«Մեր Ուղին»-ի Հարցազրույցը Պահպա­նո­ղա­կան Կուսակցության Նախա­գահ Միքա­յել Հայրա­պետյա­նի Հետ

Ճանա­չել է պետք մեր ժողովրդին. ճանա­չել ու սիրել հոգու ողջ զորությամբ:

Վերջին պատե­րազմից հետո հուսա­հա­տության մեծ ալիք է բարձրա­ցել: Շատ մարդիկ ասում են, որ այս երե­սուն տարի­նե­րը պարզա­պես պատրանք են եղել, և այլևս չեն հավա­տում որևէ հաղթա­նա­կի կամ պայքա­րի: Ի՞նչ կասեք Դուք այդ մասին: Հայ ժողովրդի ուսե­րին ավե­լա­ցավ նաև Արցա­խի հարցը՝ Ցեղասպա­նության հետ մեկտեղ: Ի՞նչ եք կարծում՝ մեր հասա­րա­կությունը պատրա՞ստ է պայքա­րել այնպես, ինչպես առաջ էր տրա­մադրված:

-Հայ ժողովրդի ուսե­րին Արցա­խի հարցը հիմա չի ավե­լա­ցել. այն եղել է այն չարա­բաստիկ օրվա­նից, երբ խորհրդա­յին իշխա­նությունն Արցա­խը կցեց Ադրբե­ջա­նին: Այդ օրվա­նից ի վեր միշտ էլ այս կամ այն ուժգնությամբ թե՛ ՀԽՍՀ-ում, թե՛ Սփյուռքում բոցկլտա­ցել է այդ հարցը, որը 1988-ից դարձավ լիարժեք քաղա­քա­կան: Վստա­հա­բար, մեր ժողո­վուրդը կպայքա­րի Արցա­խի և արցախցու համար. մի՞թե հնա­րա­վոր է մի պահի լքել մորը, եթե նա հիվանդ է, տկար է: Խնդիրն այն է, թե մենք ինչպե՞ս կվե­րաձև­ա­կերպենք Ձեր ասած պայքա­րե­լը, ի՞նչ նոր մեթոդներ կկի­րա­ռենք՝ հաշվի առնե­լով մեր երեսնամյա պետա­կան լավ ու վատ փորձա­ռությունը: Խնդի­րը մեր ներսում է – վերա­սահմա­նումնե­րի ու վերագնա­հա­տումնե­րի ունա՞կ ազգ ենք, թե՞ արդեն անհուսա­լիո­րեն ծերա­ցել ու սառել է մեր արյունը:

Շատ են կարծիքներ այն մասին, որ արցախյան առա­ջին հաղթա­նա­կից հետո Հայաստա­նում հայրե­նա­սի­րության պակաս է նկատվել, որ հայերն այնպես մտա­հոգված չեն Հայաստա­նի համար, ինչպես երբևէ: Համաձա՞յն եք դրա հետ, թե՞ այդ կարծիքնե­րը պարզա­պես շոկա­յին ելույթներ են:

-Այսօր ծամոն են դարձրել, բայց ըստ իս՝ Հայրե­նա­սի­րություն  բառը հնա­րա­վո­րինս զգույշ պետք է կիրա­ռել, ինչպես ասված է, թե պարապ տեղն Աստծո անունը բերանդ մի՛ առ: Հայրե­նի­քը սեփա­կան արյան հետ շրջա­նա­ռե­լը չի՛ պակա­սել երբեք: Դարձյալ խնդիրն այլ տեղում է: Երբ անդունդը խորա­նում է անհայրե­նի­քա­ցող էլի­տա­նե­րի ու հանրության միջև, հանրության անդամներն իրենց լքված և օտարված են զգում: Սակայն նույնիսկ այդ դեպքում հենց անի­րավված սովո­րա­կան հայ մարդիկ են մոլե­գին ոտքի կանգնում: Այս պատե­րազմը ցույց տվեց, թե ինչպես խաղա­ղության օրե­րին հենց բանա­կից խուսա­փե­լով արտերկիր մեկնածներն ինքնա­կամ վերա­դարձան ու զենք վերցրին, կռվե­ցին, զոհվե­ցին, հաշմվե­ցին. և դրանց մեջ չկար ո՛չ մի գենե­րալ, գենե­րա­լի ո՛չ մի զավակ: Սովո­րա­կան հայն է Երկրի որդին: Ճանա­չել է պետք մեր ժողովրդին. ճանա­չել ու սիրել հոգու ողջ զորությամբ:

Հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը հնարավո՞ր են: Շատերն այն կարծի­քին են, որ թուրքե­րը գենե­տիկ մակարդա­կի թշնա­մի են և այդ թշնա­մանքը երկկողմա­նի սուր ատե­լություն է: Հնարավո՞ր է այդ վիճա­կում իրոք հարա­բե­րություններ հաստա­տել:

-Նախ՝ նկա­տենք, որ հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը ոչ մի վայրկյան չեն դադա­րել: Զահրատն ու Արա Գյուլե­րը Պոլսում ապրե­ցին, նույնիսկ արցախյան առա­ջին պատե­րազմի ընթացքում հայ և թուրք առևտրա­կաննե­րը գործնա­կա­նո­րեն առնչվում էին ու տասնյակ հազարնե­րով ստվա­րացնում Թուրքիա­յի հայե­րի քանա­կը: Խոսքը թերևս հայկա­կան պետության և թուրքա­կան պետության հարա­բե­րություննե­րի մասին է. ուստի դրանց տարբե­րությունը երբեք չարժե անտե­սել: Երկրորդ՝ ազգա­յին հողի վրա հայե­րիս կոտո­րածնե­րը մեր բնօրրա­նում սկսվել են Հարա­վա­յին Կովկաս ռուսա­կան ներթա­փանցման պահից՝ 19-րդ դարի սկզբից, իսկ մինչ այդ, ավե­լի քան 500 տարի մենք Օսմանյան կայսրությունում եղել ենք եզա­կի քրիստոնյա ազգը, որը պաշտո­նա­պես կրել է «հավա­տա­րիմ ազգի» անվա­նումը, ունե­ցել ենք օսմանյան նախա­րարներ, կենտրո­նա­կան բանկի ղեկա­վար… ի դեպ, նրանցից ոչ մեկն իր դիրքին չէր հասել ազգությունն ուրա­նա­լով, ինչպես օրի­նակ, Ռուսաստա­նի կրթության նախա­րար Դելյա­նով դարձած Դելյա­նը, որի օրոք առա­ջին անգամ արգելվե­ցին հայկա­կան դպրոցնե­րը: Այսինքն՝ գենե­տիկ անհա­մա­տե­ղե­լիության մասին խոսե­լը վերա­պա­հենք պարոն Ռոբերտ Քոչարյա­նին, ով ժամա­նա­կին հայտա­րա­րեց այդ մասին: Հայաստան-Թուրքիա հարա­բե­րություննե­րը ոչ միայն հնա­րա­վոր են, այլև բխում են հենց Հայաստա­նի պետության շահից, եթե իհարկե մենք դեռ չենք մնա­ցել համայնքա­յին ազգի կարգա­բա­նա­կան ստո­րին աստի­ճա­նին ու գոնե մասամբ դարձել ենք պետա­կան ազգ:

Երբ խոսում են վերարժե­վո­րումից, կարծիքներ են հնչում, որ մենք պարտվել ենք ինքներս մեզ, երբ ազգա­յին արժեքնե­րը մի կողմ դրվե­ցին ու հասա­րա­կությա­նը սկսեց մատուցվել սպա­ռո­ղա­կան, ժամանցա­յին մտա­ծե­լա­կերպ: Համաձա՞յն եք դրա հետ: Եվ հաշվի առնե­լով այս իրո­ղությունը, ի՞նչ հնա­րա­վո­րություններ կան հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րի ռեալ կայացման առումով՝ անշուշտ հայանպաստ ընդգծումով:

-Միանգա­մայն համա­միտ եմ — մենք պարտվել ենք մեր ժամկե­տանց մտայնությա­նը, մտա­ծո­ղությա­նը, աշխարհա­յեցմա­նը: Եթե մենք չշտա­պե­լով, գլխա­պա­տառ թուրքի գիրկը չնետվե­լով՝ կարո­ղա­նանք առա­ջին փուլով միայն ապաշրջա­փակման և դիվա­նա­գի­տա­կան հարա­բե­րություններ հաստատման հարց լուծել, ապա դա ամե­նից հայանպաստը կլի­նի: Մնացյա­լը կախված է ոչ միայն մեր կամ թուրքի կամքից, այլև համաշխարհա­յին զարգա­ցումնե­րից, որոնք ի նպաստ հայկա­կան կողմի են լինե­լու, ուստի ո՛չ հապա­ղել, ո՛չ շտա­պել, ո՛չ էլ կտրուկ շարժումներ անել պետք չէ:

Հայաստան-Սփյուռք կապե­րի ջերմա­ցում հիմա մեզ անհրա­ժեշտ է առա­վել քան երբևէ: Բայց ինչպե՞ս հասնել դրան:

-Մենք՝ հայաստանցի­ներս պարտա­վոր ենք անկեղծ լինել, թոթա­փել ռուսա­հա­յի մեր զազրե­լիությունը, որպեսզի կրկին վաստա­կենք Սփյուռքի մեր եղբայրնե­րի հենց եղբայրությունը: Մեր կեղծա­վո­րության մասին Թումանյա­նը դեռ 1907թ.-ին էր գրել այսօ­րեա­կան «Անկեղծ չենք» հոդվա­ծը: Կարծում եմ՝ արդյունա­վետ որո­նումնե­րի մեջ է Սփյուռքի գծով մեր երկրի հանձնա­կա­տա­րը: Բայց բոլո­րիս խնդիրն է կապը ջերմացնե­լը՝ նույնիսկ անհա­տա­կան մակարդա­կում: Այ, այստեղ պետք է շտա­պել. մենք Եսավ կլի­նենք, եթե մսխենք ու անտեր թողնենք մեր անգին գանձը՝ Սփյուռքի ներուժը: Սակայն, թույլ տվեք, ավե­լին չծա­վալվել, քանի որ սա հետաքրքրություն ներկա­յացնող թնջուկ է նաև օտարնե­րի համար:

Ինչո՞ւ հաղթե­ցինք 1994թ. բայց պարտվե­ցինք 2020-ին:

-Այդպես պատա­հել է մեզ հետ: 1918թ.-ի Սարդա­րա­պա­տի առյուծնե­րը խայտա­ռակ ու փոքրո­գի փախչողներ դարձան երկու տարի անց՝ 1920թ.-ին՝ Կարսի ճակա­տում: Ամե­նանվի­րա­կան զինվո­րա­կաննե­րը խաղա­ղության երկու տարվա ընթացքում ոտնա­տակ էին տվել իրենց ուսա­դիրնե­րի պատիվն ու դարձել թալանչի. կարող եք կարդալ ժամա­նա­կա­կից ակա­նա­տեսնե­րի վկա­յություննե­րը: Իսկ թալանչին արդեն Հայրե­նի­քից վեր բաներ ունի, նա անբա­րո­յա­կան է: Նույնն էր և 100 տարի անց, երբ արցախյան առա­ջին պատե­րազմի նվիրյալնե­րից պաշտոնյա ու բարձրաստի­ճան զինվո­րա­կաններ դարձածնե­րի զգա­լի մասը դարձել էր ողորմե­լի կալվա­ծա­տե­րեր ու բուրժույներ: Մեր երկի­րը մեկ ճգնա­ժամ ունի, և դա բարո­յա­կան ճգնա­ժամն է: Բարո­յա­զուրկնե­րի կոհորտան չի կարող հաղթա­նա­կի առաջնորդել նույնիսկ ամե­նանվիրյալ կամա­վո­րա­կաննե­րին ու պատա­նի­նե­րին, ինչպի­սիք հազարնե­րով էին այս պատե­րազմի ժամա­նակ:

Ներքա­ղա­քա­կան դաշտում բավա­կան լարված մթնո­լորտ է: Ներկա­նե­րը մեղադրում են նախկիննե­րին՝ թողած վատ ժառանգության, նախկիննե­րը՝ ներկա­նե­րին՝ ամեն ինչ քանդե­լու համար: Արդյո՞ք երկու կողմն էլ մեղա­վոր չէ: Ո՞վ է պատասխա­նա­տու պարտության համար: 1994թ. հաղթա­նա­կը շատերն են փորձում սեփա­կա­նաշնորհել, իսկ 2020թ. պարտությունն անտեր է մնա­ցել:

-Մեղա­վոր ու պատասխա­նա­տու նշա­նա­կող միակ անա­չառ դատա­վո­րը ժամա­նակն է: Ես կարող եմ զգալ և խոստո­վա­նել մեղքի և պատասխա­նատվության ի՛մ բաժի­նը, մյուսնե­րի դատա­վո­րը ժամա­նակ-պատմությունը թող լինի:

Երբ խոսում ենք հայրե­նա­սի­րության, Հայաստա­նի մասին մարդիկ հարցնում են, թե որն է ընդհանրա­պես Հայաստա­նի նպա­տա­կը, ո՞ւր է հայ ազգա­յին գաղա­փա­րա­խո­սությունը: Ոմանք տեղյակ չեն գաղա­փա­րա­խո­սությունից ընդհանրա­պես, ոմանք դա համա­րում են հնա­ցած մի բան: Եթե հնա­րա­վոր է ասեք, թե այսքան տարի ինչո՞ւ հայ ազգա­յին գաղա­փա­րա­խո­սությունը պարզ և հասկա­նա­լի կերպով ամե­նօրյա քարոզ չի դարձել հայ ժողովրդի համար:

-Ինձ էլ համա­րեք, խնդրեմ, այն մարդկանցից, ովքեր տեղյակ չեն գաղա­փա­րա­խո­սությունից ընդհանրա­պես: Ո՞րն է ճապո­նա­ցի ազգի ազգա­յին գաղա­փա­րա­խո­սությունը, ո՞րն է հրեա ազգի ազգա­յին գաղա­փա­րա­խո­սությունը, ֆրանսիա­ցունը, վրա­ցունը… Ի սեր Աստծո, մենք խնդիր ունենք ճշտե­լու, թե ո՛րն է Հայաստան պետության արդա­րացվա­ծությունը տարա­ծաշրջա­նում և աշխարհում, մարդկություն օրգա­նիզմի ո՛ր մասն ենք մենք՝ որպես պետություն, և ի՛նչ առա­քե­լությամբ: Չարենցը, օրի­նակ, կարծում էր՝ «սովո­րա­կան ազգ՝ սովո­րա­կան հոգսե­րով»՝ հակա­ռա­կը համա­րե­լով մազութի­հա­մո­յա­կա­նություն, ուղե­ղա­յին մորմոք, սրտի հիվանդություն: Նա առաջ էր քաշել երեք հարց, որն ակնկա­լում էր երեք պարզ պատասխան – ո՞վքեր ենք մենք, որտեղի՞ց ենք գալիս և ո՞ւր ենք գնում: Խնդիրն այսօր էլ բաց է, և չկա դրա խոսույթը. և դրա փոխա­րեն միայն ճոռո­մա­բա­նություն է կամ նիհի­լիզմ:

Հիմա կրկին սրվել է հայաստանցի-արցախցի հարցը: Շատ շատե­րը կարծում են, որ նման հարց ընդհանրա­պես չկա և այդ ամե­նը քաղա­քա­կան բոնուսներ ստա­նա­լու համար արվող բաներ են: Ձեր կարծի­քով նման հարց կա՞ ընդհանրա­պես: Արդյո՞ք կարող է այնպես պատա­հել, որ քաղա­քա­կա­նության պատճա­ռով հայ ժողո­վուրդը նորից ինքն իր մեջ տրոհվի:

-Հայ ժողովրդի մեջ ցավա­լի տրո­հումնե­րը միշտ էլ եղել են, բայց դրանք դրսեկ են, օտար հատուկ ծառա­յություննե­րից անտե­սա­նե­լիո­րեն ուղղորդվող: Տասնամյակներ առաջ մեր հայրե­նա­դարձ քույրե­րին ասա­ցին «ախպար», որ ընդուվեց որպես վիրա­վո­րանք: Նույնն անում էին ՀԽՍՀ‑ի տարբեր շրջաննե­րի՝ միմյանց հանդեպ վերա­բերմունքնե­րի պարա­գա­յում: Այսօր այդ խայծը կլլել չի՛ կարե­լի: Ինչպես Քենե­դին Բեռլի­նում ասաց. «Այդ բեռլինցին ե՛ս եմ», հիմա մենք պետք է հավատքով կրկնենք. «Այդ արցախցին ե՛ս եմ, այդ ռևանշիստը ե՛ս եմ»: Բայց միևնույն է, օտարնե­րը չեն հաջո­ղե­լու – հայը հին արյուն ունի, ինչպես Չարենցը կասեր:

Երբ խոսում ենք Ցեղասպա­նության ճանաչման մասին, մարդիկ մեծ մասամբ չեն պատկե­րացնում, թե դրա հետև­անքը որն է լինե­լու, իսկ վերջին պատե­րազմից հետո ոմանք արդեն հույսնե­րը կտրել են, թե դա ընդհանրա­պես լինող բան է: Կարծիքներ կան, որ Թուրքիան մեզ կամ կստի­պի հրա­ժարվել Ցեղասպա­նության հարցից, կամ էլ ծայրա­հեղ դեպքում անո­րոշ ներո­ղություն կխնդրի: Ի՞նչ կարծի­քի եք:

-Նախա­պայմաններ չեն լինի, վստահ եմ: Իսկ որ պետք է չշտա­պել, արդեն ասա­ցի: Գուցե և երկրորդ կամ երրորդ քայլը լինի անո­րոշ ներո­ղությունը: Ցեղասպա­նության ճանա­չումը երբևէ լինե­լու է, լինե­լու է և դրա­նից բխող հատուցումը, եթե խելա­կո­րույս արկա­ծախնդիրներ չլի­նենք:

Հայաստա­նում հիմա ո՞րն է ամե­նա­կարև­որ խնդի­րը:

-Իմ խորին համոզմամբ, այսօր Հայաստա­նի ամե­նա­կարև­որ խնդի­րը հոգև­որ անվտանգությունն է, արժեքնե­րի վերա­սահմա­նումը, որից բխում է մնացյալ ամեն բան:

Ավանդա­կան կուսակցություննե­րը բավա­կան թուլա­ցած ու պառակտված վիճա­կում են գտնվում: Նրանք կարո՞ղ են նորից վերգտնել իրենց երբեմնի ուժն ու հեղի­նա­կությունը, թե արդեն անվե­րա­դարձ փոխվել են ու դարձել զուտ քաղա­քա­կան կուսակցություն:

-Մեր ավանդա­կան կուսակցություննե­րը երկար տասնամյակներ գործել են Հայրե­նի­քից դուրս, ուստի բնա­կան է, որ ստանձնել էին նաև ազգա­պահպանման կարև­ո­րա­գույն գործա­ռույթ: Ցավոք, նրանց չհա­ջողվեց ադապտացվել պետա­կա­նությա­նը և Հայաստա­նում դառնալ լիարժեք քաղա­քա­կան կուսակցություններ: Ափսոս, որ Հայ Հեղա­փա­խա­կան Դաշնակցությունը Հայաստա­նում չհա­ջո­ղեց ձևա­վո­րել և գլխա­վո­րել ազգայնա­կան հոսանքը: Ափսոս, որ Սոցիալ-Դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցությունը Հայաստա­նում չհա­ջո­ղեց ձևա­վո­րել և գլխա­վո­րել սոցիա­լիստա­կան հոսանքը: Ափսոս, որ Ռամկա­վար-Ազա­տա­կան կուսակցությունը չհա­ջո­ղեց Հայաստա­նում ձևա­վո­րել ու գլխա­վո­րել ազա­տա­կան (լիբե­րալ) հոսանքը, թեև սփյուռքյան իրո­ղությունը նրան ավե­լի շատ դարձրել էր ինձ հարա­զատ պահպա­նո­ղա­կան հոսանքի կուսակցություն: Մեր պատմա­կան ճակա­տագրի պատճա­ռով այդ կուսակցություննե­րը դժվա­րին կացության առջև են՝ մնա՞լ տասնամյակնե­րի ազգա­պահպան կառույցներ սփյուռքում, թե՞ Հայաստա­նում դառնան դասա­կան իմաստով կուսակցություն: Դա բարդա­գույն խնդիր է. ցավոք, երկու երա­նի մեկ տեղում չի լինում: Սակայն մեր ավանդա­կան կուսակցություննե­րը երևի պետք է վճի­ռը կայացնեն հօգուտ ՀՀ-ում դասա­կան կուսակցություններ դառնա­լու՝ սփյուռքյան շատ գործա­ռույթներ զիջե­լով Հայաստա­նի պետա­կան ինստի­տուտնե­րին և Երև­ա­նից ուղղորդվող համազգա­յին կառույցնե­րին: ՀՅԴ‑ն մի հոյա­կապ կարգա­խոս ուներ (երևի հիմա էլ ունի, չգի­տեմ)՝ «Գաղա­փա­րա­կան կենտրո­նա­ցում, կազմա­կերպչա­կան ապա­կենտրո­նա­ցում»: Իրոք, լրջա­գույն խնդիր է Ձեր բարձրացրած հարցը:

Հիմա բավա­կան անո­րոշ վիճակ է սահմա­նա­զատման ու Ադրբե­ջա­նին տրվող հսկվող ճանա­պարհի առումով: Շատ են անհանգստություններն այն առումով, որ այդ ճանա­պարհը հնա­րա­վո­րություն կտա թուրքե­րին Կ.Պոլսից մինչև Միջին Ասիա հանգիստ գնալ-գալ, իսկ ոմանք էլ կարծում են, որ ընդհա­կա­ռա­կը, այդ հարցե­րի լուծումով Հայաստա­նը դուրս կգա շրջա­փա­կումից ու հնա­րա­վո­րություն կստա­նա այնքան հզո­րա­նալ, որ կարո­ղա­նա ռևանշ վերցնել: Ոմանք էլ համա­ձայն են հզո­րա­նա­լու հետ, բայց դեմ են ռևանշին: Ի՞նչ է կատարվում ընդհանրա­պես:

-Կրկնեմ՝ մենք վերա­սահմա­նումնե­րի խնդիր ունենք: Ռևանշն ամենև­ին չի նշա­նա­կում միայն ավանդա­կան իմաստով պատե­րազմ. ճակատնե­րը շատ են: Հարցը դարձյալ առնչվում է Ձեր հարցե­րից մեկին, թե արդյոք ո՞րն է մեր պետության առա­քե­լությունը: Եթե մենք շարունա­կենք կրկնել հարյուրամյա ապա­քա­ղա­քա­կան մեր մոտե­ցումը, թե մենք սեպ ենք թյուրքա­կան աշխարհի ներսում և պարտա­վոր ենք ինքնա­մո­ռաց կռվել ու մեռնել, ապա դա կավարտվի նրա­նով, ինչով մեկ անգամ ավարտվել է՝ հայրե­նազրկմամբ: Իսկ եթե մենք մեզ սեպ չպատկե­րացնենք, այլ ճանա­պարհ, այդ թվում նաև թյուրքա­կան աշխարհի տարանցի­կության համար, ապա կարող ենք որպես հենց պետա­կան միա­վոր արժեք ներկա­յացնել նաև աշխարհի հզորնե­րի համար ու ծաղկեցնել մեր երկի­րը, ունե­նալ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան իրա­տե­սա­կան հավակնություններ: Հիշենք, որ այդպի­սի բաներ արել են մեր ամե­նաի­մաստուն արքա­նե­րից ոմանք, օրի­նակ՝ Տիգրան Մեծի որդի Արտա­վազդը:

Ոմանք այս վիճա­կը համե­մա­տում են 428թ. հետ, երբ Հայաստա­նը կամո­վին հրա­ժարվեց իր ինքնիշխա­նությունից: Վստահ ենք, որ նման բան տեղի չի ունե­նա, իսկ Դուք ի՞նչ կասեք հիասթափվածնե­րին և վատա­տեսնե­րին: Նրանց վախը ռեալ է, թե ոչ:

-Պետա­կա­նությունը կորցնե­լու վախն ունե­ցողնե­րին միանգա­մայն հասկա­նում եմ ու գորո­վանքով վերա­բե­րում, սակայն դա չափա­զանցված է: 428թ.-ին մենք արդեն կիսված էինք ու անվա­նա­կան թագա­վոր ունե­ցող մարզպա­նություն էինք, որպես պետություն չէինք ճանաչվում արդեն: Մինչդեռ այսօր մեր պետա­կա­նությունը ճանաչված է աշխարհի գրե­թե բոլոր պետություննե­րի կողմից, ՄԱԿ‑ի անդամ ենք: Բացի այս՝ այն ժամա­նակ միայն Իրանն էր ու Հռո­մը. փառք Աստծո, այսօր միայն Ռուսաստանն ու Թուրքիան չեն: Պետա­կա­նությունը կորսվում է միայն այն ժամա­նակ, երբ քաղա­քա­ցին օտարված է նրա­նից, երբ պետությունը չունի տեսլա­կան, երբ պետա­կան ազգը վերածվել է փերե­զա­կի հոգե­բա­նությամբ խառնամբո­խի:

Վարչա­պե­տի և արտա­խորհրդա­րա­նա­կան ուժե­րի հանդի­պումը կարո՞ղ է քաղա­քա­կան ճահճից դուրս գալու փորձ դիտարկվել, կամ Երրորդ ուղու կայացման հնա­րա­վո­րություն:
-Ինքս ի սկզբա­նե թերա­հա­վատ եմ եղել այդ ձևա­չա­փի հանդեպ, և հիմա էլ լիա­հույս չեմ: Տա Աստված, սխալված լինեմ: «Երրորդ ուղի» գուցե չափա­զանցված է ասված. պարզա­պես պետք է հայաստա­նա­կենտրոն լինել: Եթե այդ հարցում խորհրդակցա­կան այս ձևա­չափն օգտա­կար կլի­նի, ուրեմն ողջունե­լի է: