Սիրիան Կրկին Կրա­կի Մեջ, Պատե­րազմը Վերսկսվում Է

Հակա­մարտությունը խորա­ցավ, երբ այլ տարա­ծաշրջա­նա­յին և համաշխարհա­յին ուժեր՝ Սաուդյան Արա­բիա­յից, Իրա­նից, ԱՄՆ-ից մինչև Ռուսաստա­նը, ներգրավվե­ցին՝ քաղա­քա­ցիա­կան պատե­րազմը վերա­ծե­լով «պրոքսի պատերազմ»-ի։ ISIS‑ը նույնպես կարո­ղա­ցավ ամրապնդել իր դիրքե­րը երկրում, մինչև որ զգա­լի պարտություններ կրեց։

CNN

Սիրիա­յում ապստամբնե­րը արա­գո­րեն առաջ են գնա­ցել դեպի երկրի երկրորդ խոշոր քաղաք՝ Հալեպ, վերա­կենդա­նացնե­լով հակա­մարտությունը, որը տարի­ներ շարունակ հիմնա­կա­նում մարած էր։
Վերջին տարի­նե­րին միայն սահմա­նա­փակ հաջո­ղություննե­րի հասնե­լուց հետո ապստամբնե­րը արդեն իսկ գրա­վել են մոտ 60 քաղաք և գյուղ, որոնք վերահսկվում էին կառա­վա­րա­կան ուժե­րի կողմից, ինչպես նաև Սիրիա­կան բանա­կի բազա և ռազմա­կան հետա­զո­տա­կան կենտրոն՝ ընդա­մե­նը հարյուր մետր հեռա­վո­րության վրա Հալե­պից։
Ուրբաթ օրը զինված ապստամբ խմբե­րը հայտա­րա­րե­ցին, որ մտել են քաղաք, որը 2016-ից գտնվում էր կառա­վա­րության վերահսկո­ղության տակ։
Նույն օրը Հալե­պի համալսա­րա­նի ուսա­նո­ղա­կան հանրա­կա­ցա­րա­նում հրե­տա­նա­յին կրա­կոց է տեղի ունե­ցել, որի հետև­անքով զոհվել է չորս մարդ, ըստ Սիրիա­յի պետա­կան լրատվա­կան գործա­կա­լության՝ SANA‑ի, որը հարձակման համար մեղադրել է ընդդի­մա­դիր խմբա­վո­րումնե­րին։ Ապստամբ խմբի խոսնակ Հասան Աբդուլղա­նին այդ մեղադրանքնե­րը անվա­նել է «անհիմն սուտ»։
Հինգշաբթի առնվազն 15 խաղաղ բնա­կիչ, այդ թվում՝ 6 երե­խա և 2 կին, զոհվել են, և 36 այլ քաղա­քա­ցի­ներ վիրա­վորվել են օդա­յին հարվածնե­րի և հրե­տա­կո­ծություննե­րի հետև­անքով ապստամբնե­րի վերահսկո­ղության տակ գտնվող Հալե­պի և Իդլի­բի գյուղա­կան շրջաննե­րում, հայտնում է «Սպի­տակ սաղա­վարտներ» կամա­վոր փրկա­րա­րա­կան խումբը։
«Գործո­ղության նպա­տակն է ազա­տագրել մեր օկուպացված տարածքնե­րը քրեա­կան ռեժի­մից և իրա­նա­կան զինյալնե­րից, ինչպես նաև ստեղծել անվտանգ միջա­վայր՝ տեղա­հանվածնե­րի համար, որպեսզի նրանք վերա­դառնան իրենց քաղաքներ ու գյուղեր», – CNN-ին ասել է Աբդուլղա­նին։
Սիրիա­յի բանա­կը հայտա­րա­րել է, որ «հակազդում է ահա­բեկչա­կան կազմա­կերպություննե­րին» և պնդել, որ «ծանր կորուստներ» է պատճա­ռել խմբե­րին՝ սկսած չորեքշաբթի օրվա­նից։ Չորեքշաբթի տեղի ունե­ցած անսպա­սե­լի գործո­ղությունը նշում է առա­ջին լուրջ բախումը սիրիա­կան ապստամբնե­րի և ռեժի­մի միջև 2020 թվա­կա­նի մարտից ի վեր, երբ Ռուսաստա­նը և Թուրքիան միջնորդե­ցին հյուսի­սում հրա­դա­դա­րի համա­ձայնագրին։ Հակա­մարտությունը դրա­նից հետո հիմնա­կա­նում մնա­ցել է մարած, միայն փոքր մասշտա­բի բախումներ են տեղի ունե­ցել ապստամբնե­րի և Ասա­դի ռեժի­մի միջև։ ՄԱԿ‑ի տվյալնե­րով՝ ավե­լի քան 300,000 խաղաղ բնա­կիչ է զոհվել ավե­լի քան մեկ տասնամյակ տևած պատե­րազմի ընթացքում, և միլիո­նա­վոր մարդիկ տեղա­հանվել են տարա­ծաշրջա­նում։
Սիրիա­յի քաղա­քա­ցիա­կան պատե­րազմը սկսվեց 2011 թվա­կա­նի Արա­բա­կան գարնան ընթացքում, երբ ռեժի­մը ճնշեց Ասա­դի դեմ ժողովրդա­վա­րա­կան ապստամբությունը, որը նախա­գահ էր 2000 թվա­կա­նից։ Երկի­րը սուզվեց լիա­մասշտաբ քաղա­քա­ցիա­կան պատե­րազմի մեջ, երբ ձևա­վորվեց կառա­վա­րա­կան զորքե­րի դեմ պայքա­րող ապստամբա­կան ուժ՝ հայտնի որպես Ազատ Սիրիա­կան Բանակ։
Հակա­մարտությունը խորա­ցավ, երբ այլ տարա­ծաշրջա­նա­յին և համաշխարհա­յին ուժեր՝ Սաուդյան Արա­բիա­յից, Իրա­նից, ԱՄՆ-ից մինչև Ռուսաստա­նը, ներգրավվե­ցին՝ քաղա­քա­ցիա­կան պատե­րազմը վերա­ծե­լով «պրոքսի պատերազմ»-ի։ ISIS‑ը նույնպես կարո­ղա­ցավ ամրապնդել իր դիրքե­րը երկրում, մինչև որ զգա­լի պարտություններ կրեց։
Անցած տարվա ընթացքում Իրա­նը ակա­նա­տես է եղել իր ամե­նա­թանկարժեք պրոքսի Հեզբոլլա­հի պարտություննե­րին Իսրա­յե­լի սաստիկ օդա­յին և ցամա­քա­յին հարձա­կումնե­րի պատճա­ռով Լիբա­նա­նում։ Այդ զինյալ խումբը, որը ճանաչվում է Ասա­դի ռեժի­մը սիրիա­կան ապստամբնե­րից փրկե­լու գործում իր դերով, այժմ զգա­լիո­րեն թուլա­ցած է՝ իր ղեկա­վարնե­րի մեծ մասը սպանվել են։
Թուրքիան փորձել էր կանգնեցնել ապստամբնե­րի հարձա­կումը՝ «կանխե­լու լարվա­ծության հետա­գա սրում տարա­ծաշրջա­նում Իսրա­յե­լի ագրե­սիա­յի հետև­անքով», CNN-ին ասել է թուրքա­կան անվտանգության աղբյուրը՝ անդրա­դառնա­լով Լիբա­նա­նի և Գազա­յի պատե­րազմնե­րին։
Աղբյուրը նշել է, որ ապստամբնե­րը սկսե­ցին, ի սկզբա­նե, «սահմա­նա­փակ գործո­ղություն» Ասա­դի ռեժի­մի դեմ, սակայն այն ընդլայնե­ցին, երբ ռեժի­մի ուժե­րը փախան Հալե­պի շրջա­կայքում գտնվող քաղաքնե­րից։ CNN‑ը չի կարող հաստա­տել այդ պնդումնե­րը։
Իրա­նա­կան պետա­կան լրատվա­մի­ջոցնե­րը հայտնել են, որ Սիրիա­յում Իրա­նի Իսլա­մա­կան հեղա­փո­խա­կան պահա­կախմբի բրի­գա­դի գենե­րալ Քիումարս Փորհա­շե­մին՝ Սիրիա­յում բարձր մակարդա­կի ռազմա­կան խորհրդա­կան, սպանվել է Հալե­պում։
Իրանցի իր գործընկե­րոջ հետ հեռա­խո­սազրույցում Իրա­նի արտա­քին գործե­րի նախա­րար Աբբաս Արաղչին մեղադրել է ԱՄՆ-ին և Իսրա­յե­լին ապստամբնե­րին «վերա­կենդա­նացնե­լու» մեջ և «հաստա­տել է Իրա­նի շարունա­կա­կան աջակցությունը» Սիրիա­յի կառա­վա­րությա­նը և բանա­կին։ Կրեմլի խոսնակ Դմիտրի Պեսկո­վը կոչ է արել սիրիա­կան իշխա­նություննե­րին «արագ վերա­կանգնել կարգը այս տարածքում և վերա­կանգնել սահմա­նադրա­կան կարգը»։
Թուլա­ցած Դիմադրության առանցք
Վերլուծա­բաննե­րը նշում են, որ ապստամբնե­րը օգտա­գործում են Հեզբոլլա­հի թուլա­ցած վիճա­կից առա­ջա­ցած վակուումը՝ Սիրիա­յում առաջխա­ղացման համար։ «Ապստամբնե­րը տեսնում են հնա­րա­վո­րություն՝ փորձարկե­լու առաջնագծե­րը՝ Հեզբոլլա­հի թուլա­ցած, ճնշված Իրա­նի և Ուկրաի­նա­յով զբաղված Ռուսաստա­նի պայմաննե­րում… ապստամբնե­րը զարմա­ցած էին իրենց հաջո­ղությամբ և գործե­ցին ավե­լի վճռա­կան, քան սպա­սում էին», – ասել է Նանար Հավա­չը՝ Բրյուսե­լում գտնվող Միջազգա­յին ճգնա­ժա­մա­յին խմբի Սիրիա­յի հարցե­րով ավագ վերլուծա­բա­նը։ «Ապստամբնե­րը տեսնում են ուժե­րի փոփո­խություն»։
Ավե­լի քան մեկ տասնամյակ Իրա­նը և Ռուսաստա­նը մատա­կա­րա­րել են ուժեր և զենք՝ Ասա­դի իշխա­նությունը պահե­լու համար։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդո­ղա­նի ղեկա­վա­րությամբ Թուրքիան աջակցել է ապստամբ խմբե­րին և տեղա­կա­յել թուրքա­կան ուժեր՝ վերահսկե­լու ապստամբնե­րի հենա­կե­տե­րը Հյուսի­սա­յին Սիրիա­յում։
Իրա­նը պահպա­նել է ռազմա­կան ներկա­յությունը Սիրիա­յում՝ Ասա­դի իշխա­նությունը պահե­լու և տարա­ծաշրջա­նա­յին ռազմա­վա­րա­կան կետե­րը պաշտպա­նե­լու համար։ Նրա Իսլա­մա­կան հեղա­փո­խա­կան պահա­կա­խումբը վերջին տարի­նե­րին Իսրա­յե­լի հարվածնե­րի թիրախ է դարձել, այդ թվում՝ 2024 թվա­կա­նի ապրի­լին իրա­նա­կան դեսպա­նա­տան շենքի վրա Դամասկո­սում կատարված հարձա­կումը, որի արդյունքում սպանվեց պահա­կախմբի բարձրաստի­ճան հրա­մա­նա­տար, ինչը հանգեցրեց Թեհրա­նի կողմից Իսրա­յե­լի նկատմամբ առա­ջին անգամ ուղղա­կի հարվա­ծին։
Իրա­նի պրոքսին կարև­որ դեր է խաղա­ցել Ասա­դի օգտին տարածքներ վերագրա­վե­լու հարցում, որոնք կորցվել էին զինյալ խմբե­րի և ապստամբ խմբե­րի դեմ։ Նրա մարտիկնե­րը Ասա­դի անունից պայքա­րել են Սիրիա­յի զինված ընդդի­մության և ալ-Քաի­դա­յի հետ կապված Նուսրա ճակա­տի դեմ։ Սիրիան հիմնա­կան լոգիստի­կա­կան հենա­րան է ծառա­յել խմբի համար՝ Լիբա­նա­նում հրթի­ռա­յին զինա­նոց ստեղծե­լու գործում։
Անցած տարվա ընթացքում Հեզբոլլա­հի մարտա­կան ուժե­րը ուշադրությունը տեղա­փո­խել են Իսրա­յե­լի ուղղությամբ՝ զորքե­րը Սիրիա­յից Լիբա­նան տեղա­փո­խե­լու նպա­տա­կով՝ կորուստնե­րը ամրապնդե­լու համար, քանի որ Ասադն ավե­լի մոտե­ցել է Ծոցի արա­բա­կան պետություննե­րին և ավե­լի պասիվ է դարձել Իրա­նի «Դիմադրության առանցքի» հետ հարա­բե­րություննե­րում, նշել է Հավա­չը։
Իսրա­յե­լը մեծ վնաս է հասցրել խմբին Լիբա­նա­նում՝ սպա­նե­լով նրա երկա­րամյա առաջնորդ Հասան Նասրալլա­հին և վերացնե­լով խմբի բազմա­թիվ բարձրաստի­ճան ղեկա­վարնե­րին։ Սեպտեմբե­րին Իսրա­յե­լի բանա­կը լայնա­ծա­վալ հարձա­կում է սկսել երկրի շիա-մեծա­մասնություն ունե­ցող տարածքնե­րում, որտեղ Հեզբոլլա­հը մեծ ազդե­ցություն ունի, և ռմբա­կո­ծել է Լիբա­նա­նի այլ հատվածներ։
«Հեզբոլլա­հի նպա­տա­կը Իսրա­յե­լի ներսում ցանց ստեղծելն էր՝ զենք տեղա­փո­խե­լու համար, որպեսզի պատե­րազմի դեպքում օգտա­գործեն, բայց նրանք սրա­նից հետո այլևս հնա­րա­վո­րություն չեն ունե­նա», – ասել է Իսրա­յե­լի Պաշտպա­նության ուժե­րի ներկա­յա­ցուցի­չը։

Աղբյուրը՝ CNN

Թարգմա­նեց՝
Արա­յիկ Մկրտումյա­նը