Հարցազրույց Արծրուն Հովհաննիսյա­նի Հետ

Պետությունը սպա­յի մասնա­գի­տությունն այնքան հրա­պուրիչ չի դարձրել, որ հետո հնա­րա­վո­րություն ունե­նա հազա­րա­վոր դիմողնե­րի միջից ընտրել լավե­րին, կրթվածնե­րին:

Պարոն Հովհաննիսյան, 44-օրյա պատե­րազմից առաջ ու հետո հասա­րա­կա­կան կարծի­քի փոփո­խություն  է եղել գրե­թե բոլոր ոլորտնե­րի առումով՝ հիմնա­կա­նում բացա­սա­կան երանգա­վորմամբ: Ինչպես հասկա­նա­լի է, բանա­կի մասին ևս շատ մեծ խոսակցություններ են ծավալվում: Որպես երկա­րամյա զինվո­րա­կան, ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում այդ խոսակցություննե­րը: Դրանք ավե­լի շատ քաղաքակա՞ն ենթա­տեքստեր ունեն, թե ինչ որ բան հասկա­նա­լու և ընմբռնե­լու փորձեր:

Դե գիտեք, մի կողմից մենք պարտություն ենք կրել ու նորմալ է, ու մարդկանց մոտ հարցեր են առա­ջա­ցել, բայց ակնհայտ է մի բան, որ հիմնա­կան հարցադրողնե­րի մոտ շատ մեծ քաղա­քա­կան գերա­կա­յություն  կա: Ավե­լի շատ քաղա­քա­կան է , ոչ թե օբյեկտիվ ‚ու հասա­րակ մարդիկ էլ դրա հետև­ից են գնում: Ամեն ինչ ավե­լի շատ քաղա­քա­կա­նացված է, քան պիտի լինի:

Իսկ զինվո­րա­կան գերա­տեսչություննե­րը փորձո՞ւմ են ճիշտ ձևով բացատրել՝ ինչ եղավ: Շփոթմուքննե­րից ու ապա­տե­ղե­կատվությունից խուսա­փե­լու համար:

Անձամբ ես մի տարի է փորձում եմ ու  ավե­լի շատ էմո­ցիո­նալ շահարկում եմ տեսել դեռ , քան օբյեկտիվ քննարկումներ: Միգուցե ինչ որ բան հետո լինի այդ օբյեկտի­վության բացը լրացնե­լու համար, բայց հասա­րա­կա­կան մակարդա­կում շուտ չի լինի: Պատճառնե­րից մեկը քաղա­քա­կա­նացված հասա­րա­կությունն է և մասնա­գի­տա­կան  վերլուծա­կան մակարդա­կը: Ըստ էության նորմալ, անկախ մեդիա չունենք: Հիմնա­կա­նում ինչ որ մեկի համար են աշխա­տում, դաշտում չկա  ռազմա­կան  փորձա­գետնե­րի քանակ:  Ով էլ գիտի չի խոսում, խուսա­փում է,  որովհետև բոլոր մասնա­գի­տա­կան, պրոֆե­սիո­նալ կարծիքնե­րը խեղդվում են:

44- օրյա պատե­րազմից հետո , ինչպես որ 2016թ-ից հետո էր, այնպես էլ հիմա նորից բարձրացվեց փոփո­խություննե­րի հարցը, ընդհա­նուր փոփո­խություններ, նորություններ, եթե համե­նա­տենք հիմա ու առաջ՝ ի՞նչ է կատարվում այդ առումով: Նորմալ, էական փոփո­խություններ կան թե ինչպես շատերն են հակված կարծե­լու, ավե­լի շատ ցուցադրա­կան բաներ են:

Քանի որ ես հիմա համա­կարգում չեմ, չգի­տեմ թե ամբողջա­պես ինչ է կատարվում: Բնա­կա­նա­բար ամեն ինչի մասին չի էլ ասվի: Մի կողմից աչք շոյող բաներ են եղել, մյուս կողմից էլ, ինչպես ցանկա­ցած զինվո­րա­կան ու սրտա­ցավ մարդ, մենք ուզում ենք ամեն ինչ շատ արագ լինի, թափանցիկ ու լավ, երա­զում ենք՝ արագ լինի ամեն ինչ, մասնա­գի­տա­կան երա­զանքներ են: Ցանկություններ են, բայց ամեն դեպքում պետք է հասկա­նալ, որ լավ թե վատ՝ համա­կարգ կա, որ միանգա­մից զրո­յացնել ու նորը ստեղծել չի լինի, մանավանդ,որ լարված վիճակ ունենք՝ բավա­կան ծանր ու լարված: Մի պաշտոնյան, որ փոխվում է, նրան փոխա­րի­նում է ուրի­շը, և երբ կտրուկ մի քանի մարդ ես փոխում համա­կարգի ակա­դե­միա­կան կառուցվածքն անկում է ապրում, կան օբյեկտիվ պատճառներ, որ չենք տեսնում, բայց ամեն դեպքում լավ փոփո­խություններ կան, շատ շնորհա­լի զինվո­րա­կաններ որո­շիչ պաշտոններ են ստա­ցել:

Դուք որպես զինվո­րա­կան, ծանոթ եք համա­կարգին ու գիտեք ինչն ինչոց է. հիմա դրա­կան փոփխություններ կա՞ն, այսինքն այն բնույթի, որ մարդիկ ակնկա­լում են:

Դրա­կան փոփո­խություններ կան՝ հետև­անք թողնող, բայց թե ինչքան խորքա­յին կլի­նեն ու ինչքա­նով են ազդում, ժամա­նակ է պետք հասկա­նա­լու համար:

Իսկ հենց փոփո­խություննե­րի մասին, որ խոսում է հասա­րա­կությունը, առանձնա­նում է հատկա­պես  քրեա­կան տարրի առկա­յությունը: Դրա մասին են խոսել, որ միշտ եղել է բանա­կում ու 91-ից մինչև հիմա,  չի շրջանցել բանա­կը: Մանա­վանդ, այդքան սպա­նություններ, ինքնասպա­նություններ ու մարդիկ ուզում են հասկա­նալ, թե ի՞նչ է  տեղի ունե­ցել, ինչու՞ է քրեա­կանն այդքան շատ: Հիմնա­կա­նում պաշտո­նա­պես ձևա­կերպումներն այսպի­սին են, որ զենքի հետ անզգուշ վարվե­լու հետև­անք է և այլն: Բայց մարդիկ ուզում են տեսնել իրա­կան մեղա­վորնե­րին, հասկա­նալ, թե ինչու՞ կանո­նադրա­յի­նը չկա, չի պահպանվում, ինչու՞ պատասխա­նա­տուներ չկան ու ինչու՞ է հիմնա­կա­նում այդ ամբողջում մեղա­վոր-անմեղ արվում շարքա­յին ու սերժանտա­կան կազմում:

Դա էդքան էլ այդպես չէ ու այնպես չի եղել, որ մարդ սպա­նեն ու պատասխան չտան, բայց եթե անկեղծ լինենք, հենց նույն զինվորնե­րի ու կրստեր սպա­նե­րի մեջ առկա քրեա­կան տրա­մադրություննե­րը որ կան, որտեղի՞ց են հայտնվել բանա­կում:

Գուցե հենց հասարակությունի՞ց են իրենց հետ բերել…

Իհարկե հենց հասա­րա­կությունից, արժե­հա­մա­կարգա­յին խնդիր ունենք ու ես որ խոսում էի այդ ամե­նի մասին, ինձ ասում էին կարև­ո­րը թողել, մշա­կույթից ես խոսում: Մենք ձևա­վո­րել ենք էսպի­սի համա­կարգ, տարի­նե­րով: Ի՞նչ կերպար ենք էսքան ժամա­նակ տվել կամ զինվո­րին ինչ տվել ենք հենց հասա­րա­կա­կան մակարդա­կում, ստա­նում ենք ու թող չասեն, թե ռեժի­մա­յին տեղում, այսինքն բանա­կում, հնա­րա­վոր է միանգա­մից նժդե­հիզմ լցնել զինվո­րի գլուխը, Անդրա­նիկ, կամ Դրո: Հնա­րա­վոր չի արդեն ձևա­վորված մարդուն մեկ երկու ամսում լրիվ նոր դաստիա­րա­կություն տալ: Ինքն արդեն ձևա­վորված մարդ է ու արդեն պատարստի վիճա­կով գալիս է բանակ: Ու եթե նույնիսկ շատ խիստ իրա­վի­ճա­կում նա վախե­նա­լով իրեն հնա­րա­վո­րինս ավե­լի մեղմ ու նորմալ է պահում, ինքը դա անում է զզվե­լով: Կանո­նա­գիրքը պահում է, բայց իր էությամբ չի ընդունում ու ներքուստ համա­ձայն չի դրա հետ:

Ասա­ցիք, որ հասա­րա­կության մեջ էլ կա այդ քրեա­կան տարրը, այսինքն բանա­կը վաղուց է բախվել դրան, փորձեր արվե՞լ են իրա­վի­ճա­կը շտկե­լու՝ ինչքան որ հնա­րա­վոր է: 

Իհարկե: Բանակն ունե­ցել է նման փուլեր, ամեն կերպ փորձ արվել է ամեն ինչ անել, փոխել, նախա­րարնե­րի միջո­ցով օրի­նակ: Օրի­նակ չեմ կարող չասել Սեյրան Օհանյա­նի մասին, որ գնում հասնում էր վաշտ ու դասակ, փորձում էր ժողովրդի լեզվով ասած՝ հարցը տեղը գցել ու սպա­նություննե­րի ալիքն իջնում էր, բայց ամեն տարի նախա­րա­րը չի կարող հատ հատ այցե­լել բոլոր վաշտերն ու դասակնե­րը:

Իսկ գու՞ցե խնդի­րը կրտսեր սպա­յա­կազմի հետ է:

Դե հա, եթե կրտսեր սպա­յա­կազմը իր տեղում լիներ, նման վիճա­կի չէինք հասնի, բայց ինչպե՞ս լինի, եթե պետությունը նրանց էլ էդ համա­կարգով է դաստիա­րա­կել, իրենք էլ զինվո­րի տարի­քի մարդիկ են, նույն միջա­վայրի: Ու էդ կազմը համալրե­լու համար որոշ սկզբունքներ արվել են, ինչ որ բան ստացվել է, ինչ որ բան՝ ոչ, բայց չի եղել ամե­նա­կարև­ո­րը: Սպան էլի­տա չի դարձել, գրա­վիչ չի եղել: Լեյտե­նանտ դառնում էր խեղճ մարդը, ով գործ չուներ, 10 տարի անց նրանք էլ չեն գալիս: Առա­ջարկվող պայմաննե­րը նրանց էլ չեն բավա­րա­րում: Հետո փորձում էին միամյա կուրսե­րով, «Պատիվ ունեմ»-ով, լրացնել սպա­յա­կան կազմը, բայց էլի չի օգնում մարդիկ ծառա­յում են ու գնում են տուն իսկ իրենցից հրաշք սպա­սել չի լինի:

Ես հասկա­նում եմ, որ մարդիկ պատասխան են ուզում ստա­նալ, դա է դիագնո­զը: Պետությունը սպա­յի մասնա­գի­տությունն էնքան հրա­պուրիչ չի դարձրել, որ հետո հնա­րա­վո­րություն ունե­նա հազա­րա­վոր դիմողնե­րի մեջից ընտրել լավե­րին, կրթվածնե­րին: Նման կերպով պետությունը չի ունե­նա­լու կրստեր սպա­յա­կան լավ կազմ, որի վրա խնդիր դնի արժե­հա­մա­կարգ արմա­տա­խիլ անել: Երբ ունե­նա, կարող է անել: Գոնե ինչ որ շոշա­փե­լի տոկո­սով կզգանք ու տարի­նե­րի ընթացքում կերևա, թե ինչը ոնց, կրթա­կան ցենզը կբա­րե­լավվի:

Բայց եթե 2000-ականնե­րի կեսե­րին ընդունվում էր 100-ից ավել մարդ, մենք կուրսում եղել ենք 250 մարդ, ու մեր վրա դրած ակնկա­լիքն ավե­լի մեծ էր: Բայց երբ 2010-ից սկսած ընդունվել է 50-ից 100 մարդ, ու կարճա­ժամկետ ծրագրե­րի մասնա­կիցներն էլ սպա չեն ուզում դառնալ, ուզում են ծառա­յեն ու գնան տուն, մենք ինչպե՞ս ենք լավ կրտսեր սպա­յա­կան կազմ ունե­նա­լու: Այսինքն Հայաստա­նում ռազմա­կան կրթությունն էլ ունի այն նույն խնդի­րը, ինչ և կրթա­կան համա­կարգն ընդհանրա­պես:

Իսկ երբ խոսում ենք պատե­րազմից, խոսում ենք նաև, թե ով պարտվեց, ով՝ չպարտվեց: Ո՞վ է պարտվել՝ զինվո­րը թե գենե­րա­լը: Այս մասին են խոսում նաև քաղա­քա­կան գործիչնե­րը ու ընդդի­մա­դիրնե­րը, փորձում են իշխա­նությա­նը մեղադրել, իսկ հասա­րակ մարդիկ չեն ուզում մտա­ծել, որ մենք իրոք պարտվել ենք:

Դա և՛ հոգե­բա­նա­կան, և՛ արժե­հա­մա­կարգա­յին առումով միշտ էլ էդպի­սի բան է եղել, որ հասա­րակ ազգը, բանա­կը չի պարտվել: Ունի դոգմա­տիկ ընկա­լում, էդպես էլ պիտի լինի, ու դա ճիշտ է, որովհետև ապա­գա­յին նայե­լու հարց կարող է առա­ջա­նալ, բայց մյուս կողմից ճշմարտություն է , նաև այն իրո­ղություն, որ բանա­կի վրա դրած ռեսուրսն իր ակնկա­լիքն արդա­րացրել է: Արդյունքն ավե­լի բարձր է եղել: Միջին օղակն ամե­նա­ծանրն է: Վաշտ-գումարտակ-գունդ, հատկա­պես գումարտակ-գունդը ամե­նա­բարձր արդյունքն է գրանցել: Մայո­րը կամ գնդա­պե­տը ինչ ստա­ցել է, որն իր վրա ներդրում արվել է, այ էդ տվա­ծից գոնե մեկուկես անգամ ավե­լի բարձր արդյունք է տվել:

Իսկ գու՞ցե մարդկանց ավե­լի ճիշտ տեղե­կացնե­լու ձև կա, որը չի արվում:

Ես պատե­րազմից հետո տասնյակ մարդկանց հետ եմ զրուցել, զոհվածնե­րի ընտա­նիքնե­րի, սպա­նե­րի, հիմա դասա­վանդում եմ, ուր սովո­րում են գումարտա­կի հրամկազմի մարդիկ, ու կա մի տհաճ իրո­ղություն տեղե­կացման առումով: Երբ չկա տեսախցիկ, ժողո­վուրդն ուրիշ բան է խոսում, երբ դուրս է ճնշումից նրան բացատրե­լու բան չկա, նա իդեա­լա­կան ամեն ինչ հասկա­նում է, թե ով ոնց կռվեց, ինչ ոնց, երբ, ինչու: Օդում կախված ոչ մի հարց չկա: Հենց եթեր է հայտնվում, տեսախցիկ, մարդիկ փոխվում են: Ավե­լի ծանր բան ասեմ, Եռաբլուրը որ հարգանքի ու լռության վայր է, գնում ենք եռաբլուր, երբ չկա տեսախցիկ, նկա­րող չկա, չկան շահարկողներ, բոլո­րը լուռ են, համեստ ու հանգիստ: Այնպես, ինչպես որ պիտի լինի, բայց նույն Եռաբլուրում տեսախցիկ է հայտնվում, մարդկանց մի կերպա­րա­նա­փոխվում է: Դա է հասա­րա­կության մեծ մինուսը, գուցե ողջ աշխարհում է էդպես, էդ թրենդը, փաբլիք շոունե­րը, ուրիշ իրա­կա­նության մեջ հայտնվե­լը, բայց հենց չկա տեսախցիկ, կա հանգիստ ընկա­լող մթնո­լորտ:

Պրն. Հովհաննիսյան, 2020թ. պատե­րազմից հետո ողջ աշխարհում բավա­կան թվով ուսումնա­սի­րություններ են արվել՝ սիրո­ղա­կա­նից մինչև լուրջ մասնա­գի­տա­կան: Դրանց ծանրակշիռ մասում հայկա­կան կողմի պարտության հիմնա­կան պատճառնե­րը ներկա­յացվում են հայկա­կան կողմի ընդհա­նուր անպատրաստվա­ծությունն ու անկազմա­կերպվա­ծությունը: Համաձա՞յն եք, որ հայկա­կան կողմը պատրաստ չէր նման պատե­րազմի:

Այո՛: Ակա­դե­միա­պես ենք հասկա­նում ու ինքս էլ ծանոթ եմ ամեն ինչին: Ակա­դե­միա­կան գիտությունը չի կորում, ով ինչքան ուզում է գոռա ու հիստե­րիա դնի, մեղքը ուրի­շի վրա բարդի, բայց դրա­նից ֆիզի­կա­յի կանոննե­րը չեն փոխվում։ Պարտությունն ու հաղթա­նա­կը լավ տղա վատ տղա գոռա­լով չի որոշվում: Ակա­դե­միա­կան ռազմա­կան գիտությունը փաստե­րի վրա հիմնված երև­ույթ է: Իսկ մեզ մոտ բացատրե­լու ու հստակ նշե­լու փոխա­րեն գոռգո­ռոցներ են:

Արդեն տարիուկես անցել է, բայց ոչ մի ինստի­տուտ, ոչ ոք ‚գոնե, մի կարճ ձեռնարկ չի ներկա­յացրել թե ինչ եղավ:

Ես իմ մասով կարող եմ ասել, իհարկե նաև համա­գործակցե­լով անում եմ էդ աշխա­տանքը, շտա­պե­լուց լավ բան դուրս չի գա, ես հիմա անում եմ ու մի 2 տարի հետո հնա­րա­վոր է արդեն պատրաստ լինի: Դուք ևս նկա­տել եք, որ մարդիկ հանգիստ ցուցա­կագրե­լով ամեն ինչ հերթով ներկա­յացնում են, համե­մա­տում են, ընդգծում են՝ սկսած ինժե­նե­րա­կան վիճա­կից մինչև ժողովրդագրա­կան պատկեր ու ֆինանսներ:

Զարմա­նա­լի է, որ նրանք բավա­կան պրոֆե­սիո­նալ են, ծանրակշիռ են: Թվում էր, թե ռուս կամ լեհ բլո­գե­րը չպի­տի կարո­ղա­նա տիրա­պե­տի այդ ամե­նին:

Այո, բայց տիրա­պե­տում են ու վատն այն է, որ տիրա­պե­տողնե­րի մեծ մասը հայ չեն, լիքն են լավ մասնա­գետներ, ափսոս մեծ մասը արտա­սահմանցի է, որ ասե­ղից սկսած մինչև ռազմա­վա­րա­կան պլաններ անդրա­դառնում են՝ փաստարկված ու առանց էմո­ցիա­յի ու քաղա­քա­կան հարցե­րի:

Հավա­նա­բար հիշում եք, երբ անդա­դար խոսում էին Բայրաքթարնե­րի, Իսկանդե­րի, օդ փակել կամ չփա­կե­լու մասին խոսակցություննե­րը: Արցախյան պատե­րազմը շատե­րին ստի­պեց նորո­վի նայե­լու պատե­րազմ ասվա­ծին ու սպա­ռա­զի­նությա­նը: Նույնիսկ տեսանյութեր պատրաստվե­ցին թե՛ հրթիռնե­րի, թե՛ օդա­չուա­վոր և անօ­դա­չու տեխնի­կա­կան միջոցնե­րի մասին: Դուք ունեք սեփա­կան ուսումնա­սի­րություններն այդ մասին: Այսքան տարի­նե­րին մեր ունե­ցած սպա­ռա­զի­նությունը ինչքանո՞վ է համա­պա­տասխան եղել ժամա­նա­կի ընթացքին: Ու եթե համա­պա­տասխան չի եղել, ապա ինչո՞ւ:

Ես մշտա­պես խոսել եմ այդ մասին, մենք հիմնա­կա­նում 2012–15 թթ. սկսած ենք սկսել ժամա­նա­կա­կից զենք ձեռք բերել, բայց նմուշե­րի քանա­կով ենք բերել, մի քանի հատ, էական փոփո­խություն չէր կարող լինել, չենք բերել 6 դիվի­զիոն Իսկանդեր, Թորե­րը 5 դիվի­զիոն չենք բերել, որ էական փոփո­խություն լիներ: Դա նաև ֆինա­սա­կան վիճա­կից էր, երբեմն կարող էինք գոնե ամե­նա­կարև­ո­րից ունե­նալ, եթե ճիշտ գնա­հա­տեինք, թե ինչ է գալու գլխնե­րիս, սա չառնե­նիք, այն մեկը առնեինք ու ոչ թե 5 հատ, այլ 50 հատ:

Իսկ 2016 թիվը բավարա՞ր չէր, որ մենք հստակ եզրա­հանգումներ անեինք:

Ցավոք սրտի 2016թ. մենք նորմալ չհասկա­ցանք թե դա ինչ էր , չհա­սա­կա­ցանք, եթե հասկա­ցանք էլ, ապա չարե­ցինք, օրա­կարգի խնդիր չդա­ռավ մեզ համար էդ ամե­նը:

Իսկ հասա­րա­կությունը ‚ասենք, սպա­սե­լիքներ ուներ Իսկանդե­րից, շատերս հավա­տում էինք, որ դրա­նով պատե­րազմը կվերջա­նա: Այսինքն Իսկանդե­րը սկզբից հերոս էր, հետո՝ հակա­հե­րոս:

Հարցն է այն է, որ 2014–15թթ. ասել եմ, որ Իսկանդե­րին մի դարձրեք սուպերզենք, սխալն արինք ու մարդկանց սպա­սե­լիքնե­րը եղան աստվա­ծա­յին, ինձ պատե­րազմի օրե­րին գրում էին կրա­կեք ու Բաքուն թաղեք ջրի տակ: Էդ ամե­նը հետև­անքն էր էն բանի, որ Իսկանդե­րը դառել էր մի փչած փուչիկ: Ու երբ որ գերագնա­հա­տում ես, հետո միշտ հիասթափվում ես: Նույն բանն արել ենք 2014-ից հետո ձեռք բերված ամեն ինչի մասին։

2012–13թթ. արդեն լիքը նյութ կար թե՛ էշե­լո­նա­յին ՀՕՊ‑ի, թե՛ անօ­դա­չունե­րի ու ընդհանրա­պես ամեն ինչի մասին: Բացատրե­լով ամեն ինչի մասին: Ինչո՞ւ էդ ամե­նը ոչ մի կերպ չի ներկա­յացվել, որ մենք էդպես Իսկանդերն ու Վոյե­վո­դան չնույնացնեինք:

Դե տեսեք, ներքևի մասին խոսե­լիս, պիտի խոսենք վերևի մասին: Եթե լիներ համա­պա­տասխան ծրա­գիր, որ մեզ էս տեսակ պատե­րազմ է սպա­սում, որ մեզ սա է պետք, էդպես չէր լինի, ամեն ինչ թողնված էր առանձին մարդկանց պատկե­րա­ցումնե­րին ու քմա­հա­ճույքնե­րին, իսկ առանձին մարդիկ անձնա­կան պատկե­րա­ցումով թելադրում էին, մեդիան էլ տարա­ծում էր: Սխե­մա­վորված չէր։ Եթե հստակ սխե­մա­յով լիներ էդպես փուչիկ չէր փչվի ու ակնկա­լիք-իրա­կա­նությունն էլ էսպես չէր հիասթա­փեցնի:

Իսկ հրա­մա­նա­տա­րա­կան կոպիտ սխալներ եղե՞լ են, որ հետև­անքներ են թողել:

Իհարկե, շատ-շատ: Եղել են և՛ հերոսներ, գրա­գետ հերոսներ, ու եղել են նաև մեծ սխալներ: Ամեն ինչ միա­տոն չէ: Եղել են զորա­մա­սեր, որ մի շաբաթ կռվել են ու աթս-ների թիրա­խում չեն հայտնվել ու չեն նահանջել, ու նաև եղել են հրա­մա­նա­տարներ, որ առա­ջին շարա­կազմով զորքը տարել են, մեքե­նա­նե­րի կեսը հարվա­ծի տակ է ընկե, ու հետո էլի շարունա­կել են նույն ձևով:

Իսկ պատե­րազմից հետո պետա­կան դվա­ճա­նության հետ կապված դեպքե­րը: Ի՞նչ կասեք պատե­րազմից հետո ԱԱԾ‑ի կողմից բազմա­թիվ մարդկանց պետա­կան դավա­ճա­նության համար մեղադրանքով բերման ենթարկե­լու մասին: Ինչո՞ւ էր դավա­ճա­նությունն այդպես տարածված: Եվ արդյո՞ք վտանգ չկա ապա­գա­յում նույն պատկերն ունե­նա­լու:

Ես դրա պատասխա­նը չունեմ, դա շատ բարդ հարց է։ Ժամա­նակ է պետք: Գուցե վախից, չգի­տությունից: Դավա­ճա­նություն կա. հստակ պլա­նա­վորված դավա­ճա­նություն կա, որ վախից է լինում: Ամեն ինչ միա­տոն չէ: Շատ բարդ ու դժվար հարց է: Միասնա­կան գնա­հա­տա­կան տալ հնա­րոա­վոր չէ:

Հիմա գերի­նե­րի հարցով աղմուկ կա, պատասխա­նատվության հետ կապված հարցեր, թե գերին հերոս է կամ հերոս չէ, պետք է դատել կամ չդա­տել:

Մի արշի­նով չի կարե­լի էդպես անել, բոլոր հանգա­մանքնե­րը մեկ օրի­նա­կի հետ կապել չի լինի: Հնա­րա­վոր չէ բոլոր դեպքե­րը մեկ սկզբունքով գնահատել:Մի արշի­նով չի կարե­լի էդպես անել, բոլոր հանգա­մանքնե­րը մեկ օրի­նա­կի հետ կապել չի լինի: Հնա­րա­վոր չէ բոլոր դեպքե­րը մեկ սկզբունքով գնա­հա­տել:

Քանի որ Դուք Հայաստա­նում զինվո­րա­կան գերա­տեսչության ամե­նա­հայտնի դեմքե­րից եք եղել և Ձեզ այսօր շատե­րը ավե­լի շատ են ճանա­չում քան ներկա­յիս ՊՆ և ՊԲ բարձրաստի­ճան պաշտոնյա­նե­րի, նաև հենց Ձեզ են ուղղվում բազմա­թիվ հարցեր ու մեղադրանքներ: Ըստ էության ձեզնից փորձում են ստա­նալ վերջին 30 տարի­նե­րի պատասխաննե­րը: Ու նաև փորձեր են արվել Ձեզ այս կամ այն քաղա­քա­կան հոսանքնե­րին միացնել: Ինչո՞վ է պայմա­նա­վորված դա:

Ես դա էլ եմ հասկա­նում, դրա պատճառներն էլ պատվի­րա­տունե­րին էլ գիտեմ: Ընկա­լում եմ հասա­րակ մարդկանց: Դա էլ իր հերթին մարդկանց չիմա­ցության հետև­անք է ոչ պրոֆե­սիո­նալ ընդհա­նուր վիճա­կի:  Ողբերգություն է որ պատե­րազմի հանգա­մանքնե­րի մեջ,  բանա­կի գործո­ղություննե­րի վարման մեջ տարբեր խնդիրնե­րը թողած՝ռազմավարական, մատա­կա­րարման, հետա­խուզման և այլն մի կողմ են դնում ու տեղե­կատվա­կան ապա­հովման հարցն են առա­ջին պլան քաշում ու դառնում է համար 1 խնդի­րը 

Հասա­րա­կությանն էլ չեմ մեղադրում: Նա ինչ լսում է, այդ կարծիք արտադրողնե­րին, այդպես էլ ստիպված է առաջ շարժվել: Հասա­րա­կությա­նը չի կարե­լի մեղադրել գլո­բալ աումով: Հասա­րա­կությա­նը մատուցում էին տեղե­կություն, ու էդ մատուցո­ղը ինչ ստեղծում է, դրա հետև­ից էլ գնում են: Նա ստիպված գնում է թեմա­յի հետևցի, որը կապ էլ չունի իր մտա­ծա­ծի հետ: Մեզ մոտ հիմա ամե­նա­կարև­որ հարցը մոռացվում է, ինչ որ մեկի զգեստի ու երգի թեման է կարև­որվում:

Մեզ մոտ միշտ այն կարծիքն է եղել, որ բանա­կը չպի­տի խառնվի քաղա­քա­կա­նությա­նը, բայց և շատ շատե­րը նշում են, որ բանա­կում զինվորնե­րը մշտա­պես ընտրություննե­րին քվեարկել են ստի­պո­ղա­բար և ճնշումնե­րով, իսկ 2020թ. նոյեմբե­րի 9‑ից հետո և՛ ԳՇ‑ն, և՛բազմաթիվ բարձրաստի­ճան զինվո­րա­կաններ հայտնվե­ցին քաղա­քա­կան գործընթացնե­րի մեջ, շատե­րը հենց քաղա­քա­կան հայտա­րա­րություններ արին: Այսինքն ստացվում է, որ բանա­կի ղեկա­վա­րությունը միշտ էլ քաղա­քա­կան գործընթացնե­րի մեջ եղե՞լ է:

Չեմ կարող ասել եղել է կամ ոչ, միգուցե ստիպված է եղել, բայց այո, բանա­կը չպի­տի լինի քաղա­քա­կա­նության մեջ: Դա իմ համոզմունքն է:

Հայաստա­նում շատե­րը համա­րում են, որ մենք պարտվե­ցինք ոչ թե 2020թ. այլ դրա­նից շատ տարի­ներ առաջ, երբ հասա­րա­կությա­նը պարտադրվեց սպա­ռո­ղա­կան ժամանցա­յին հոգե­բա­նություն ու կենսա­կերպ:

Միանշա­նակ, այդտեղ քննարկե­լու բան չկա Ուրիշ ձև չէր էլ կարող լինել; Ոչ հաղթա­նա­կը ոչ պարտությունը կարճա­ժամկետ հետև­անք չէ: Անցնե­լու է որոշ ժամա­նակ մի քանի տարի, բայց գալու է սերունդ, որը բնա­կա­նա­բար ավե­լի քիչ էմո­ցիա­յով է նայե­լու այս ամե­նին: Քիչ թե շատ կիրթ մարդիկ խոսում են Առա­ջին Հանրա­պե­տության մասին ու խորքա­յին են խոսում գոնե 2 տարվա կտրվածքով, որ հանգեցրել է պետության քանդմա­նը: Հիմա էլ էդպես էլի­նե­լու: Մեր թվարկած հարցե­րը 2 կամ 5 հինգ տարվա հետև­անք չէր: Դա հետո են հասկա­նա­լու:

Պատե­րազմից հետո հասա­րա­կության շրջա­նում մեծ չափով հիասթա­փույթյուն և անկումա­յին տրա­մադրություններ են նկատվում: Արդյո՞ք դա պարտությունից ավե­լի ծանր հետև­անքե­րի չի հանգեցնե­լու: Մանա­վանդ անցյալ տարվա նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսնե­րին տեղիունե­ցող մանր բախումնե­րը, շարունա­կա­բար գերե­վարվե­լու պատմություննե­րը ծանր հետև­անք թողե­ցին մարդկանց վրա:

Համա­ձայն եմ, դրա համար գերտեսչություննե­րի սուրբ պարտքը պիտի լինի, որ էն ինչի մասին խոսում ենք՝ բացթո­ղումներն օրի­նակ, շատ արագ սկսի շտկվել, կրթությունից սկսած, ամեն տեղ էն բոլոր կետե­րը որ ակա­դե­միա­կան պատճառ են, պիտի արագ ակա­դե­միա­կան շտկում էլ լինի: Միգուցե ոչ կայծակնա­յին արա­գությամբ, ասենք մի քանի տարում բայց ոչ մի քանի ամսում: Որ էդ կոտրվա­ծությունը, հիսա­թա­փությունը քիչ քիչ վերածվի ասենք կորցրա­ծը հետ բերե­լու հստակ ծրագրի:

Հիմա էս տրա­մադրություննե­րի հետև­անքով, մարդիկ էս պահին էն նույն ավյունը չունեն, ձանձրա­ցել են, շատե­րը իրոք կոտրված են:

Այո, բաներ կան որ էնքան խորն են հիասթա­փեցնում որ նույնիսկ խոսե­լուց ճիշտ չես համա­րի: Ցանկա­ցած մարդ, երբ իր տունն այրվում է, ու չի կարո­ղա­նում հանգցնի, իր կյանքը պիտի փոխվի, այլ ռիթմով պիտի ապրի, այլ արժեքնե­րով, բայց այրվե­լուց հետո էլ եթե նույն վիճա­կով շարունակվում նման նույն իներտ ձևով, այ սա շատ վատ է, ես տեսնում եմ որ սա ե կրթա­կան, հասա­րա­կա­կան, մշա­կութա­կան, պետա­կան մակարդա­կի շատ լուրջ խնդիր է: Ու սա շատ ծանր բան է:

Ռազմա­կան առումով ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում ընդդի­մա­դիր այն կարծիքներն ու հայտա­րա­րություննե­րը, ըստ որոնց պատե­րազմում պարտությունը դավա­ճա­նության հետև­անք էր ու որ իրենք կարող են Շուշի հետ բերել, կամ Արցա­խի հարց լուծել: Որովհետև զանգվածնե­րը երբեմն հավա­տում են, որ իրոք կարե­լի էր նման բաներ:

Անկեղծ ասած չեմ տիրա­պե­տում այդ ամե­նին: Անլուրջ եմ համա­րում այդ ամե­նը, նման խոսակցություննե­րը: Ինֆորմա­ցիոն մանի­պուլյա­ցիան ամե­նա­կարև­որ բանե­րից մեկն է դարձել մեր կյանքում:

Հայաստա­նում ի վերջո մենք կարողանալո՞ւ ենք ունե­նալ մի այնպի­սի նոր, այսպես կոչված երրորդ ուղի, որը Հայաստա­նում ազգա­յին ուժ կդառնա ոչ թե քաղա­քա­կան կուսակցություն և ի վիճա­կի կլի­նի ՀՀ‑ն դարձնել ազգա­յին գաղա­փա­րա­խո­սությամբ օծված երկիր:

Ինձ թվում է, որ կան նման հնա­րա­վո­րություններ, այո կան խմո­րումներ բայց մարդիկ հոգնել են քաղա­քա­կա­նությունից, որովհետև ընտրության ենք գնում 20 կուսակցությամբ: Մարդիկ ձանձրա­ցել են այդ ամե­նից: Ու եթե լինի էդ երրորդ ուժը, պիտի բյուրե­ղացվի ու էնպի­սի գաղա­փա­րա­խո­սության շուրջ, որ ժողո­վուրդն իրոք ռեալ այլընտրանք տեսնի: Գաղտնիք չի, որ սա էլ մի տարվա բան չէ , որ գնում էինք ընտրություննե­րի՝ մի 10 թեկնա­ծուով, չնա­յած գիտեինք, որ 2 թեկնա­ծու կա իրա­կա­նում: Ու ժողո­վուրդը զզվել է էս ամե­նից: Մի օրի­նակ բերեմ: Ես մասնա­գետ չեմ, ես քաղա­քա­գետ չեմ, բայց իմ կողմից շատ սիրե­լի ՀՅԴ‑ն, իրենք որ ազգա­յին դիմա­գիծ ունեն, ծրա­գիր, կամա­վորներ, ռազմա­կան դեմք, ՀՀ երեք խոշոր քաղա­քում ոչ մի ավա­գա­նի չունի: Հենց նախկին դաշնակցա­կաններն են խոսում դրա մասին ի դեպ: Սա նշա­նա­կում է, որ առայժմ մեզ մոտ վիճա­կը ծանրա­նում է: Ժողո­վուրդը զզվել էքա­ղա­քա­կա­նությունից ու հետև­անքն էլ սա է:

Ձեր կարծի­քով ո՞րն է ՀՀ ամե­նա­կարև­որ խնդի­րը, որ անհա­պաղ լուծում կամ գոնե լուծման ընթացք է ենթադրում:

Իմ կարծի­քով ամե­նա­կարև­որ հարցը, որ դժբա­խա­տա­բար կարճա­ժամկետ հարց չէ, մնում է կրթությունը: Մենք ասում ենք արագ արդյունք չի տալիս, բայց րոպե առաջ է պետք ամեն ինչ նորմալ ռելսե­րի վրա դնե­լու: Մի օր արդյունքն ի վերջո տալու է ու հիմա էլ պետք է րոպե առաջ լավա­ցումը սկսի: Մեր խնդիրնե­րի լուծումը կրթության մեջ է ու մեր բոլոր դժբախտություննե­րի գլխա­վոր դերը վատ կրթա­կան համա­կարգն է: