Սփյուռքա­հա­յու Մտո­րումներ

(Մաս Բ.)

Մենք ունենք ռեսուրսներ, հարստություն, փորձ և ցանց՝ ազգա­կերտմանջանքե­րում հաջո­ղության հասնե­լու համար:

Ռուբէն Գարա­գա­շեան

Նույնքան կարև­որ է, որ մենք պարտա­վորվենք մեր անվտանգության մասին ուղղա­կիո­րեն բանակցել մեր թշնա­մի­նե­րի հետ։ Հիմա պապե­նա­կան հողե­րը վերա­դարձնե­լու և մեր թշնա­մի­նե­րից վրեժխնդիր լինե­լու մասին խրոխտ ու շքեղ հայտա­րա­րություննե­րի ժամա­նա­կը չէ: Արդա­րություն պահանջե­լու կամ ընդհանրա­պես պահանջե­լու ժամա­նա­կը չէ։ Բավա­կան է միայն մշա­կութա­յին պահանջը։ Ժամա­նակն է ընդունե­լու այն, ինչ ունենք և այն, ինչ մեզ մնում է, և մեր ողջ ուժե­րը կենտրո­նացնել պետությունը զրո­յից կառուցե­լու վրա, որով մենք բոլորս կարող ենք հպարտա­նալ, և որը մի օր կարող է իր և իր ազգա­յին շահե­րը պաշտպա­նե­լու միջոցնե­րը ունե­նալ:

Ես ոչ միա­միտ եմ, ոչ էլ խաղա­ղա­սեր իդեա­լիստ։ Ես քաջա­տեղյակ եմ պանթուրքիստա­կան գաղա­փա­րա­խո­սությա­նը. Ես հասկա­նում եմ, որ Հայաստա­նը, աշխարհագրա­կան առումով, կանգնած է Թուրքիա­յի ճանա­պարհին այդ երա­զանքի իրա­կա­նացման ճանա­պարհին։ Ես ցեղասպա­նությունը վերապրածնե­րի ժառանգ եմ, երբեք չեմ մոռա­նա և չեմ ների, մինչև Թուրքիան չընդունի պատասխա­նատվությունը և փոխհա­տուցում չլի­նի։ Բայց ես կարծում եմ, որ անհրա­ժեշտ է փորձել կարգա­վո­րել հարա­բե­րություննե­րը Հայաստա­նի և Թուրքիա­յի միջև։ Խոսքը ազգե­րի միջև խաղա­ղության մասին չէ։ Խոսքը պետություննե­րի միջեւ կարգա­վորվող հարա­բե­րություննե­րի մասին է։ Դա առա­ջին քայլն է։ Դա մի օր կարող է հանգեցնել մեր երկու ազգե­րի միջև խաղա­ղության կամ ոչ։ Հուսով եմ, որ դա կլի­նի, քանի որ միայն այդպի­սի խաղա­ղությունը կարող է երաշխա­վո­րել մեր ապա­գան մեր հողե­րում։ Ոմանք կպնդեն, որ «թուրքե­րը թուրք են», և այն րոպեին, երբ մենք կորցնենք ռուսա­կան անվտանգության հովա­նո­ցը, նրանք կներխուժեն Հայաստան և կավարտեն այն, ինչ սկսել են 100 տարի առաջ։ Իմ պատասխանն այն է, որ Ռուսաստա­նի քաղա­քա­կա­նությունը Կովկա­սում և Հայաստա­նի նկատմամբ կախված չէ նրա­նից, թե որքա­նով ենք մենք հավա­տարմո­րեն սպա­սարկում նրանց շահե­րը։ Միամտությունն այն է, որ կարծել, որ եթե մենք նրան հավա­տա­րիմ չմնանք, Ռուսաստա­նը մեզ կպատժի՝ հանձնե­լով թուրքե­րին։ Եթե թուրքա­կան հարձա­կումը Հայաստա­նի վրա հակա­սում է Ռուսաստա­նի կամ տարա­ծաշրջա­նա­յին որևէ այլ տերության շահե­րին, ապա Ռուսաստանն ու այդ տերություննե­րը կանեն ամեն հնա­րա­վո­րը նման հարձա­կումը ձախո­ղե­լու համար՝ անկախ Հայաստա­նի հետ ունե­ցած հարա­բե­րություննե­րից։ Ճիշտ նաև հակա­ռա­կը, եթե պանթուրքիզմը վտանգ լիներ միայն Հայաստա­նի համար, ապա հայկա­կան պետությունը վաղուց դադա­րած կլի­ներ գոյություն ունե­նալ։ Մեր արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունը չի կարող խաղադրույք լինել այն բանի վրա, թե ինչպես կարձա­գանքեն երրորդ կողմե­րը, եթե մենք ենթարկվենք հարձակման: Փոխա­րե­նը այն պետք է նման հարձակման սպառնա­լի­քը վերացնե­լու ջանք լինի

Ես գիտակցում եմ, որ սա զգա­յուն թեմա է, և պետք է դրան մոտե­նալ առա­վե­լա­գույն զգա­յունությամբ, բացությամբ և նրբանկա­տությամբ: Դա ազգա­յին համե­րաշխություն է պահանջում։ Մեզ ներկա­յացված բոլոր ընտրություննե­րը ցավա­լի են։ Մենք պետք է ընտրենք այն մեկը, որն այլևս չի նվա­զեցնի մեր ինքնիշխա­նությունը և շնչե­լու հնա­րա­վո­րություն կտա կենտրո­նա­նալ ազգա­շի­նության վրա:

Այնուա­մե­նայնիվ, կա մի լուսա­վոր կողմ: Ընդհա­նուր առմամբ, մենք ունենք ռեսուրսներ, հարստություն, փորձ և ցանց՝ ազգա­կերտման ջանքե­րում հաջո­ղության հասնե­լու համար: Ի վերջո, խոսքը 3 միլիո­նա­նոց միա­տարր բնակչությամբ փոքր երկրի վերա­փոխման մասին է։ Եթե մեր ռեսուրսնե­րը մոբի­լի­զացվեն և արդյունա­վետ ներդրվեն, դրանք ավե­լի քան բավա­րար կլի­նեն մեր նպա­տակնե­րին հասնե­լու համար:

Այն, որ մենք մինչ այժմ չենք կարո­ղա­ցել արդյունա­վետ կերպով մոբի­լի­զացնել մեր ռեսուրսնե­րը, վկա­յում է մեր պառակտումնե­րի, մեր ներքին կռիվնե­րի, մեր առաջնորդնե­րի անհագ էգո­նե­րի և/կամ գրպաննե­րի և ընդհանրա­պես մեր էլի­տա­նե­րի ձախողման մասին: Ուստի հրա­մա­յա­կան է համա­հայկա­կան նոր ղեկա­վա­րության ի հայտ գալը, աշխարհասփյուռ հայության վստա­հությունը ձեռք բերե­լը, մեր առաջնա­հերթություննե­րի ու նպա­տակնե­րի շուրջ կոնսենսուսի առա­ջարկը և ձևա­վո­րումը և ազգաստեղծ մեր ջանքե­րը մղե­լը:

Իմ կարծի­քով՝ առաջնա­հերթություննե­րը հետևյալն են.

Ինքնա­բա­վություն և անվտանգություն սննդի, էներգիա­յի, ջրի, կապի և պաշտպա­նության ոլորտում

Ներդրումներ կրթության և գիտության մեջ

Դպրոցներ, որոնք պատրաստում են պատասխա­նա­տու ապա­գա քաղա­քա­ցի­նե­րին, ովքեր տեղյակ են իրենց քաղա­քա­ցիա­կան պարտա­կա­նություննե­րին և իրա­վունքնե­րին, գիտեն իրենց պատմությունն ու մշա­կույթը և մոտի­վացված են հաջո­ղության հասնե­լու համար անհրա­ժեշտ հմտություննե­րով և աշխա­տանքա­յին էթի­կա­յով:

Համալսա­րաններ, որոնք համաշխարհա­յին մակարդա­կի են թե՛ ակա­դե­միա­կան, թե՛ հետա­զո­տա­կան տեսանկյունից, և որոնք գերա­զանց են պետության անվտանգության և բարգա­վաճման համար էական ոլորտնե­րում:

Բանակ, որն ինտեգրված է բարձրա­գույն կրթության համա­կարգին, և որտեղ զինվո­րա­կան ծառա­յությունը ոչ թե ընդմի­ջում է կրթա­կան համա­կարգից, այլ ավե­լի շուտ նպաստում է զինվո­րի կրթությանն ու կարիե­րա­յին:

Շարունա­կա­կան կրթա­կան ծրագրեր՝ վերա­պատրաստե­լու նրանց, ում հմտություննե­րը արդիա­կան չեն:

Տնտե­սա­կան աճ և զարգա­ցում

Հիմնա­կան ոլորտնե­րի զարգա­ցում՝ ՏՏ/AI, գյուղատնտե­սություն, բժշկություն, վերա­կանգնվող էներգիա և պաշտպա­նություն

Փոքր բիզնե­սի զարգա­ցում

Արտա­հանման ավե­լա­ցում

Բնակչության աճ

Հայրե­նա­դարձություն

Ծնե­լիության բարձրա­ցում

Կյանքի տեւո­ղության ավե­լա­ցում

Տարա­ծաշրջա­նա­յին և գյուղա­կան զարգա­ցում

Աղքա­տության վերա­ցում և ուժեղ միջին խավի առա­ջա­ցում

Իրա­վա­սու, թափանցիկ և հաշվե­տու պետա­կան կառա­վա­րում

Ներդրումներ ռեսուրսնե­րի և գործիքնե­րի մեջ, որոնք անհրա­ժեշտ են ցանկա­ցած հայի, աշխարհի ցանկա­ցած կետում, հնա­րա­վո­րություն տալու սովո­րել լեզուն, ակտի­վո­րեն ներգրավվել ազգի հետ և կապված մնալ իր արմատնե­րին:

Սա երկար ցուցակ է։ Կարո՞ղ ենք մենք հետա­մուտ լինել բոլոր առարկա­նե­րին՝ առանց արժե­քա­վոր ջանքեր ու էներգիա վատնե­լու: Հավա­նա­բար ոչ. Եթե ես ընտրեի մի ոլորտ, որի վրա պետք է կենտրո­նա­նամ, դա կլի­ներ կրթությունը: Ես ընտրում եմ կրթությունը, քանի որ դա բարձրա­գույն ոլորտ է բազմա­պատկիչ էֆեկտով, այն փոխա­կերպող է իր բնույթով և կարող է հաջո­ղություն բերել բոլոր մյուս ոլորտնե­րում: Եթե մենք ցանկա­նում ենք, որ ապա­գա­յում Հայաստա­նում ավե­լի լավ կառա­վա­րություններ լինեն, ապա պետք է սկսենք նոր սերունդներ կրթել ավե­լի լավ քաղա­քա­ցի­նե­րի՝ իրենց իրա­վունքնե­րին և պարտա­կա­նություննե­րին տեղե­կացված լինե­լուց: Եթե մենք ցանկա­նում ենք, որ հիմնա­կան արդյունա­բե­րություննե­րը զարգա­նան, մեզ պետք են համալսա­րաններ, որոնք պատրաստում են ուսա­նողնե­րին աշխա­տել այդ ոլորտնե­րում և իրա­կա­նացնել հետա­զո­տություններ և զարգա­ցումներ, որոնք կարև­որ են այդ ոլորտնե­րի համար: Մենք պետք է համոզվենք, որ ուսուցիչնե­րը վերա­պատրաստվեն և որա­կա­վորված լինեն այդ անհրա­ժեշտ հմտություններն ու արժեքնե­րը ուսուցա­նե­լու համար, և ուսուցումը դառնա ամե­նա­հարգված և պարգև­ատրվող մասնա­գի­տությունը: Մնա­ցած բոլո­րը բխում են այս առաջնա­հերթությունից: Նաև, դա այն ոլորտն է, որտեղ պահանջվող ներդրումնե­րի ծավա­լը լիո­վին համա­պա­տասխա­նում է մեր՝ որպես ազգի հնա­րա­վո­րություննե­րին: Պատկե­րացրեք, որ ձեռնարկենք վերջին տասնամյակնե­րի ընթացքում Հայաստա­նում իրա­կա­նացված հաջող մասնա­վոր նախա­ձեռնություննե­րը (ԹՈՒՄՈ, FAST, AYP դպրոց, Դիլի­ջա­նի դպրոց, ՀԱՀ, Ռուսա­կան հայկա­կան համալսա­րան և այլն), բազմա­պատկե­լով դրանք հարյուրով և հասա­նե­լի դարձնե­լով բոլո­րին։

Կարև­որ է ունե­նալ ոգեշնչող տեսլա­կան և վստա­հե­լի ռազմա­վա­րություն այս տեսլա­կանն իրա­կա­նացնե­լու համար: Այնուա­մե­նայնիվ, դա գործի միայն կեսն է: Մյուս կեսը հստա­կեցնում է, թե ինչպես մոբի­լի­զացնել մեր ազգի համաշխարհա­յին ռեսուրսնե­րը ռազմա­վա­րությունն իրա­կա­նացնե­լու համար: Ո՞ր կազմա­կերպությա­նը կարե­լի է վստա­հել, որ դա հաջողվի:

Ակնհայտ է, որ Հայաստա­նի իշխա­նությունը չի կարող լինել այստեղ առա­ջա­տա­րը: Այն չունի ոչ կարո­ղություն, ոչ անկա­խություն, ոչ էլ վստա­հե­լիություն, որն անհրա­ժեշտ է հաջո­ղության հասնե­լու համար: Մի օր գուցե, բայց ոչ հիմա և, հավա­նա­բար, ոչ էլ առա­ջի­կա 10 տարում: Հայաստա­նում տիրող էնդե­միկ կոռուպցիան և վերջին 3 տասնամյակնե­րի ընթացքում ակա­նա­տես դարձած յուրա­ցումնե­րի ու ինքնա­հարստացման անհա­մար օրի­նակնե­րը հիմնո­վին խախտել են Սփյուռքի և հայկա­կան պետության միջև վստա­հության հարա­բե­րություննե­րը։

Եթե ոչ հայկա­կան պետությունը, ի՞նչ կասեք մեր գործող համա­հայկա­կան կազմա­կերպություննե­րից որևէ մեկի մասին: Ինչ վերա­բե­րում է եկե­ղե­ցուն: Վախե­նամ, որ, այնտեղ նույնպես պատասխա­նը «ՈՉ» է։ Ես չեմ ուզում նվա­զեցնել այն կարև­որ դերը, որ նրանք խաղա­ցել են մեր պատմության մեջ և ցեղասպա­նությա­նը հաջորդած Սփյուռքում։ Իսկա­պես, մեզա­նից շատե­րը հայ են մնա­ցել և զգում են այն, ինչ այսօր զգում ենք հիմնա­կա­նում նրանց ջանքե­րի շնորհիվ։ Սակայն տխուր իրա­կա­նությունն այն է, որ ժամա­նա­կի ընթացքում այդ սուբյեկտնե­րը կորցրել են իրենց կենսունա­կությունը և մեր ազգի մեծ մեծա­մասնությա­նը ընդհա­նուր նպա­տակնե­րի շուրջ համախմբե­լու ունա­կությունը: Հայաստա­նի անկա­խա­ցումից ի վեր նրանք բոլո­րը ձգտել են աջակցել և օգնել Հայաստա­նին, սակայն նրանց ջանքե­րը շատ հեռու են վերը քննարկված առաջնա­հերթություննե­րը լուծե­լու համար պահանջվող զանգվա­ծա­յին մոբի­լի­զա­ցիա­յից: Նրանք լավ են եղել համայնքնե­րի կառուցման և պահպանման գործում, սակայն ձախողվել են ազգի կառուցման ավե­լի մեծ մարտահրա­վե­րում:

Որո՞նք են որոշ սկզբունքներ, որոնք կարող են առաջնորդել մեզ՝ որո­շե­լու, թե ինչպի­սի կազմակերպություն/կառույց է անհրա­ժեշտ:

Արդյո՞ք նոր կառույցը պետք է լինի ժողովրդա­վա­րա­կան բնույթ, այսինքն՝ անդա­մակցությամբ և ընտրված ղեկա­վա­րությամբ: Որքան էլ ես սիրում եմ ժողովրդա­վա­րությունը, ես վախե­նում եմ նման կառույցից, քանի որ այն կարող է լինել բավա­կան բյուրոկրա­տա­կան և հավա­սար ձայն ու ձայն տալ անհա­վա­սար որա­կի մարդկանց։ Նրա ղեկա­վա­րությունը կայուն և տեւա­կան չի լինե­լու, կառա­վա­րող մարմնում ընտրվե­լու համար պայքա­րում է լինե­լու վատնված էներգիա, և նրա մեջ հեշտությամբ կարե­լի է թափանցել և ազդել վրան: Իմ նախա­պատվությունը կլի­նի ունե­նալ հիմնադրա­մի կամ ՀԿ‑ի պես կառուցված կազմա­կերպություն, որտեղ տնօ­րեննե­րի խորհուրդը սկզբում նշա­նակվում է նախա­ձեռնության մեկնարկի մեջ ներգրավված բոլոր անձանց կոնսենսուսով, այնուհետև այդ տնօ­րեննե­րի խորհուրդը ամեն անգամ ընտրում է խորհրդի նոր անդամներ: Գոյություն ունե­ցող անդա­մը հրա­ժա­րա­կան է տալիս, անգործունակ է, մահա­նում է կամ հասնում է որո­շա­կի տարի­քի:

Համա­գործակցություն Հայաստա­նի կառա­վա­րության հետ. նոր կառույցը պետք է համա­գործակցի ցանկա­ցած կառա­վա­րության հետ և պետք է փորձի համո­զել, համա­գործակցել և ազդել: Այն նախագծե­րի համար, որոնք պահանջում են կառա­վա­րության համա­գործակցություն, նա պետք է պաշտպա­նի իր դիրքո­րո­շումը, հարմարվի, եթե ողջա­միտ է, և շարունա­կի միայն այն դեպքում, եթե կառա­վա­րությունն ընդունում է այն կանոննե­րը և չափա­նիշնե­րը, որոնք կիրառվում են նոր կազմա­կերպության կողմից վավե­րացված բոլոր նախագծե­րի նկատմամբ: Եթե կառա­վա­րությունը խոչընդոտ է, ապա սուբյեկտը պետք է ներգրա­վի հասա­րա­կությա­նը Հայաստա­նում և ձևա­վո­րի հանրա­յին պահանջ իր օրա­կարգի համար: Որոշ ծրագրեր կարող են չպա­հանջել կառա­վա­րության համա­գործակցությունը, և դրանք կարե­լի է անմի­ջա­պես ձեռնարկել։ Գումա­րի հատկա­ցումը միշտ պետք է լինի նոր սուբյեկտի հսկո­ղության ներքո՝ ծախսված յուրա­քանչյուր կոպե­կի 100% հաշվետվությամբ:

Նոր կառույցը (հատկա­պես նրա խորհրդի անդամնե­րը) չպետք է զբաղվի քաղա­քա­կա­նությամբ՝ ընտրություննե­րին մասնակցե­լու, թեկնա­ծունե­րին սատա­րե­լու կամ որևէ քաղա­քա­կան կուսակցության սատա­րե­լու իմաստով։ Այն միշտ պետք է պաշտպա­նի և ոչ թե ընդդի­մա­նա։

Նոր կառույցը չպետք է զբաղվի մաքուր բարե­գործությամբ։ Բոլոր ծրագրե­րը պետք է լինեն ապա­գա­յում ներդրումներ՝ մուլտիպլի­կա­տիվ էֆեկտով և ընկնեն ընդունված առաջնա­հերթություննե­րից որևէ մեկի ներքո։ Այն պետք է լազե­րա­յին կենտրո­նա­ցած մնա առաջնա­հերթություննե­րի վրա և չցրվի ամեն անարժան գործի վրա:

Տնօ­րեննե­րի խորհուրդը չպետք է բաղկա­ցած լինի բացա­ռա­պես խոշոր դոնորնե­րից կամ ֆինանսա­վո­րողնե­րից: Ես դեմ չեմ, որ խոշոր դոնոր լինի խորհրդի կազմում, բայց մենք չպետք է տպա­վո­րություն ստեղծենք, որ այս նոր կազմա­կերպությունը պատկա­նում է մի քանի հարուստ հայե­րի, որոնք թելադրում են դրա օրա­կարգը, քանի որ նրանք չեն ինքնուրույն հոգալ ֆինանսա­վորման բոլոր կարիքնե­րը:

Խորհրդի անդամնե­րի մեծա­մասնությունը պետք է լինեն այն երկրնե­րի քաղա­քա­ցի­ներ, որոնք ժողովրդա­վա­րա­կան են և որտեղ անհա­տա­կան իրա­վունքնե­րը պաշտպանված են օրենքի գերա­կա­յությամբ:

Խորհրդի անդամնե­րը չպետք է լինեն քաղա­քա­կան կուսակցություննե­րի կամ որևէ այլ սուբյեկտի անդամ, որը կարող է ազդել/թելադրել նրանց գործո­ղություններն ու որո­շումնե­րը:

Խորհրդի անդամնե­րը պետք է ընտրվեն հետևյալ չափա­նիշնե­րով.

Հմտություննե­րով և գիտե­լիքնե­րով, ցանցով կամ դրա­մա­հա­վա­քով նպաստե­լու կարո­ղություն

Հայկա­կան լանդշաֆտի իմա­ցություն, մեր առջև ծառա­ցած մարտահրա­վերնե­րը և նախկի­նում ներգրավվա­ծությունը

Հարգված և վստա­հե­լի

Բաց մտա­ծող և դրա­կան

Անկախ (ոչ ավանդա­կան կազմա­կերպություննե­րից մեկի անդամներ կամ աշխա­տա­կիցներ, ֆինանսա­պես անկախ)

Ներկա­յացվա­ծությունը՝ աշխարհագրա­կան, սեռա­յին, սերնդա­յին

Խորհուրդը ստեղծե­լուց հետո այն կնշա­նա­կի տարբեր խորհրդատվա­կան կոմի­տե­ներ և աշխա­տանքի կընդունի մշտա­կան անձնա­կազմ: Այնուա­մե­նայնիվ, նոր կազմա­կերպությունը պետք է խուսա­փի վերև­ից ներքև դառնա­լուց՝ միայն ուղղա­հա­յաց հաղորդակցությամբ: Ավե­լի շուտ նպա­տա­կը պետք է լինի այնպի­սի հարթա­կի ստեղծումը, որտեղ հարթա­կի մասնա­կիցնե­րը կարող են ազա­տո­րեն փոխա­նակվել միմյանց հետ, առա­ջարկություններ անել, նախագծեր ներկա­յացնել, ձևա­վո­րել նախագծա­յին խմբեր և աշխա­տել ապա­կենտրո­նացված ձևով: Խորհուրդը պետք է համոզվի, որ առաջնա­հերթություննե­րը և ռազմա­վա­րություննե­րը հստա­կո­րեն սահմանված են, որ կան նախագծե­րի ընդունման և վավե­րացման հստակ չափա­նիշներ, որ կան կանոններ, ուղե­ցույցներ և ստանդարտներ, որոնք կիրառվում են բոլոր վավե­րացված նախագծե­րի համար (նախագծի կառա­վա­րում, չափումներ, հաշվա­ռում, հաշվետվություններ և այլն): ), և որ անհրա­ժեշտ գործիքներն ու ռեսուրսնե­րը հասա­նե­լի են յուրա­քանչյուր ծրագրի թիմին՝ օգնե­լու նրանց հաջո­ղության հասնել:

Այս առումով արդեն մի քանի ջանքեր կան, և մի քանի սուբյեկտներ են ի հայտ եկել, որոնք փորձում են լրացնել ղեկա­վա­րության վակուումը։ Սա շատ գովե­լի է, բայց մենք պետք է արա­գացնենք գործընթա­ցը, քանի որ ժամա­նա­կի շքե­ղություն չունենք։ Ես անհամբեր սպա­սում եմ ընթերցողնե­րի արձա­գանքնե­րին՝ հույս ունե­նա­լով զարգացնել կրի­տի­կա­կան զանգված ընդհա­նուր օրա­կարգի շուրջ, որը կարող է համախմբել բոլոր ուժե­րը: Եկեք կենտրո­նա­նանք այն ամե­նի վրա, ինչը մեզ միա­վո­րում է, այլ ոչ թե բաժա­նում: