Հայկական կողմը արդէն սկսաւ բարձրաձայնել Մինսքի համանախագահութեան ձեւաչափին վերադառնալու իր ցանկութիւնները եւ Ատրպէյճանի հետ սահմաններու ճշդման համար կը խօսուի միջազգայնօրէն ընդունուած քարտէզները հիմք ընդունիլ: Այս իրողութիւնը ի նպաստ հայկական կողմին է, նկատի ունենալով որ միջազգայնօրէն ընդունուած քարտէզներու համաձայն, Արցախը ոչ մէկ պարագայի գտնուած է անկախ Ատրպէյճանի սահմաններուն մէջ:
Գէորգ Թորոյեան
Նոյեմբեր 9ի յայտարարութիւնը անկիւնադարձ մըն է մեր պատմութեան մէջ: 12 Մայիս 1994էն հաստատուած ստատուս քոն (տիրող իրավիճակ) փուլ եկաւ, 27 Սեպտեմբերին Ատրպէյճանի շղթայազերծած պատերազմին հետեւանքով: Այս յայտարարութեամբ Արեւմուտքը դուրս մղուեցաւ Արցախեան հարցի կարգաւորման գործընթացէն եւ ընդհանրապէս այս տարածաշրջանէն, իսկ փոխարէնը, ռուս-թրքական համաձայնութեամբ, Թուրքիա հիմնական դերակատարներէն մէկը դարձաւ անուղղակի, իմա՝ Ատրպէյճանի միջոցով, եւ նաեւ ուղղակիօրէն՝ ռուսական օրհնութեամբ:
Մինչեւ 44օրեայ պատերազմը, եթէ Հայաստան Ռուսիոյ ռազմավարական դաշնակիցն էր, ապա պատերազմին կրած պարտութեան հետեւանքով յայտնուեցաւ անոր քաղաքական աքցանին մէջ: Թուրք-ատրպէյճանական սպառնալիքը, զոր ռուսերը տեւաբար օգտագործած են Հայաստանը իրմէ կախեալ պահելու համար, աւելի սրեցաւ: Պատերազմի աւարտէն վեց ամիս ետք, Ատրպէյճան ներխուժեց Սիւնիք եւ գրաւեց շուրջ 40 քառ. քիլոմեթր տարածութիւն ու սկսաւ սպառնալ եւ պահանջել Սիւնիքէն միջանցք դէպի Նախիջեւան: Բնականաբար այս զարգացումները եւս տեղի ունեցան Ռուսիոյ լռելեայն համամտութեամբ: Այս իրադարձութիւններուն զուգահեռ ատրպէյճանական կողմը հրապարակ նետեց սահմանագծման եւ սահմանազատման հարցը, հիմք ունենալով Խորհրդային Միութեան ժամանակներու՝ 1970ականներու քարտէզները:
Հայաստան յայտնուած էր անելի առջեւ, եւ քաղաքականօրէն մեկուսացած ըլլալով, բացի Սիւնիքի միջանցքէն, նախնական իր համաձայնութիւնը տուաւ ատրպէյճանական պահանջներուն: Սիւնիքի միջանցքին բացայայտ կերպով դէմ արտայայտուեցաւ Իրանը, իսկ Միացեալ Նահանգներու դեսպանին յաճախակի այցը Սիւնիքի շրջան քաղաքական պատգամն էր բոլորին, թէ Միացեալ Նահանգները դէմ է այդ անցքին: Ատրպէյճան անցքի պահանջքը կը ներկայացնէր Թուրքիոյ հետ ցամաքային կապ ունենալու մտասեւեռումով, որով ժամանակ մը ետք կարելի պիտի ըլլար փանթուրանիզմի իրագործումը, իսկ Ռուսիա, անցքը վերահսկող կողմը ըլլալով, ի վիճակի պիտի ըլլար խափանել Հիւսիս-Հարաւ ծրագիրը (Հնդկաստան, Իրան, Հայաստան, Վրաստան, Սեւ Ծով եւ Եւրոպա), որ ըստ էութեան կը միտի աւելիով մեկուսացնել Ռուսիան: Ճիշդ այդ օրերուն եւրոպացիք որոշեցին Հայաստանի յատկացնել 3 միլիառ եուրօ, որուն մեծագոյն մասը պիտի յատկացուի Սիւնիքի զարգացման: Այս քայլը Եւրոպայի կողմէ պատգամ էր, որ եւրոպացիք եւս դէմ են միջանցքի տրամաբանութեան։
Այս իրադարձութիւններուն առընթեր, Ատրպէյճան բազմիցս յայտարարեց, թէ Արցախի հարց գոյութիւն չունի, իսկ Ռուսիոյ նախագահ Փութին պաշտօնապէս յայտարարեց, թէ Արցախը Ատրպէյճան է եւ թէ ԵԱՀԿի Միսնքի առաքելութիւնը միմիայն կրնայ մարդասիրական ըլլալ: Հայաստան, քաղաքականապէս թոյլ վիճակի մէջ յայտնուած ըլլալով, բարձրացուց խաղաղութեան օրակարգը, նոր արիւնահեղութենէ խուսափելու համար, իսկ Արցախի հարցը դիտարկեց մարդասիրական իրաւունքներու ծիրին մէջ:
Միաժամանակ հրապարակ նետուեցաւ 3+3 ձեւաչափը, որ կովկասեան հարցերու լուծման ամբողջ գործընթացը կը կեդրոնացնէր Ռուսիա-Թուրքիա համաձայնութեան ծիրին մէջ, վերջնականապէս Արեւմուտքը դուրս մղելով տարածաշրջանէն: Այս ձեւաչափը կը ներառէր Ռուսիան, Թուրքիան, Ատրպէյճանը, Հայաստանը, Իրանը եւ Վրաստանը: Վրաստանը մերժեց մասնակցիլ այս գործընթացին, մինչ Հայաստանը բաւական ժամանակ լուռ մնալէ ետք, իր համամտութիւնը յայտնեց:
Բոլոր այս զարգացումները, որոնք տեղի ունեցան Նոյեմբեր 9էն մինչեւ այս տարուան սկզբնաւորութեան, ի նպաստ Հայաստանի եւ Արցախի չէին: Հայաստանի իշխանութիւնները, որոնք կը խօսէին խաղաղութեան օրակարգի մասին, որ ըստ կարգ մը վերլուծաբաններու՝ նախանշան է միութենական պետութեան մը ստեղծման, ուր Հայաստան եւ Ատրպէյճան, յայտնուելով ռուսական մեծ պետութեան մը սահմաններուն մէջ, պատերազմի վերջնական աւարտը պիտի ազդարարէին:
Այս տարուան սկզբնաւորութեան տեղի ունեցած աշխարհաքաղաքական դէպքերն ու իրադարձութիւնները նոր փուլի մը սկզբնաւորութիւնը նշեցին: Յունուարին Ղազախստանի մէջ պատահած դէպքերը պահ մը բոլորին ուշադրութիւնը շեղեց կովկասեան քաղաքական իրավիճակէն, իսկ արդէն Փետրուարին, ռուս-ուքրանական պատերազմի բռնկումով տարածաշրջանը յայտնուեցաւ քաղաքական նոր իրադարձութիւններու առջեւ:
Արեւմուտքը Ռուսիան ներքաշելով Ուքրանիոյ դէմ երկարատեւ եւ մաշեցնող պատերազմի, թուլացուց անոր դիրքերը նաեւ մեր տարածաշրջանին մէջ, ինչ որ առիթ տուաւ հայկական կողմին քաղաքական խուսանաւումներու եւ ժամանակի շահելու քաղաքականութեան: Միաժամանակ հայկական կողմը սկսաւ բաւական գործունեայ արտաքին յարաբերութիւններու, որոնք կրնան նպաստաւոր դիրքեր ապահովել Հայաստանին թէ՛ սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացին մէջ եւ թէ Արցախի հարցով: Արտաքին գործոց նախարարի եւ Ապահովութեան խորհուրդի քարտուղարի արեւմտեան որոշումի մայրաքաղաքներ այցելութիւնները, օտար դիւանագիտական ներկայացուցիչներու յաճախակի այցերը Հայաստան, ցուցանիշ են, թէ նոյեմբեր 9ին Հայաստանի շուրջ հաստատուած քաղաքական-դիւանագիտական սառոյցը սկսած է կոտրիլ: Արեւմուտքը, ի տարբերութիւն Ռուսիոյ, հասկցած է եւ ըստ այդմ կը մշակէ իր քաղաքականութիւնը, որ Կովկասի մէջ Ռուսիոյ միակ եւ յուսալի յենարանը Հայաստանն է:
Հայկական կողմը արդէն սկսաւ բարձրաձայնել Մինսքի համանախագահութեան ձեւաչափին վերադառնալու իր ցանկութիւնները եւ Ատրպէյճանի հետ սահմաններու ճշդման համար կը խօսուի միջազգայնօրէն ընդունուած քարտէզները հիմք ընդունիլ: Այս իրողութիւնը ի նպաստ հայկական կողմին է, նկատի ունենալով որ միջազգայնօրէն ընդունուած քարտէզներու համաձայն, Արցախը ոչ մէկ պարագայի գտնուած է անկախ Ատրպէյճանի սահմաններուն մէջ:
Արեւմուտքի վերաշխուժացումը Կովկասեան ճակատին վրայ հաշտ չընկալուիր Ատրպէյճանի կողմէ, եւ դեռ քանի մը օր առաջ, Լաւրովի Պաքու այցելութենէն ետք, ԵԱՀԿի դերը միմիայն մարդասիրական առաքելութեամբ սահմանափակելու մասին արտայայտուեցան թէ՛ ռուսերը եւ թէ ատրպէյճանցիները:
Տարածաշրջանը յղի է անակնկալներով ու ամէն ինչ կախեալ է Ուքրանիոյ ճակատին վրայ տեղի ունեցող զարգացումներէն: Ռուսիոյ աւելի ու աւելի թուլացումը աւելիով պիտի հզօրացնէ Արեւմուտքին ազդեցութիւնը, որ կրնայ յաւելեալ նպաստաւոր պայմաններ ստեղծել հայկական կողմին համար:
Հոդվածը՝ asbarez.am կայքից։