Իրա­վի­ճա­կը Գնա­լով Սրվե­լու Է

Շտա­բի տղա­նե­րը գնա­ցել են, փորձում են փակել ռուսնե­րին, բայց ժողո­վուրդը նրանց հետ չէ: Այսինքն՝ 120 հազա­րա­նոց Արցա­խում այդ մարդիկ չեն ուզում գալ ու այդ տղա­նե­րի կողքին կանգնել, երբ որ կոնկրետ իրենց խնդիր լուծողն իրենք են, իրենք պետք է մի բռունցք դառնան, գան ու այդ բազա­յում ռուսնե­րին ստի­պեն, որ նրանք գործեն:

Դավիթ Ստե­փանյան

Ունե­նա­լու ենք Արցա­խի կորուստ. մի՛ մոռա­ցեք, որ երեք ամսից ցրտերն ընկնե­լու են, ու ես չեմ էլ ուզում ասել՝ ինչ է լինե­լու. Դավիթ Ստե­փանյան

«Մեդիա­լա­բի» հարցե­րին պատասխա­նում է Միջազգա­յին և անվտանգության հարցե­րի հայկա­կան ինստի­տուտի (ՄԱՀՀԻ) փորձա­գետ Դավիթ Ստե­փանյա­նը

– Պարո՛ն Ստե­փանյան, ՄԱԿ‑ի Անվտանգության խորհուրդն արտա­հերթ նիստում քննարկեց Արցա­խի շրջա­փակման հարցը: Անդամ պետություննե­րի ու Հայաստա­նի ներկա­յա­ցուցչի ելույթի վերա­բերյալ ձեր դիտարկումներն եմ խնդրում:

– Հայաստա­նի արտգործնա­խա­րա­րը պետք է իրա­վի­ճա­կը երկու ասպեկտով ներկա­յացներ՝ հումա­նի­տար ու քաղա­քա­կան: Հումա­նի­տա­րը ես գնա­հա­տում եմ շատ բարձր, որովհետև ադրբե­ջա­նա­կան բոլոր հանցա­գործություննե­րը, որոնք այսօր կան, նա թվարկեց: Ես, օրի­նակ՝ ցույց կտա­յի նաև մահա­ցած երե­խա­նե­րի նկարնե­րը ու սովից մահա­ցած արցախցու դիա­հերձա­րա­նի նկա­րը: 

Ցավում եմ, որ քաղա­քա­կան ասպեկտնե­րի մասին Միրզո­յա­նը չխո­սեց: Մենք մոռա­նում ենք, որ ղարա­բաղյան կոնֆլիկտի էջը փակված չէ, ու կա երեք հիմնա­րար դրույթ, որով այդ կոնֆլիկտը կարող է ու պարտա­դիր է լուծվել՝ դա տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությունն է, ժողո­վուրդնե­րի ինքնո­րոշման իրա­վունքը և ուժի չկի­րա­ռումը: 

Արա­րատ Միրզո­յա­նի փոխա­րեն ես հարց կտա­յի. ի՞նչ է պատա­հել, որ միջազգա­յին իրա­վունքն այսպի­սի ընտրա­կան մոտե­ցում է ցուցա­բե­րում Արցա­խի ժողովրդի նկատմամբ, ինչո՞ւ է այս երեք դրույթնե­րից օգտա­գործվում միայն մեկը: Անհրա­ժեշտ էր վերա­դառնալ կոնֆլիկտի ակունքնե­րին. ինչի՞ց է սկսվել կոնֆլիկտը, Ադրբե­ջա­նը 1992 թվա­կա­նին հարձակվել է Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի վրա՝ խախտե­լով սեփա­կան պարտա­վորվա­ծություննե­րը, որոնք վերցրել է իր վրա ԵԱՀԿ‑ի ու նույն ՄԱԿ‑ի առաջ: 

Փաստաթղթե­րը կան, ինչո՞ւ չեն խոսում այս մասին, ես չեմ հասկա­նում, պատասխա­նը չունեմ: Այնպես որ, հումա­նի­տար կողմը ներկա­յացվել է գրե­թե գերա­զանց, իսկ քաղա­քա­կա­նը չի ներկա­յացվել ընդհանրա­պես: 

Անդամ պետություննե­րի դիրքո­րո­շումը, ընդհա­նուր առմամբ, սպա­սե­լի էր. մենք տեսանք, որ մեր կողքին իրա­կա­նում կանգնած է միայն Ֆրանսիան, մնա­ցա­ծը փորձում են խուսա­նա­վել, տանել մոդե­րա­տո­րի դեր: Խոսքն ԱՄՆ‑ի մասին է, որն անում է իր ակցենտնե­րով, ԵՄ‑ի մասին, որն անում է իր ակցենտնե­րով: 

Ռուսաստա­նի մասին ընդհանրա­պես չեմ ուզում խոսել, նա վաղուց դարձել է հակա­մարտության կողմ, որը ծափ է տալիս Ադրբե­ջա­նի ու Թուրքիա­յի հետ, նա մեզ թշնա­մա­կան երկիր է: Երեկ հանդիպման էի, չեմ ուզում նշել՝ ո՛ւմ հետ, բայց այդ հանդի­պումից հասկա­ցա, որ Արցա­խում էլ արդեն դա գիտակցում են, բայց նրանց մեջ կա վախ ռուսնե­րի նկատմամբ: Մյուսնե­րի ելույթնե­րը, կոչե­րը, ամեն ինչ սպա­սե­լի էին: 

– Ի՞նչ տվեց մեզ այդ քննարկումը, օրի­նակ՝ գործա­դի­րի ղեկա­վարն ասում է, որ այդ կերպ միջազգա­յին հանրությունն իմա­ցավ, որ Լաչի­նի միջանցքը փակ է: 

– Կարծում եմ, դա վաղուցվա­նից արձա­նագրված փաստ է, այդտեղ նոր բան չկա, բոլորն էլ գիտեն, որ փակ է: Այլ խնդիր է, որ ոչ մեկը ոչինչ չի ուզում անել, որ Լաչի­նի միջանցքը բացվի, ու այլ խնդիր է, որ ոչ մեկը դա չի անե­լու մեր փոխա­րեն: 

Նորից կրկնեմ նույն բանը. մենք պետք է հասկա­նանք ամե­նագլխա­վո­րը, որ եթե ուզում ենք, որ աշխարհը մեզ օգնի Լաչի­նի միջանցքը բացել, պետք է ստեղծենք իրա­վի­ճակ, երբ այդ երկրնե­րի ղեկա­վարնե­րը ստիպված կլի­նեն դա անել: Այդ իրա­վի­ճա­կը ստեղծել կարե­լի է կատարվո­ղի լայն լուսա­բանմամբ, ութ ամիս է՝ կրկնում եմ այդ ամե­նը: 

Հասա­րա­կություննե­րը պետք է իմա­նան Արցա­խում կատարվո­ղի մասին, իսկ նրանք չգի­տեն դա՝ մեր թերի աշխա­տանքի պատճա­ռով: Պետք է այս հարցում ճնշում լինի, ամբողջ հայության պոտենցիա­լը պետք է օգտա­գործել, դա պետք է լուսա­բանվի, պետք է միջազգա­յին լրագրողներ այնտեղ լինեն, ոչ մեկը չկա այնտեղ:

– Ինչո՞ւ դա չի արվում:

– Չունեմ այդ հարցի պատասխա­նը, հարցրեք իշխա­նության ներկա­յա­ցուցիչնե­րին, երբ նրանց հետ խոսում ես այդ թեմա­յով, նրանք ասում են՝ այո, այո, դա միանշա­նակ ճիշտ քայլ է, պետք է արվի, բայց ինչո՛ւ ութ ամիս չի արվում, ես չեմ հասկա­նում: 

Այսօր շատ մեծ է ԶԼՄ-ների դերը, այդ նկա­րի դերը շատ մեծ է, եթե այսօր մարդիկ տեսնեն, որ Արցա­խում սովա­մահ են լինում, ես վստահ եմ, որ Եվրո­պա­յում, ԱՄՆ-ում շարժումներ կսկսվեն: Հայ համայնքը պետք է դրա­նով զբաղվի, օրի­նակ՝ շատ կուզեի իմա­նալ, Հայ դատը հիմա ինչո՞վ է զբաղված: Եթե մենք ուզում ենք, որ ՄԱԿ-ում կամ որևէ երկրում մոտե­ցում փոխվի, պետք է ճնշում գործադրենք, իսկ ճնշումը այդ թվում դա է: 

Արցա­խում կատարվո­ղը, որ երեկ նայում էի, ցավ էի ապրում: Շտա­բի տղա­նե­րը գնա­ցել են, փորձում են փակել ռուսնե­րին, բայց ժողո­վուրդը նրանց հետ չէ: Այսինքն՝ 120 հազա­րա­նոց Արցա­խում այդ մարդիկ չեն ուզում գալ ու այդ տղա­նե­րի կողքին կանգնել, երբ որ կոնկրետ իրենց խնդիր լուծողն իրենք են, իրենք պետք է մի բռունցք դառնան, գան ու այդ բազա­յում ռուսնե­րին ստի­պեն, որ նրանք գործեն: 

– Պարո՛ն Ստե­փանյան, իսկ չմիա­նա­լու այդ տրա­մա­բա­նությունը ձեզ համար հասկա­նա­լի՞ է:

– Փորձեմ ձեզ բացատրել, ես Արցա­խի հետ ամեն օր կապի մեջ եմ, կարող եմ այդ պատասխա­նը տալ: Արցա­խում կա մարդկանց խումբ՝ 120 հազա­րից մոտա­վո­րա­պես մի 5 հազար հոգի, որոնք ունեն կուտա­կած հարստություն, ու նրանք միայն ու միայն մտա­ծում են իրենց կաշին ու հարստությունը փրկե­լու մասին: Փրկվե­լու համար նրանք պատրաստ են այն, ինչ մնա­ցել է, հանձնեն թուրքին, միայն թե թուրքը թողնի իրենց, որ դուրս գան Արցա­խից, գան Երև­ան, որտեղ տներ ունեն, գնան Ռուսաստան, որտեղ տներ ունեն: 

Այդ մարդիկ, որոնք հիմնա­կա­նում այդ հներն են, նախկիննե­րը, տարա­ծում են նարա­տիվներ ժողովրդի մեջ, որ պետք չէ, ոչինչ մի՛ արեք, կգնաք Հակա­րիի կամրջի մոտ, թուրքե­րը ձեզ վրա կկրա­կեն, կբռնեն: Ադրբե­ջա­նա­կան քաղա­քա­կան նարա­տիվներն այդ մարդիկ ակտիվ տարա­ծում են Արցա­խում, իսկ սովո­րա­կան մարդիկ վախե­նում են ու ոչինչ չեն ուզում անել, իսկ այդ ակտիվ մասսան՝ Արթուր Օսիպյա­նը, Տիգրան Պետրոսյա­նը, շատ քիչ են: Միշտ ասել եմ, եթե արցախցի­ներն ուզում են, որ այդ միջանցքը բացվի, պետք է մի քանի տասնյակ հազար մարդ հավաքվի այնտեղ, ոչ ոք չի միա­նում այդ տղա­նե­րին, իսկ նրանք միայնակ ոչինչ չեն կարող անել:

– Իսկ դրա հետև­անքով ի՞նչ ենք ունե­նա­լու:

– Ունե­նա­լու ենք Արցա­խի կորուստ: Մի՛ մոռա­ցեք, որ պայմա­նա­կան՝ երեք ամսից ցրտերն ընկնե­լու են, ու ես չեմ էլ ուզում ասել՝ ինչ է լինե­լու, այսինքն՝ արցախցի­նե­րի դիմադրության ռեսուրսն անվերջ չէ: Ադրբե­ջանն այսօր կիրա­ռում է քաղա­քա­կա­նություն, որն աշխարհում չի կիրառվել նացիստա­կան Գերմա­նիա­յի փլուզումից հետո, այսինքն՝ մարդկանց սովա­մահ անե­լով, ստի­պել են հանձնվել, հիմա Ալիևն է դա անում: 

Ես ձեզ մի բան ասեմ. երբ դեռ ադրբե­ջա­նա­կան անցա­կե­տը չէին դրել, Արցա­խից մի բարձրաստի­ճան պաշտոնյա, ես դարձյալ անուն չեմ հնչեցնի, ասաց՝ ոնց որ ադրբե­ջանցի­ներն ուզում են անցա­կետ դնել, ասա­ցի՝ ո՞նց, ասաց՝ չգի­տեմ, ուզում են դնեն: Այսինքն՝ Արցա­խում չկա պլան, թե այս գործո­ղությա­նը ի՛նչ է հաջորդե­լու, դնե­լուց հետո ասում են՝ ինչ անենք, բերե­ցին, դրե­ցին: Գետի հոսանքով գնում են ու մտա­ծում, որ կարող է այդ ճանա­պարհին մի քար հանդի­պել, դրա­նից բռնեն, իրենք չեն ուզում դուրս գալ, որովհետև դուրս գալիս կարող է ոտքե­րը վնա­սեն: Իրա­վի­ճա­կը սա է, ու ինչքան այսպես գնաց, այնքան վատա­նա­լու է: 

Ութ ամիս առաջ պետք է սկսեին գործել նրանք: Կա միջազգա­յին կոնսենսուս հիմա, որը եթե չլի­ներ, Ադրբե­ջա­նը վաղուցվա­նից զորքը մտցրել էր, բոլո­րին գերե­վա­րել ու Արցա­խի հարցը փակել: Նրան դա թույլ չեն տալիս անել, նրանց ուղիղ կերպով ասվել է՝ եթե դա անեք, մենք մեր մոտե­ցումնե­րը միանգա­մից փոխե­լու ենք Արցա­խի լուծման մասով: Հիմա Ադրբե­ջա­նը դա չի կարո­ղա­նում անել, անում է սա, հիմա մենք էլ պետք է սրա դեմն առնենք, որի մասին ասել եմ ամիսներ առաջ: Արցա­խում կան քիչ մարդիկ, որոնք ուզում են դա անել, բայց նախկիննե­րը, իշխա­նության մի մասը, գենե­րալնե­րը խանգա­րում են: 

Մի ծիծա­ղե­լի բան ասեմ. ավտո­բուս կար երկհարկա­նի, որի վրա Շուշի էր գրված, այդ ավտո­բուսի տերն ապրում է Մոսկվա­յում, նա այդ ավտո­բուսի վարորդին գործից ազա­տել է այդ դեպքից հետո, հասկանո՞ւմ եք, թե ուր է հասնում այս ամե­նը, ու այդ մարդը, որն ապրում է Մոսկվա­յում, արցախցի է: 

Այս պայմաննե­րում ինչպե՛ս կարող ենք հույսներս ՄԱԿ‑ի կամ մեկ այլ ուրի­շի վրա դնել, եթե ներսից գնում է բացա­հայտ սաբո­տաժ: Այս ամենն օդից չեմ ասում, փաստե­րով գիտեմ, միայն անուններ չեմ ուզում տալ: Մարդիկ ուզում են Արցա­խը հանձնել ու փրկել իրենց կաշին, իսկ թե սովո­րա­կան մարդիկ ի՛նչ կլի­նեն, ես չգի­տեմ:

Քրիստի­նե Աղա­բեկյան

MediaLab.am