Ինչո՞ւ Է Ադրբե­ջա­նը Պահանջում Լուծա­րել ԵԱՀԿ‑ը

Ի վերջո, Ադրբե­ջա­նի իրա­կա­նացրած էթնիկ զտումնե­րը երբեք չեն ընդունվել միջազգա­յին հանրության կողմից։ Երբեք չես իմա­նա, թե ինչպես տարբեր գործընթացներ կարող են զարգա­նալ գլո­բալ փոփո­խություննե­րի ներկա ժամա­նա­կաշրջա­նում: Միշտ չէ, որ հնա­րա­վոր է թաքցնել կատարվա­ծի մեղքը։ Եվ այստեղ անհանգստա­նա­լու բան կա։

Մանվել Սարգսյան

Ադրբե­ջանն այս ուղղությամբ աշխա­տում է արդեն մի քանի տարի։ Եվ դա հիմնված է մեկ մշտա­կան թեզի վրա՝ «Հայաստա­նի կողմից Ադրբե­ջա­նի տարածքի 20%-ի երեսնամյա օկուպա­ցիա­յի մասին»։ Հայտա­րարվում է ինչպես ծրագրված դատա­վա­րության, այնպես էլ պատճառված վնա­սի համար պահանջվող բազմա­մի­լիարդա­նոց փոխհա­տուցման մասին։ Իսկ մեր քաղքե­նի­նե­րը պատկե­րա­ցում չունեն Ադրբե­ջա­նի հասցեին մեղադրանքնե­րի այս 30-ամյա զինա­նո­ցի մասին, որոնք պահպանվում են ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ Մինսկի խմբում։ Ըստ ամե­նայնի, Ադրբե­ջա­նի հետա­գա պահանջնե­րը կսթա­փեցնեն շատե­րին. իզուր չէր, որ Ադրբե­ջա­նը հայտա­րա­րեց, որ Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման հիմնա­կան սկզբունքը լինե­լու է իր պահանջը, այլ ոչ թե Ալմա-Աթա­յի հռչա­կա­գի­րը։ Թերևս շատե­րի համար այս վտանգա­վոր մտադրություննե­րի ողջ էությունը լիո­վին պարզ չէ: Ուստի հակիրճ կնկա­րագրեմ Ադրբե­ջա­նի այս մտադրություննե­րի էությունը, որոնք սկզբունքո­րեն բավա­կա­նին թափանցիկ են։ Իսկ տրա­մա­բա­նությունը սա է. «Կուլ տալով» Արցա­խը՝ Ադրբե­ջա­նի ղեկա­վա­րությունը առանձնա­հա­տուկ եռանդով գնում է դեպի Հայաստա­նին մեղադրե­լու Ղարա­բաղյան առա­ջին պատե­րազմի հետև­անքնե­րի համար։ Ադրբե­ջա­նի հետպա­տե­րազմյան քաղա­քա­կա­նության մեջ կա Հայաստա­նին «մահա­ցու մեղքի» մեջ մեղադրե­լու և դրա համար անվերջ պահանջներ ներկա­յացնե­լու համառ սկզբունք։ Ադրբե­ջա­նը փորձում է 2020 թվա­կա­նի երկրորդ պատե­րազմով ստեղծված խնդիրնե­րը քողարկել 1990-ականնե­րի պատե­րազմի խնդիրնե­րով։ Ավե­լին, նա փորձում է ձեւա­կերպել Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության խեղդա­մա­հության եւ դրա վերացման հայե­ցա­կարգ: Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի նախկին ղեկա­վարնե­րի կալա­նա­վո­րումը հետապնդում է Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության դեմ դատա­վա­րություն կազմա­կերպե­լու և նրան ֆաշիստա­կան գաղա­փա­րա­խո­սությամբ և էքսպանսիո­նիստա­կան քաղա­քա­կա­նությամբ զինվե­լու մեջ մեղադրե­լու մտադրություն։ Արդյունքում նպա­տա­կը Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության անօ­րի­նա­կա­նության և դրա լուծարման անհրա­ժեշտության մասին թեզն առաջ քաշելն է։ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի Հանրա­պե­տության ինքնա­լուծարման գործում հաջո­ղությունը Ադրբե­ջա­նին հույս է ներշնչում Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության լուծարման ծրագրե­րի իրա­գործման համար։ Ադրբե­ջա­նի հույսե­րը կապված են գլո­բալ քաղա­քա­կան փոփո­խություննե­րի ժամա­նա­կաշրջա­նի տրա­մա­բա­նության հետ, որոնք արդեն հաշվի են առնում համաշխարհա­յին բոլոր տերություննե­րը։ Հաշվի է առնվում, առա­ջին հերթին, այն, որ սառը պատե­րազմի ժամա­նա­կաշրջա­նի սկզբունքներն ու ինստի­տուտնե­րը կորցրել են իրենց արդյունա­վե­տությունը։ Բայց կա ևս մեկ պատճառ՝ վախ պատե­րազմ սկսե­լու հնա­րա­վոր մեղադրանքնե­րից։ Ի վերջո, Ադրբե­ջա­նի իրա­կա­նացրած էթնիկ զտումնե­րը երբեք չեն ընդունվել միջազգա­յին հանրության կողմից։ Երբեք չես իմա­նա, թե ինչպես տարբեր գործընթացներ կարող են զարգա­նալ գլո­բալ փոփո­խություննե­րի ներկա ժամա­նա­կաշրջա­նում: Միշտ չէ, որ հնա­րա­վոր է թաքցնել կատարվա­ծի մեղքը։ Եվ այստեղ անհանգստա­նա­լու բան կա։ 1991 թվա­կա­նին՝ ԽՍՀՄ Սահմա­նադրության լուծարման ժամա­նակ, Ադրբե­ջանն ակնհայտո­րեն լուրջ մտա­հո­գություններ ուներ։ Այդ ժամա­նակ՝ 1991 թվա­կա­նի դեկտեմբե­րի 16-ին, արդեն ընդունվել էին Եվրո­պա­կան խորհրդի կողմից Արև­ելյան Եվրո­պա­յի և Խորհրդա­յին Միության նոր պետություննե­րի ճանաչման սկզբունքնե­րը. «Համայնքը և նրա անդամ երկրնե­րը չեն ճանա­չում այն իրո­ղությունը, որը ագրե­սիա­յի արդյունք է։ Նրանք հաշվի են առնե­լու ճանաչման հետեւանքնե­րը հարեւան պետություննե­րի համար»։ Եվ այն պահին Ադրբե­ջա­նի Հանրա­պե­տությունն անցել էր երկար տարի­նե­րի ջարդե­րի և նախկին Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ տարածքից մոտ 450 հազար էթնիկ հայե­րի բռնի տեղա­հանման միջով՝ ձեռք բերե­լով ագրե­սիա­յի վրա հիմնված երկրի իմիջ։ «Օղակ» օպե­րա­ցիան, որի արդյունքում Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի 24 գյուղե­րի բռնի տեղա­հա­նումը տեղի ունե­ցավ, սկսվում է նույն ժամա­նա­կաշրջա­նից։ Ինչպես ցույց տվե­ցին այդ ժամա­նա­կա­հատվա­ծում Ադրբե­ջա­նի գործո­ղություննե­րը, նա տագնա­պած էր եվրո­պա­կան պետություննե­րի կողմից իր ինքնիշխա­նությունը չճա­նա­չե­լու սպառնա­լի­քից։ Իրա­վի­ճակն այնպի­սին էր, որ գրե­թե միա­ժա­մա­նակ անկա­խություն հռչա­կե­ցին նախկին Հայկա­կան ԽՍՀ‑ն, ԼՂԻՄ‑ը և Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ‑ն։ Իսկ ինքնո­րոշված Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղը ոչ մի մասնակցություն չի ունե­ցել ինքնահռչակ Ադրբե­ջա­նի Հանրա­պե­տության Սահմա­նադրության ձեւա­վորմա­նը, եւ ընդհա­կա­ռա­կը, հռչա­կել է իր անկա­խությունը։ Հետխորհրդա­յին տարածքում իրա­վա­կան անո­րո­շության պայմաննե­րում ոչ ոք այն Ադրբե­ջա­նի մաս չէր համա­րում։ Սակայն նորաստեղծ Ադրբե­ջա­նի Հանրա­պե­տությունը չթաքցրեց իր հավակնություննե­րը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի նկատմամբ, թեև 1991 թվա­կա­նի իր սահմա­նադրա­կան ակտով հրա­ժարվեց ԽՍՀՄ իրա­վա­կան ժառանգությունից։ Նման պայմաննե­րում միջազգա­յին հանրությունը՝ ի դեմս ԵԱՀԽ‑ի, ի սկզբա­նե արձա­նագրեց Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի կարգա­վի­ճա­կի շուրջ տարա­ձայնություննե­րի փաստը։ Պետք էր ինչ-որ կերպ որո­շել այդ պետություննե­րի ճակա­տա­գի­րը նոր պետություննե­րի ճանաչման ծրագրե­րի շրջա­նակնե­րում։ 1992 թվա­կա­նի հունվա­րի 30-ին (ընդա­մե­նը մի քանի պետություննե­րի կողմից ճանաչված) Ադրբե­ջա­նը Հայաստա­նի հետ նույն օրը ընդունվեց ԵԱՀԽ կազմ։ Փաստո­րեն, այդ պետություննե­րի ինքնիշխա­նությունն այնուհետև ճանաչվեց ԵԱՀԽ‑ի կողմից՝ պայմա­նով, որ նրանք ճանա­չեն Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի պատկա­նե­լության վերա­բերյալ տարա­ձայնություննե­րի առկա­յությունը և պայմա­նա­վորվեն, որ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի ապա­գա կարգա­վի­ճա­կը կորոշվի միջազգա­յին կոնֆե­րանսի ժամա­նակ՝ ԵԱՀԽ‑ի հովա­նու ներքո: Երկու պետություններն էլ տվել են նման համա­ձայնություն՝ խոստա­նա­լով հարցը լուծել խաղաղ ճանա­պարհով։ Հայաստանն ու Ադրբե­ջա­նը համա­ձայնել են այս պայմաննե­րին և հավա­տա­րիմ են եղել վեճի խաղաղ կարգա­վորմա­նը։ ԵԱՀԽ Խորհրդի 1992 թվա­կա­նի մարտի 24‑ի Հելսինկիի լրա­ցուցիչ հանդիպման եզրա­կա­ցություննե­րի ամփո­փագրի 11-րդ կետում ասվում է, որ «Նախա­րարներն ի գիտություն են ընդունել Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի հանձնա­ռությունը՝ լիա­կա­տար աջակցություն ցուցա­բե­րե­լու ԵԱՀԽ‑ի Խորհրդի ներկա­յիս նախա­գա­հության առա­քե­լությա­նը, տարա­ծաշրջա­նին, ինչպես նաև այլ գործո­ղություննե­րին, որոնց վերա­բերյալ Խորհուրդը համա­ձայնություն է տվել ԵԱՀԽ-ին, և կոչ է անում երկու երկրնե­րին ակտի­վո­րեն իրա­կա­նացնել այս հանձնա­ռությունը՝ նպա­տակ ունե­նա­լով հասնել կայուն խաղաղ կարգա­վորման»: Վեճի առարկան ինքնին որակվել է որպես «զինված հակա­մարտություն Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում և նրա շուրջը»։ Այս փաստաթղթում Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղը որեւէ կապ չի ունե­ցել Ադրբե­ջա­նի հետ։ Սակայն, ստա­նա­լով իր ինքնիշխա­նության ճանա­չումը և ԵԱՀԽ-ին անդա­մակցությունը, Ադրբե­ջանն անմի­ջա­պես խախտեց իր միջազգա­յին պարտա­վո­րությունը։ Նա ռազմա­կան ագրե­սիա սկսեց Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի դեմ, որպեսզի թույլ չտա Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի կարգա­վի­ճա­կի որոշման համա­ժո­ղո­վի իրա­կա­նա­ցումը։ Բայց Ադրբե­ջա­նի ագրե­սիան վերածվեց նրա պարտության՝ զգա­լի տարածքա­յին կորուստնե­րով։ Նախկին Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ‑ի բնակչության տարանջա­տում է եղել էթնի­կա­կան սկզբունքով։ Նախկին Ադրբե­ջա­նա­կան ԽՍՀ‑ի 86 հազար քառա­կուսի կիլո­մետրից ընդա­մե­նը 74 հազար քառա­կուսի կիլո­մետրն է բաժին հասել Ադրբե­ջա­նի Հանրա­պե­տությա­նը՝ 12 հազար քառա­կուսի կիլո­մետրի վրա ձևա­վորվել է Արցա­խի Հանրա­պե­տությունը (ԼՂՀ): Որտե՞ղ կարող ենք արձա­նագրել Ադրբե­ջա­նի հանցա­գործությունը միջազգա­յին մասշտա­բով. հանցանքն այն է, որ Ադրբե­ջա­նը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հիմնախնդրի շուրջ առկա տարա­ձայնության ֆոնին միջազգա­յին ճանա­չում ձեռք բերե­լու ցանկությամբ խաբեց համաշխարհա­յին հանրությա­նը‘ խախտե­լով հակա­մարտությունը խաղաղ ճանա­պարհով լուծե­լու իր պարտա­վո­րություննե­րը։ Նման գործո­ղություննե­րի արդյունքում ստեղծվեց մի տարածք, որի վերահսկո­ղությունը նույնպես վիճա­հա­րույց դարձավ։ ՄԱԿ‑ի Անվտանգության խորհրդի բանաձև­ե­րով ճանաչվել է այս տարածքը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի զինված ուժե­րի («տեղա­կան ուժեր») վերահսկո­ղության տակ, և որոշվել է բաժա­նել դրա վերահսկո­ղությունը նախկին ԼՂԻՄ‑ի սահմա­նա­յին գծով։ Սակայն 2020 թվա­կա­նին Ադրբե­ջա­նը որո­շեց անեքսիա­յի ենթարկել վեճի առարկան՝ ԼՂՀ‑ն։ Մեկ այլ հանցա­գործություն էլ է տեղի ունե­ցել։ Այստեղ կարող ենք կանգ առնել։ Բնա­կա­նա­բար, Ադրբե­ջա­նը մտա­վա­խություն ունի, որ Հայաստա­նը կարող է մի օր իր դեմ հայցեր ներկա­յացնել Միջազգա­յին դատա­րան։ Ուստի, անհրա­ժեշտ է հետ պահել Հայաստա­նին նման քայլից։ Սա այն պրակտի­կան է, որը մենք տեսնում ենք այսօր: Հիմնա­կան նպա­տա­կը Հայաստա­նին Արևմուտքի ցանկա­ցած աջակցությունից մեկուսացնե­լու ռազմա­վա­րությունն է, որի մի մասն է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վերացման ուղղությունը։