետության, որը կամրապնդեր Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության ինքնիշխա­նությունը։

Սպա­սումը, առաջ անցնե­լը և անկա­խությունը Արա­մի ուղու երեք հիմքերն են։ Սրան գումա­րենք հայկա­կան փափուկ ուժի ստեղծման անհրա­ժեշտությունը՝ կապի­տա­լացնե­լով և օգտվե­լով հայկա­կան բոլոր ռեսուրսնե­րից ողջ աշխարհում, Հայաստանն ավե­լի լավ և նախանձե­լի վիճա­կում կլի­ներ: Հայե­րը կորցրել են մոտ 30 տարի անշարժության, ծուլության և անկա­րո­ղության պատճա­ռով։ «Էլի­տա­նե­րը», եթե հայե­րի մեջ այս բառը դեռ իմաստ ունի, երեք տասնամյա­կում ընդա­մե­նը մեկ բան են արել՝ փչացրել են Հայաստա­նի դիվա­նա­գի­տությունը և առա­վե­լա­գույնս մսխել հայության քաղա­քա­կան, տնտե­սա­կան և տեխնո­լո­գիա­կան հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Նրանք չեն կարո­ղա­ցել հասկա­նալ, որ որքան շատ լծակներ ունե­նան իրենց ձեռքում, այնքան Հայաստա­նը կպահպա­նի է իր ինքնիշխա­նությունն ու անկա­խությունը։

Որքան քիչ է իշխա­նության միջա­վայրն օգտա­գործում հայկա­կան ներուժը որպես ազդե­ցության գործիք, այնքան Հայաստանն ավե­լի է մեկուսա­նում մնա­ցած աշխարհից։ Արդյունքը սարսա­փե­լի է: 2020 թվա­կա­նի Արցախյան պատե­րազմում ոչ ոք Հայաստա­նին կոնկրետ օգնե­լու հիմնա­վոր պատճառներ չուներ, բացի դիվա­նա­գի­տա­կան ​​գործո­ղություննե­րի անդա­դար կրկնություննե­րից։ Այնուա­մե­նայնիվ, պարտա­դիր չէ Յուպի­տե­րի բազուկից ծնված լինել՝ հասկա­նա­լու համար, որ դիվա­նա­գի­տությունն ու բարո­յա­կա­նությունը շատ հաճախ հակա­սա­կան են։

Արա­մի ուղին դեղա­տոմս է ֆատա­լիզմի, անշարժության և կարծրա­տի­պա­յին մտա­ծո­ղության դեմ։ Այն համախմբված, բայց համարձակ, կանխարգե­լիչ և ռազմա­վա­րա­կան ինքնիշխա­նության խորհրդա­նիշն է։

Ինչի՞ն ենք սպա­սում Արամ Մանուկյա­նից ոգեշնչվե­լու համար։