Ռուս-Արբե­ջա­նա­կան Գործարք՝ Ընդդեմ Երև­ա­նի

Խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրումն ինձ համար ռեալ չէ, չեմ էլ կարծում, որ նույնիսկ դրա ստո­րագրումից հետո պետք է այդ հայցե­րը հետ կանչել, որովհետև դա շատ քիչ է։ Մինչև Ադրբե­ջա­նի հետ մեր խնդիրնե­րը վերջնա­կա­նա­պես չլուծվեն, իսկ դա առա­ջին հերթին սահմանն է, իրա­վունք չունենք որևէ նման քայլ անել։

Դավիթ Ստե­փանյան

Ռուսաստանն ու Ադրբե­ջա­նը գործում են սինքրոն․ Ալիևի հարցազրույցը Ռուսաստա­նի պատվերն էր. Դավիթ Ստե­փանյան

«Մեդիա­լա­բի» հարցե­րին պատասխա­նում է Միջազգա­յին և անվտանգության հարցե­րի հայկա­կան ինստի­տուտի (ՄԱՀՀԻ) ասո­ցացված փորձա­գետ Դավիթ Ստե­փանյա­նը

– Պարո՛ն Ստե­փանյան, Նիկոլ Փաշինյա­նը հարցազրույցի ձևա­չա­փով պատասխա­նել է Իլհամ Ալիևի՝ ռուս լրագրող Դմիտրի Կիսելյո­վին տված հարցազրույցում հնչեցրած հայտա­րա­րություննե­րին ու պահանջնե­րին։ Հայկա­կան կողմի պատասխաններն ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում։ Ո՞ր կետե­րը կառանձնացնեիք:

– Եթե մենք ընդունենք, որ այս հարցազրույցը որպես պատասխան հնչել է հանրայնացված, այսինքն՝ բաց, ես կարծում եմ, որ բավա­կա­նին հաջող պատասխան էր, որովհետև վարչա­պետն այնտեղ կետ առ կետ պատասխա­նել է ալիևյան հարցադրումնե­րին ու պահանջնե­րին։

Ես ամե­նա­շատն ուշադրություն կդարձնեի այն կետին, որում նա ասում է, որ եթե Ադրբե­ջա­նը չի ցանկա­նում հարձակվել Հայաստա­նի վրա, ապա էսկա­լա­ցիա­յի հավա­նա­կա­նությունը զրո է։ Սա շատ կարև­որ թեզ է, որովհետև Ալիևն անընդհատ փորձում է իր ապա­գա ագրե­սիան արդա­րացնել Հայաստա­նի կողմից ինչ-որ պրո­վո­կա­ցիա­նե­րով։

Ես կարծում եմ, որ այստեղ կա շատ կարև­որ մի կետ. ես տեղե­կություն չունեմ՝ երբ բանակցում են փակ ձևա­չա­փով, այդ հարցե­րը բարձրաձայնվո՞ւմ են, թե՞ ոչ: Եթե բարձրա­ձայնվում են, օրի­նակ՝ 300 հազար չգո­յություն ունե­ցող ադրբե­ջանցի­նե­րի վերա­դարձի իրա­վունքը, ապա մենք կարող ենք բարձրա­ձայնել 160 հազար ռեալ գոյություն ունե­ցող Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի էթնիկ զտված մարդկանց վերա­դարձի իրա­վունքը:

Ես չգի­տեմ՝ այս մասին խոսվո՞ւմ է բանակցություննե­րի ընթացքում։ Եթե խոսվում է, ապա այս բաց պատասխա­նում այդ մասին խոսե­լու կարիք չկար այս պահին, բայց եթե դա տեղի չի ունե­նում, եթե մենք ընդհանրա­պես որևէ ձևով չենք ասում, ապա պետք էր այդ մասին բաց խոսել։ Այսինքն՝ այս հարցում ես տեղե­կատվության պակաս ունեմ, բայց այդ հարցի մասին պետք է բարձրա­ձայնել ցանկա­ցած դեպքում՝ որպես հակակշիռ։

Ինչ վերա­բե­րում է Նիկոլ Փաշինյա­նի հարցազրույցի մնա­ցած դրույթնե­րին. կարծում եմ, որ ամեն ինչ նորմալ է։ Ամե­նա­հե­տաքրքի­րը, որի վրա կուզեի կենտրո­նա­նալ, հետևյալն է․ իրա­կա­նում այս պահին հայ-ադրբե­ջա­նա­կան բանակցա­յին օրա­կարգը բավա­կա­նին կոնստրուկտիվ է ընթա­նում, ու Ալիևի հարցազրույցը, որը նա տվել է ռուսնե­րին, կոնկրետ իմ մեջ շատ մեծ տարա­կուսանք է առա­ջացնում, որովհետև նրա ընդհա­նուր տոնայնությունն ու հայտա­րա­րություննե­րը հայ-ադրբե­ջա­նա­կան իրա­կան օրա­կարգի հետ որևէ աղերս չունեն։

Խնդիրն այստեղ է, ու ես ենթադրում եմ հետևյա­լը, որ այս հարցազրույցն իրա­կա­նում եղել է Ռուսաստա­նի պատվե­րով, ու այն, որ դա վարել է Դմիտրի Կիսելյո­վը՝ Պուտի­նի անձնա­կան օգտա­գործման պրո­պա­գանդիստը, խոսում է այն մասին, որ Ռուսաստա­նից եղել է հարցազրույցի պատվեր, որպեսզի Ալիևը վերա­հաստա­տի իր հավա­տարմությունը Պուտի­նին, ինչը և Ալիևն արեց։

Այսինքն՝ այն բոլոր հայտա­րա­րություննե­րը, որ Ալիևն արեց, որի մի մասն էլ ողջունվեց Մարիա Զախա­րո­վա­յի կողմից, իսկ նա ՌԴ արտգործնա­խա­րա­րության պաշտո­նա­կան ներկա­յա­ցուցիչն է, խոսում է այն մասին, որ այստեղ կա սինքրոն գործե­լաոճ Ռուսաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի միջև, ու այս ամե­նը 2022‑ի երկկողմ պայմա­նա­վորվա­ծություննե­րի արդյունք է։ Ալիևը փորձում է արդա­րա­նալ, թուրքա­կան բազա­յի մասին ինչո՞ւ ասաց, որ Ադրբե­ջա­նի տարածքում բազա­ներ չկան, դա էլ է արդա­րացման ձև։ Բոլորն էլ գիտեն, որ ոչ թե բազա­ներ կան, այլ թուրքա­կան բանակն է գտնվում Ադրբե­ջա­նում ու ղեկա­վա­րում է ադրբե­ջա­նա­կան բանա­կը՝ առնվազն բարձրաստի­ճան սպա­նե­րի մակարդա­կով, խոսքն այս մասին է։

– Ըստ ձեզ՝ այդ հարցազրույցի կազմա­կերպման միակ նպա­տա­կը, ինչպես ասում եք, եղել է Պուտի­նին հավա­տարմություն հայտնե՞լը, թե՞ նաև Հայաստա­նին ինչ-որ բաներ հասկացնե­լը։

– Խնդիրն այն է, որ այդ երկու նպա­տա­կը սինքրո­նացված են, գտնվում են մեկ տիրույթում, երկուսն էլ իրար հետ շատ լավ շաղկապված են, որովհետև այստեղ կա ընդհա­նուր ռուս-ադրբե­ջա­նա­կան շահ, որովհետև այսօր մեր տարա­ծաշրջա­նում կա երկու ռեալ դաշնա­կից՝ Ռուսաստանն ու Ադրբե­ջա­նը։

– Պարո՛ն Ստե­փանյան, երբ հայկա­կան կողմը հայտնում է միջազգա­յին ատյաննե­րում ներկա­յացված հայցե­րից հրա­ժարվե­լու պատրաստա­կա­մության մասին, միջազգա­յին իրա­վունքի մասնա­գետնե­րը, օրի­նակ՝ ասում են, որ դա առա­վել շատ վնա­սե­լու է Հայաստա­նին, քան Ադրբե­ջա­նին, եթե իհարկե նա էլ հրա­ժարվի իր հայցե­րից, որոնք ավե­լի քիչ են։ Ձեր գնա­հատմամբ՝ ճի՞շտ է այն, որ հայկա­կան կողմը պատրաստա­կա­մություն է հայտնում այդ մասով։

– Իմ անձնա­կան կարծի­քը հետևյալն է․ Հայաստա­նը կարող է հրա­ժարվել այդ հայցե­րից մեկ դեպքում, եթե Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի միջև լինի 100 տոկո­սով դելի­մի­տացված ու դեմարկացված սահման, միայն այդ դեպքում։ Մնա­ցած դեպքե­րում՝ խաղա­ղության պայմա­նա­գիր և այլն, դրանք ուղղա­կի կողքից կցորդներ են։

Ինձ համար կարև­ո­րը խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը չէ, մինչև սահմա­նը դելի­մի­տացված, դեմարկացված չլի­նի, երկու կողմից սահմա­նա­պահներ չլի­նեն, մենք իրա­վունք չունենք այդպի­սի քայլե­րի գնալ։ Սա է միակ պայմա­նը, որովհետև այդ դեպքում պատե­րազմի հավա­նա­կա­նությունը տասնյակ անգամնե­րով նվա­զե­լու է, երբեք չի կարե­լի բացա­ռել հավա­նա­կա­նությունը, բայց տասնյակ անգամնե­րով նվա­զե­լու է:

Խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրումն ինձ համար ռեալ չէ, չեմ էլ կարծում, որ նույնիսկ դրա ստո­րագրումից հետո պետք է այդ հայցե­րը հետ կանչել, որովհետև դա շատ քիչ է։ Մինչև Ադրբե­ջա­նի հետ մեր խնդիրնե­րը վերջնա­կա­նա­պես չլուծվեն, իսկ դա առա­ջին հերթին սահմանն է, իրա­վունք չունենք որևէ նման քայլ անել։

– Ադրբե­ջա­նա­կան կողմը պատրա՞ստ է սահմաննե­րի հստա­կեցմա­նը։

– Ադրբե­ջա­նա­կան կողմը Հայաստա­նի հետ համա­տեղ աշխա­տանք է տանում այդ ուղղությամբ, դա փաստ է, բանակցություններն ու աշխա­տանքնե­րը դեռ շարունակվում են, ու ես հույս ունեմ, որ օրե­րից մի օր այդ գործընթա­ցը կավարտվի: Դա շատ երկար գործընթաց է, բայց եթե այն ավարտվում է, մենք կարող ենք փաստել, որ Ադրբե­ջա­նի ու Հայաստա­նի միջև խնդի­րը լուծվում է։

– Իսկ Ալիևի նշած 300 հազար ադրբե­ջանցու վերա­դարձի օրա­կարգը որքանո՞վ եք իրա­տե­սա­կան համա­րում, որքանո՞վ է հավա­նա­կան, որ Ալիևը մինչև վերջ կգնա այս կեղծ օրա­կարգի իրա­կա­նացմա­նը։

– Այս պահին այդ թեզի իրա­տե­սա­կա­նությունը, մեր մասով, վստահ եմ, որ նույնիսկ Ադրբե­ջա­նում ոչ մեկը չի հավա­տում դրան, նույնիսկ Ալիևը։ Բայց այստեղ շատ կարև­որ մի հանգա­մանք կա․ մենք գիտենք, որ երբ օվերտո­նի պատուհա­նը բացում ես, ու այդ սկզբունքը սկսում է աշխա­տել, կարող է և տասը տարի անցնել, Ադրբե­ջա­նում մեծա­նա նոր սերունդ, նրանք էլ հավա­տան, որ իրենց ապուպա­պե­րը ծնվել են Հայաստա­նի տարածքում, ու դա իրենց հայրե­նիքն է, ու իրենք պարտա­վոր են վերա­դառնալ։ Սա վտանգ է, ու մենք իրա­վունք չունենք դա հաշվի չառնել որպես հեռանկար։

Այստե­ղից առաջնա­հերթություն է գալիս, որ մենք այդ միֆը պետք է ցրենք ու խոսենք իրա­կա­նության մասին, ու, այո՛, հարկ եղած դեպքում, եթե սա շարունակվի, ապա Ալիև­ին պետք է զգուշացվի նախա­պես, որ եթե ինքը շարունա­կում է այս թեզը զարգացնել, ապա Հայաստա­նը պաշտո­նա­կան մակարդա­կով մեղադրե­լու է Ադրբե­ջա­նին տարածքա­յին նկրտումնե­րի համար։ Ու դա կարող է լինել, ինչու ոչ, ՄԱԿ‑ի Անվտանգության խորհրդում այս հարցը բարձրա­ձայնել՝ Ֆրանսիա­յի միջո­ցով։

Այսինքն՝ սա շատ լուրջ մեղադրանք է, ու մենք պետք է տեսնենք, թե դրա­նից հետո Ալիևն ինչ է անում։ Ալիև­ին պետք է զգուշացնել, որ հրա­ժարվի այս թեզից, եթե չի հրա­ժարվում, ապա պետք է մեր կողմից պատասխան տրվի։

Քրիստի­նե Աղա­բեկյան

MediaLab.am