(Մաս 18-րդ)
Վերջնագիրը ներկայացվեց Դրոյին և այն մեկնաբանությամբ, որ ռուսները չեն եկել Արցախը խլելու հայերից կամ ադրբեջանցիներին տալու, այլ ռուսները միայն մի նպատակ ունեն՝ խաղաղապահ առաքելություն և ամեն ինչ կիանեն, որ նախ դադարեցվեն ազգամիջյան բախումները և այնուհետև, կոմունիստական արդար ղեկավարության արդարացիորեն կլուծեն Արցախի հարցը։ Սակայն պատմությունը ցույց է տվել, որ ամեն անգամ և ցանկացած տեղ, ուր ռուսները մտել են և այդ ձևաչաը ներկայացրել, վերջում միշտ խլվել է հայերի ձեռքից։
Հրանտ Տէր Աբրահամեան
Շարունակում ենք ներկայացնել պատմաբան Հրանտ Տէր-Աբրահամյանի և «Կողբ» հիմնադրամի կողմից նախաձեռնված «Ռուս-թուրքական վանդակ» պատմավերլուծական հաղորդաշարի արդեն 18-րդ մասը:
Իրադարձությունների ընթացքը մեզ հասցրեց 1920թ․, երբ Ադրբեջանը խորհրդայնացվեց։ Հրանտ Տէր-Աբրահամյանը կրկին խոսեց, թե ինչքանով էր մեծ Թուրքիայի դերը Ադրբեջանի խորհրդայնացման հարցում և նույնիսկ հիշատակեց 1920թ․ Քեմալի կողմից ռուսներին ուղարկված նամակը, որում թուրքերը խոստանում էին, որ ամեն ինչ կանեն Ադրբեջանի՝ հնարավորինս շուտ խորհրդայնացման համար։ Այստեղ դառը հեգնանք կա այն առումով, որ մենք կարող ենք մխիթարել մեզ, որ միայն մեր դաշնակիցները չէ, որ մեզ հանձնում են թուրքերին։ Եվ այսպես, Ադրբեջանը խորհրդայնացվեց և ադրբեջանական զորքը մի ակնթարթում դարձավ կարմիր՝ այսինքն բոլշևիկյան բանակ։ Ադրբեջանը խորհրդայնացվեց ապրիլի 28-ին, և արդեն ապրիլի 30-ին ռուսները վերջնագիր ներկայացրին հայերին, որ նրանք դուրս բերեն հայկական զորքերը Զանգեզուրից և Արցախից։ Հայկական երկու երկրամասերի ճակատագիրը տարբեր ուղիներով ընթացավ։
Ռազմական գործողությունները միանգամից չսկսվեցին։ Արցախում վերջնագիրը հայկական կողմին ներկայացրին ռուսական զորքերի հրամանատար Լևանդովսկին և հայ բոլշևիկ Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը։ Վերջինս այդ դեպքերից ընդամենը մի քանի տարի հետո սպանվեց երևանում Ստալինյան ռեժիմի կողմից։ Վերջնագիրը ներկայացվեց Դրոյին և այն մեկնաբանությամբ, որ ռուսները չեն եկել Արցախը խլելու հայերից կամ ադրբեջանցիներին տալու, այլ ռուսները միայն մի նպատակ ունեն՝ խաղաղապահ առաքելություն և ամեն ինչ կիանեն, որ նախ դադարեցվեն ազգամիջյան բախումները և այնուհետև, կոմունիստական արդար ղեկավարության արդարացիորեն կլուծեն Արցախի հարցը։ Սակայն պատմությունը ցույց է տվել, որ ամեն անգամ և ցանկացած տեղ, ուր ռուսները մտել են և այդ ձևաչաը ներկայացրել, վերջում միշտ խլվել է հայերի ձեռքից։ Դրոն, ով ինչ որ չափով դեռևս ռուսական կողմնորոշում ուներ, կատարում է վերջնագիրը և հայկական զորամասերը դուրս են բերվում Արցախից։
Իրավիճակն այլ էր Զանգեզուրում։ Գարեգին Նժդեհը, ով նախապես առաջարկում էր ավելի շատ ուշադրությունը կենտրոնացնել Գողթանի վրա(ներկայիս Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության հարավային մասերը), քանի որ այնտեղի հայերը շատ ավելի վատթար դրության մեջ էին գտնվում, ի վերջո ամրանում է Զանգեզուրում։ Այնտեղ ևս միանգամից ռուսական զորք չի մտնում, նախ բանակցություններ են սկսվում և ի վերջո Նժդեհը հրաժարվում է կատարել նրանց պահանջը և դիմադրության պայյքար է սկսում։
Հրանտ Տէր-Աբրահամյանը բավական երկար խոսեց այն մասին, թե ինչու է Արցախը միշտ կռվախձոր դառնում տարածաշրջանի համար պայքարող ուժերի համար։ Ոչ միայն հայ-թուրքական, հայ-ադրբեջանական, այլ հայ-ռուսական, հայ-ռուս-թուրքական, իսկ ավելի վաղ շրջանում թուրք-պարսկական, ռուս-պարսկական և այլն։ Բանն այն է, որ Արցախն ինքն իրենով պարզապես հերթական մարզ չէ և առավել կարևոր է ոչ թե հանքերի, ջրի կամ այլ տնտեսական պատճառներով այլ ունի հստակ ռազմավարակն ու ստրատեգիական նշանակություն։ Արցախն այն միակ լայն դաշտն է, որը լեռնային լինելով հանդերձ այնպես խիտ կտրատված չէ ինչպես օրինակ Զագեզուրը և Արցախի միջոցով հնարավոր է հսկել Երևանի ու Թիֆլիսի ճանապարհները, ինչպես նաև ուղի հարթել դեպի Բաքու։ Արցախը ծայրահեղ կարևոր է բոլոր նրանց համար, ովքեր մեծ պլաններ ունեն տարածաշրջանի հաշվով։ Եվ ռուսներն էլ այստեղ մտել են ոչ թե պարզապես մեկ-երկու երկրամաս վերցնելու նպատակով, այլ նպատակ ունեին ողջ անդրկովկասի հաշվով։ Իսկ ռուսական շահը պահանջում էր թուրքերի ձեռքով խորհրդայնացնել Ադրբեջանը, նրանց միջոցով խլել Արցախը և Արցախի վրա հենվելով տարածաշրջանի բոլոր կարևոր ճանապարհները սեփական ձեռքում պահել։
Տեսանյութն ամբողջությամբ՝