Կարելի է շատ ավելի շատ գործոններ և մտահոգություններ կազմել, բայց այս գրությունը նպատակ չունի սպառիչ ցուցակ լինելու, հուսանք, որ այն ներկայացուցչական նմուշ է: Այն մեզ բերում է հետևյալ հարցերի շուրջ՝ ի՞նչ կարելի էր անել (կամ պետք է արվեր):
Նորայր Էպլիղաթեան
Հայկական Հայրենադարձության Ձախողումը
Խորհրդային Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո սփյուռքի ազգայնականներն հայերի զանգվածային հայրենադարձություն էին ակնկալում։ Դա տեղի չունեցավ, և արդյունքում այս թեմայի շուրջ բազմաթիվ քննարկումներ են եղել:
Իհարկե, սա բարդ թեմա է, ու տարածքի և վայրի պատճառով ես կփորձեմ հնարավորինս սթափ ներկայացնել իմ տեսակետը այս թեմայի վերաբերյալ:
Իմ ընտրած մոտեցումն է՝ փորձել և պատկերացնել հայրենադարձության մասին մտածող հայ ընտանիքի, որն անտեսում է Rah_Rah‑ի ողջ պատմությունը, որն օգտագործում են «ազգայնականները»:
Ներկայացուցչական օրինակ, թե ինչ է իրենից ներկայացնում հայրենադարձվող ընտանիքը: Այն իր մեջ ներառում է՝
- Ամուսական զույգ,
- Նրանց 3 երեխաները (նախադպրոցական, դպրոցական և քոլեջի տարիքի երեխա):
- Եվ տարեց ծնող:
Փորձեմ ներկայացնել նրանց մտահոգություններն ու ակնկալիքները։
Տարեց ծնող. Անկախ սեռից, տարեցը կլինի, նրանքմտահոգված են դեպի իրենց ծերության ժամանակ ընթացող գործոններով.
- Լեզվի խոչընդոտ. Ես կհասկանա՞մ նրանց և նրանք կհասկանա՞ն ինձ:
- Սոցիալական խոչընդոտ. Կկարողանա՞մ ընկերներ ձեռք բերել, շփվել նրանց հետ և հանգիստ ժամանակում անցկացնել իմ «ոսկե տարիները»:
- Առողջության խոչընդոտ. ի՞նչ կանեմ, երբ հիվանդանամ:
- Կառավարման բյուրոկրատական արգելքը:
- Ինչպե՞ս եմ գլուխ հանելու
- վարչական լաբիրինթոսից:
Զույգը՝
- Կմտահոգվի աշխատանքային և տնտեսական գործոններով,
- Կարո՞ղ եմ աշխատանք գտնել, որը կապահովեմ իմ ընտանիքը (եթե նրանք աշխատողներ են),
- Կարո՞ղ եմ հաստատել իմ մասնագիտական պրակտիկան և որքան ժամանակ կպահանջվի ինքնաբավ դառնալու համար (եթե նրանք պրոֆեսիոնալներ են, օրինակ՝ բժիշկ, իրավաբան կամ մեխանիկ),
- Կարո՞ղ եմ ազատ դաշտ գտնել իմ ձեռնարկատիրական աշխատանքի համար (եթե նրանք ձեռնարկատերեր են),
- Բնակարանային խնդիրներ,
- Լեզվական խնդիրներ,
2 Երեխաներ՝
Երեքն էլ մտահոգված կլինեն կյանքի նորմալ ռիթմ վերադառնալու գործոններով.
- Կկարողանա՞մ ուսումս շարունակել նվազագույն գումարով առանց ժամանակի կորստի
- Որքանո՞վ է տարբերվում նոր կրթական ծրագիրը և արդյոք ես «կհասցնե՞մ այն»:
- Ի՞նչ կասեք ընկերների մասին: Ես գիտեմ, որ կկորցնեմ իմ ներկայիս ընկերներին, թեև
մենք երդվել ենք մնալ «ընկերներ-հավերժ», բայց ես կունենա՞մ նորերը:
Կարելի է շատ ավելի շատ գործոններ և մտահոգություններ կազմել, բայց այս գրությունը նպատակ չունի սպառիչ ցուցակ լինելու, հուսանք, որ այն ներկայացուցչական նմուշ է: Այն մեզ բերում է հետևյալ հարցերի շուրջ՝ ի՞նչ կարելի էր անել (կամ պետք է արվեր): Հետաքրքիր է, որ լուծումների մասին քննարկումը մեկ այլ պարադոքս է առաջ բերում։ Նույն մարդիկ, ովքեր քարոզում են անձնական նախաձեռնության արժանիքներն ընդդեմ կառավարության հրահանգների, այժմ փոխում են իրենց դիրքորոշումը և պնդում, որ կառավարությունը չի անում այն, ինչ պետք է…. Նրանք միջավայր չեն տեսնում անհատական նախաձեռնությունների համար:
Իրավական պաշտպանության հնարավոր միջոցներ.
1. Սփյուռքի վարչություն՝ կարելի էր ունենալ կենտրոնական վայր, որտեղ կարող էին տեղակայվել այս բոլոր հարցեր-պատասխանները-օգնությունը: Եվ անաչառ լինելու համար, կար Սփյուռքի նախարարություն (այժմ այն կրճատվել է գերատեսչական մակարդակով), որտեղ նախարարը պատվո շքանշաններ էր բաժանում խոշոր ֆինանսական բարերարներին։
Կան նաև մասնավոր նախաձեռնություններ, օրինակ ՀՅԴ‑ն ուներ գրասենյակ, ուր ես այցելեցի և եզրակացրի, որ այն չի կարող արդյունավետ լինել առաջին հերթին նեպոտիզմի պատճառով (պատասխանատուն բարձրաստիճան կուսակցականի կինն էր)։
2. Հրեաներից և սիոնիստներից պատճենված հայկական Ալիյա, որը կանդրադառնա վերը նկարագրված բոլոր հարցերին: Եթե խոսենք իսրայելցիների մասին, ապա կիբուց համակարգը նույնպես կարող է ընդունվել և տեղայնացվել:
3. Լեզվի ապակենտրոնացված ինստիտուտ, որը հիմնականում նախատեսված է արևելահայերենն օգտագործող մարդկանց ուսուցման համար:
4. Ընդունել փախստական ընտանիք մեկ տարով՝ մասնավոր նախաձեռնություն՝ պետական սուբսիդավորմամբ: Դրա տարբերակը կարող է լինել ներքին միգրացիայի պատճառով գյուղերի «լքված» տների գնումն ու վերականգնումը: Ստացվում է, որ նրանք ունեն տերեր, ովքեր չեն վաճառել դրանք տարբեր պատճառներով:
Բացառություն: Ի վերջո, ես կցանկանայի նշել մեկ բացառություն վերը նշված բոլոր տրամաբանական դիսկուրսից: Սիրիահայերը գտնվում էին ծանր վիճակում, և պետք է խոստովանել, որ Հայաստանի կառավարությունն իսկապես փորձել է օգնել նրանց։ Այնուամենայնիվ, սիրիահայերը նախընտրեցին գնալ եվրոպական երկրներ: Նրանցից ոմանք նատուրալիզացվելուց և Հայաստանում մի քանի տարի անցկացնելուց հետո ընտրեցին Եվրոպան։ Ինչպե՞ս ենք բացատրում այս երեւույթը:
Դա տրամաբանության սխալ էր։ Մենք խնդիրները ձևակերպում էինք որպես երկուական ընտրություն նրանց գտնվելու վայրի և դեպի Հայաստան հայրենադարձության միջև: Նրանք դրան դիտում էին որպես տարբերակների ընտրություն (Հայաստան գնալու, կամ Եվրոպայի մեկ այլ երկիր կամ այլուր, որը կընդուներ դրանք): Արևմուտքը հաղթեց՝ այն ընկալման պատճառով, որ Հայաստանը թույլ երկիր է՝ շրջապատված թշնամիներով (երկարաժամկետ կենսունակության և կայունության մտահոգություններ):
Եզրակացություն. Մարդիկ արտագաղթում են ծախսերի/օգուտների վերլուծության պատճառով՝
ա. Սոցիալական ցանց
բ. Տնտեսական ցանց
գ. Երկարաժամկետ քաղաքական կայունություն
Ազգայնականությունը դիտարկվող գործոն է, բայց բավարար պայման չէ։
Որպես վերլուծաբաններ և քաղաքականության գնահատողներ, խիստ անհրաժեշտ է գիտակցել այն երևույթները, որոնք հայրենադարձում են, քննարկում և լուծումներ են տալիս այդ մտահոգություններին: