Թրամփը «Պուտի­նի­զացնում Է» ԱՄՆ‑ը

Դոնալդ Թրամփի համար հիմնա­կան չափա­նիշնե­րը երկաթյա հավա­տարմությունն ու խղճի խայթի բացա­կա­յությունն են։ Նրա խորհրդա­կաննե­րը, մասնա­վո­րա­պես Սթի­վեն Միլլե­րը, վաղուց են տեսա­կա­նացրել այն գաղա­փա­րը, որ պետք է ընդլայնել «քաղա­քա­կան» պաշտոննե­րի շրջա­նա­կը բարձր վարչա­կազմում, որպեսզի պետա­կան բոլոր կառույցնե­րը՝ ներառյալ արդա­րա­դա­տության նախա­րա­րությունը, գտնվեն նախա­գա­հի վերահսկո­ղության տակ։

Le Monde․ Ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րում, ԱՄՆ նախա­գա­հը, կարծես, առաջ է մղում ոչ լիբե­րալ գաղա­փարներ ու մեթոդներ, որոնք համա­հունչ են Ռուսաստա­նի նախա­գահ Վլա­դի­միր Պուտի­նի մոտե­ցումնե­րին։
Նա Վլա­դի­միր Զելենսկուն «դիկտա­տոր» է անվա­նել։ Նա մեղադրել է Ուկրաի­նա­յին վերջին երեք տարի­նե­րի ընթացքում պատե­րազմի ձգձգման մեջ՝ պնդե­լով, որ այն հրահրվել է ՆԱՏՕ-ին անդա­մակցության հեռանկա­րով, որը Կիև­ին առա­ջարկվել էր։ Դա Վլա­դի­միր Պո՞ւտինն է ասում։ Ոչ, սա Դոնալդ Թրամփն է։ Խառնաշփո­թը լիո­վին հասկա­նա­լի է՝ հաշվի առնե­լով Վաշինգտո­նում տեղի ունե­ցող անհա­վա­նա­կան շրջա­դարձը։
Ոչ լիբե­րալ կողմնո­րո­շում, միջազգա­յին իրա­վունքի անտե­սում, նեոիմպե­րիա­լիստա­կան ձգտումներ, պետա­կան ապա­րա­տի քաղա­քա­կա­նա­ցում, հանրա­յին և մասնա­վոր շահե­րի խառնուրդ, առաջնորդի պաշտա­մունք իր համա­խոհնե­րի ու պահպա­նո­ղա­կան լրատվա­մի­ջոցնե­րի շրջա­նում. Միացյալ Նահանգնե­րը մեծ արա­գությամբ «պուտի­նի­զացվում» են։
Այս նեո­լո­գիզմը (ախտա­բա­նություն) չի նշա­նա­կում խիստ նույնա­կա­նա­ցում, քանի որ յուրա­քանչյուր երկիր ունի իր յուրա­հա­տուկ ուժեղ կողմերն ու պատմությունը, այլ ավե­լի շատ վերա­բե­րում է քաղա­քա­կան մշա­կույթի տարածմա­նը։
Երբ 1991 թվա­կա­նի վերջին փլուզվեց Խորհրդա­յին Միությունը, Վաշինգտո­նում տիրեց էյֆո­րիա՝ կոմունիզմի նկատմամբ վերջնա­կան հաղթա­նա­կի զգա­ցո­ղությամբ։ Լիբե­րալ մոդելն իր հաղթա­նա­կը տոնեց. ժողովրդա­վա­րությունն ու շուկա­յա­կան տնտե­սությունն անբա­ժան էին։ Սակայն 2000 թվա­կա­նին, երբ Վլա­դի­միր Պուտի­նը դարձավ նախա­գահ, Ռուսաստա­նի անվտանգության ապա­րա­տը սկսեց իր ռևանշը։ Նպա­տա­կը երկրում կոշտ ուղղա­հա­յաց իշխա­նություն վերա­կանգնելն ու արտա­սահմա­նում վախ ու հարգանք ներշնչելն էր։
▪️Քսանհինգ տարի անց Դոնալդ Թրամփի վերա­դարձը Սպի­տակ տուն և այն կտրուկ փոփո­խություննե­րը, որոնք նա պարտադրում է ԱՄՆ-ին և աշխարհին, կարե­լի է համա­րել Վլա­դի­միր Պուտի­նի վերջնա­կան վրե­ժը։ «Նա շատ խելա­ցի տղա է, շատ խորա­մանկ մարդ», – չորեքշաբթի օրը Թրամփը իր հարգանքի տուրքն է մատուցել նրան։ Ամե­րիկյան բացա­ռի­կությունը, որը հպարտության առարկա էր Երկրորդ աշխարհա­մարտից ի վեր, խարխլվել էր 2001 թվա­կա­նի սեպտեմբե­րի 11‑ի ահա­բեկչություննե­րից հետո ծավալված ահա­բեկչության դեմ պատե­րազմով և Իրա­քի աղե­տա­լի ռազմա­կան արշա­վով։ «Փայլող քաղաք բլրի վրա»՝ Ռոնալդ Ռեյգա­նի սիրե­լի արտա­հայտությամբ (1981–1989), այլևս ակտուալ չէ։
Դուք երբեք չեք կարող հասնել այդպի­սի բարձրա­գույն նպա­տակնե­րի, բայց եթե դրանք չունեք, կործանվում եք։ Փետրվա­րի 24-ին ՄԱԿ‑ի Գլխա­վոր ասամբլեա­յում ԱՄՆ‑ը, Բելա­ռուսի, Ռուսաստա­նի, Հունգա­րիա­յի և Սուդա­նի հետ միա­սին, քվեարկեց Ուկրաի­նա­յում Ռուսաստա­նի ագրե­սիան դատա­պարտող բանաձևի դեմ։
Եվրո­պա­կան դաշնա­կիցնե­րի հետ նախա­դե­պը չունե­ցող պառակտումը միա­ժա­մա­նակ և վաղուց կանխա­տեսված բաժա­նում է, և նրանց համար՝ կորուստի ցավ։ «Եվրա­միությունն ստեղծվել է, որպեսզի վնա­սի Միացյալ Նահանգնե­րին», – չորեքշաբթի օրը հայտա­րա­րեց Թրամփը։ ԱՄՆ‑ը, ինչպես և Ռուսաստա­նը, հանդես է գալիս որպես զոհ։ Միլիարդա­տե­րը պնդում է, որ իր երկի­րը ենթարկվում է առևտրա­յին և ռազմա­կան դաշնա­կիցնե­րի շահա­գործմա­նը՝ Կանա­դա­յից մինչև Հնդկա-Խաղա­ղօվկիա­նոսյան տարա­ծաշրջան և, իհարկե, Եվրո­պա։ Նրանք բոլո­րը զարգա­նում են ԱՄՆ‑ի հաշվին։ Վլա­դի­միր Պուտինն էլ, իր հերթին, պնդում է, որ Արևմուտքը խաբել է՝ ՆԱՏՕ‑ը մինչև Ռուսաստա­նի սահմաններ ընդլայնե­լու հարցում և փորձել է հրահրել «գունա­վոր հեղա­փո­խություններ» հարև­ան երկրնե­րում, ինչպի­սիք են Վրաստանն ու Ուկրաի­նան։
Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը կարգա­վո­րե­լու փորձե­րը ցույց են տալիս Վաշինգտո­նի կտրուկ դիրքո­րոշման փոփո­խությունը։ Թրամփի վարչա­կազմի և Վլա­դի­միր Զելենսկու միջև կնքված՝ Ուկրաի­նա­յի հանքարդյունա­բե­րա­կան ռեսուրսնե­րի օգտա­գործման համա­ձայնա­գի­րը ոչ մի հստակ անվտանգության երաշխիք չի պարունա­կում։ Սպի­տակ տունը կասկա­ծի տակ է դրել Ուկրաի­նա­յի առաջնորդի լեգի­տի­մությունն ու ազնվությունը։ ԱՄՆ‑ի նոր ձևա­վորվող ռազմա­վա­րությունն ուղղված է Ռուսաստա­նի հետ լայնա­ծա­վալ երկկողմ կարգա­վորման՝ սկսած հրա­դա­դա­րից մինչև համա­տեղ տնտե­սա­կան նախագծեր։
Դոնալդ Թրամփը կիսում է Վլա­դի­միր Պուտի­նի պատմա­կան տեսլա­կա­նը, ըստ որի՝ մեծ տերություննե­րը ստեղծում և ոչնչացնում են սահմաններ։ Երկուսն էլ արհա­մարհում են Միջազգա­յին քրեա­կան դատա­րանն ու ժողովրդա­վա­րության կանոննե­րը։ Այս պատկե­րացման մեջ դաշնա­կիցնե­րը քիչ նշա­նա­կություն ունեն, իսկ բազմա­կողմա­նի կազմա­կերպություննե­րը պարզա­պես դատարկ պատյաններ են, որոնցից ԱՄՆ‑ը մեծ հաճույքով հեռա­նում է։ Աշխարհը բաղկա­ցած է որսորդնե­րից ու որսից։
Վլա­դի­միր Պուտի­նը զավթել է Վրաստա­նի տարածքի 20%-ը, 2014-ին բռնակցել է Ղրի­մը և փորձում է վերջնա­կա­նա­պես նվա­ճել Ուկրաի­նա­յի արև­ելքը՝ գուցե մի օր նաև Բելա­ռուսը կլա­նե­լու նպա­տա­կով։ Դոնալդ Թրամփն էլ խոսում է Պանա­մա­յի ջրանցքի վերահսկո­ղությունը վերա­կանգնե­լու, Գրենլանդիան զավթե­լու և Կանա­դան ԱՄՆ‑ի 51-րդ նահանգ դարձնե­լու մասին։
Քանի դեռ այդ հայտա­րա­րություննե­րը, որքան էլ անհա­վա­նա­կան լինեն, արտա­հայտում են այդ երկրնե­րի ժողո­վուրդնե­րի նկատմամբ արհա­մարհանքը, դրանք նաև հաստա­տում են այն գաղա­փա­րը, որ մեծ տերություննե­րը կարող են ձևա­վո­րել ազդե­ցության գոտի­ներ։ ԱՄՆ‑ը հավակնում է ամբողջ ամե­րիկյան մայրցա­մա­քին, Ռուսաստա­նը՝ նախկին խորհրդա­յին տարածքնե­րին։ Իսկ Չինաստա՞նը։ Թեև Թրամփը բազմա­խոս է մամուլի առջև, նա դեռևս որևէ հուսադրող հայտա­րա­րություն չի արել Թայվա­նի վերա­բերյալ՝ Պեկի­նի կողմից հնա­րա­վոր ներխուժման դեպքում։
«Թրամփը ներկա­յացնում է XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի այն աշխարհա­յացքը, երբ Ամե­րի­կան շարժման մեջ էր, բայց սահմա­նա­փակվում էր սեփա­կան ազդե­ցության ոլորտով և խուսա­փում էր եվրո­պա­կան գործե­րին միջամտե­լուց», – բացատրում է Ջոն Հոփքինսի համալսա­րա­նի առա­ջա­դեմ միջազգա­յին հետա­զո­տություննե­րի դպրո­ցի պրոֆե­սոր Սերգեյ Ռադչենկոն։ «Նա դիտարկում է Արևմտյան կիսա­գունդը որպես Ամե­րի­կա­յի ազդե­ցության գոտի, բայց շատ ավե­լի քիչ հետաքրքրված է այլ տարա­ծաշրջաննե­րում ԱՄՆ‑ի մրցա­կիցնե­րին մարտահրա­վեր նետե­լով։ Այս տեսանկյունից՝ XIX դարի իմպե­րիա­լիզմի շրջա­նա­կում, Պուտինն ու Թրամփը կարծես խոսում են նույն լեզվով»։
Չնա­յած երբեմն Մոսկվան փորձում է մոտե­նալ Վաշինգտո­նին, նա երբեք չի փոխել իր երկա­րա­ժամկետ ռազմա­վա­րությունը։ Ռուսաստա­նի տեսանկյունից՝ Դոնալդ Թրամփը ամե­րիկյան Միխա­յիլ Գորբա­չովն է. ղեկա­վար, ով փորձել է բարե­փո­խումներ անել մահա­ցող ԽՍՀՄ-ում, բայց չի հասկա­ցել, թե ինչ գործընթացներ է նախա­ձեռնում՝ արա­գացնե­լով իր երկրի փլուզումը։ Տարի­ներ շարունակ Մոսկվան ու Պեկի­նը խոսում են միաբև­եռ աշխարհի ավարտի և ամե­րիկյան կենտրո­նիզմի մասին։ Այս ընդհա­նուր գաղա­փա­րա­կան կապը, ինչպես նաև վերջին երեք տարի­նե­րին զգա­լիո­րեն ամրապնդված տնտե­սա­կան հարա­բե­րություննե­րը խարխլում են Թրամփի վարչա­կազմի որոշ ներկա­յա­ցուցիչնե­րի պատրանքնե­րը՝ այն գաղա­փա­րը, թե Մոսկվա­յի հետ մերձե­ցումը կարող է Ռուսաստա­նին հեռացնել Չինաստա­նի ազդե­ցությունից։
Ամե­րի­կա­յի «պուտի­նի­զա­ցիա­յի» մեկ այլ դրսև­ո­րում ներքին քաղա­քա­կա­նության ոլորտում է։ Դեռ պարզ չէ, թե արդյո՞ք Թրամփին կհա­ջողվի վերաձև­ա­վո­րել դաշնա­յին պետությունը՝ շրջանցե­լով կամ վերացնե­լով իշխա­նություննե­րի տարանջատման համա­կարգը։ Անհրա­ժեշտ կլի­նի ամիսներ սպա­սել՝ տեսնե­լու համար, թե որքա­նով են նրա ծրագրերն իրա­գործե­լի։ Բայց Սպի­տակ տան նպա­տա­կը հստակ է. ընդլայնել գործա­դիր իշխա­նության լիա­զո­րություննե­րը որքան հնա­րա­վոր է։
Անի­մաստ կլի­ներ ԱՄՆ‑ն ուղղա­կիո­րեն համե­մա­տել Ռուսաստա­նի նոր ֆեո­դա­լա­կան կառույցի հետ, որը հիմնված է զանգվա­ծա­յին ռեպրե­սիա­նե­րի վրա՝ ներառյալ ընդդի­մա­խոսնե­րի սպա­նություննե­րը, և Ռուսաստա­նի Դաշնության սուբյեկտնե­րի ամբողջա­կան բյուրոկրա­տա­ցումը։ ԱՄՆ-ում նահանգնե­րը մեծ իշխա­նություն ունեն և ապա­հո­վում են ինքնա­վա­րության բարձր մակարդակ։ Այնուա­մե­նայնիվ, որոշ զուգա­հեռներ ակնհայտ են։
Դոնալդ Թրամփի համար հիմնա­կան չափա­նիշնե­րը երկաթյա հավա­տարմությունն ու խղճի խայթի բացա­կա­յությունն են։ Նրա խորհրդա­կաննե­րը, մասնա­վո­րա­պես Սթի­վեն Միլլե­րը, վաղուց են տեսա­կա­նացրել այն գաղա­փա­րը, որ պետք է ընդլայնել «քաղա­քա­կան» պաշտոննե­րի շրջա­նա­կը բարձր վարչա­կազմում, որպեսզի պետա­կան բոլոր կառույցնե­րը՝ ներառյալ արդա­րա­դա­տության նախա­րա­րությունը, գտնվեն նախա­գա­հի վերահսկո­ղության տակ։ Այլ կերպ ասած՝ իշխա­նության ուղղա­հա­յաց կառուցվածք, որին գրե­թե չեն դիմադրում Կոնգրե­սի հանրա­պե­տա­կաննե­րը։ Մնում են միայն դաշնա­յին դատա­րաննե­րը՝ որպես վերջին վերահսկող մարմին։

Դոնալդ Թրամփը նաև ձևա­վո­րում է ոչ ֆորմալ հիե­րարխիա, որտեղ առանցքա­յին դեր են խաղում իր մերձա­վորնե­րը, որոնք չունեն ավանդա­կան պաշտո­նա­կան դերեր, բայց գործում են բիզնե­սի և քաղա­քա­կա­նության խաչմե­րուկում։ Սա դասա­կան ռուսա­կան պրակտի­կա է։ Այդպես էր, օրի­նակ, նրա հին ծանոթ Սթիվ Ուիթքոֆի դեպքում՝ անշարժ գույքի մագնա­տի, որը դարձավ Թրամփի հատուկ դեսպա­նը Մերձա­վոր Արև­ելքում և Ռուսաստա­նում։ Բայց ամե­նա­վառ օրի­նա­կը Իլոն Մասկն է։ SpaceX‑ի ղեկա­վա­րը ներկա­յացվել է Սպի­տակ տան կողմից որպես «հատուկ պետա­կան աշխա­տա­կից», ինչը փաստա­ցի ոչինչ չի նշա­նա­կում։ «Իլո­նը հայրե­նա­սեր է»,- հայտա­րա­րել է Թրամփը։ «Իսկ ես ինձ համեստ տեխնո­լո­գիա­կան աջա­կից եմ համա­րում»,- ասել է Մասկը Թրամփի կառա­վա­րության առա­ջին նիստում։
Գլխա­վո­րե­լով Կառա­վա­րության արդյունա­վե­տության վարչությունը՝ Իլոն Մասկը խառնաշփոթ է ստեղծում դաշնա­յին կառույցնե­րում՝ վատնումնե­րի դեմ պայքա­րի և հավա­տարմության ապա­հովման անվան տակ։ Աշխարհի ամե­նա­հա­րուստ մարդը նաև վերահսկում է X սոցիա­լա­կան հարթա­կը (նախկին Twitter), որը կարող է իր ցանկությամբ օգտա­գործվել ցանկա­ցած թիրա­խի դեմ։ Մասնա­վոր շահե­րի, հզոր հարթա­կի և պետա­կան ծառա­յության միջև սահմաննե­րը վերա­նում են։
Հրա­ժեշտի իր խոսքում Ջո Բայդե­նը զգուշացրել էր «օլի­գարխիա­յի» ռիսկի մասին։ Եվ ահա այն իրա­կա­նություն է դառնում։ Փետրվա­րի 25-ին Դոնալդ Թրամփը հայտա­րա­րեց «ոսկե քարտի» մեկնարկի մասին, որը թույլ կտա 5 միլիոն դոլար (4.8 միլիոն եվրո) ներդրման դիմաց ստա­նալ ԱՄՆ-ում կացության իրա­վունք։ «Ես ճանա­չում եմ ռուս օլի­գարխնե­րի, որոնք շատ լավ մարդիկ են»,- ասել է նա, երբ նրան հարցրել են այս հնա­րա­վոր շահա­ռունե­րի մասին։
Հետաքրքիր է համե­մա­տել Իլոն Մասկին և Բորիս Բերե­զովսկուն՝ Բորիս Ելցի­նի «մութ կարդի­նա­լին» և ռուս օլի­գարխնե­րի խորհրդա­նի­շը, որոնք 1990-ականնե­րի քաո­սից օգտվե­լով՝ յուրացրին պետության հիմնա­կան ակտիվնե­րը։ Մաթե­մա­տի­կո­սի կրթությամբ Բերե­զովսկին, որը 2013-ին մահա­ցավ աքսո­րում, աչքի էր ընկնում աննա­խա­դեպ ցինիզմով և սուր մտքով։ Նա հասկա­նում էր, որ ներքին սպառնա­լի­քը կարե­լի է օգտա­գործել ռեժի­մը ամրապնդե­լու համար, լինեն դա կոմունիստնե­րը ընտրություննե­րում, թե իսլա­միստնե­րը Չեչնիա­յում։ Իսկ Իլոն Մասկը, իր հերթին, դաշնա­յին պետությունը դարձնում է ժողովրդի դժգո­հության հիմնա­կան թիրախ։
Դոնալդ Թրամփը իր նախընտրա­կան քարո­զարշա­վում մշտա­պես անդրա­դառնում է «ներքին թշնա­մի­նե­րին», լինի դա դատա­վորնե­րը, լրագրողնե­րը կամ դեմոկրատնե­րը։ Սա դասա­կան մոտե­ցում է ոչ լիբե­րալ ժողովրդա­վա­րություննե­րի համար, որոնք դատա­կան համա­կարգը կանգնեցնում են ծանր փորձության առջև, ինչպես նաև հեղի­նա­կա­պե­տա­կան ռեժիմնե­րի համար։ Թրամփը որևէ հարգանք չի ցուցա­բե­րում Սահմա­նադրության նկատմամբ. չնա­յած 22-րդ հոդվա­ծը արգե­լում է դա, նա շարունա­կա­բար ակնարկում կամ կատա­կով ասում է, որ կարող է երրորդ անգամ առա­ջադրվել նախա­գա­հա­կան ընտրություննե­րին։ Իսկ Վլա­դի­միր Պուտի­նը ներկա­յումս իր վեցե­րորդ ժամկե­տում է։ «Մոսկվա­յում վախե­նում են ոչ միայն այն բանից, որ Թրամփն ու Մասկը կարող են օրի­նակ վերցնել Կրեմլից»,- գրում է ռուս լրագրող Միխա­յիլ Զիգա­րը Vanity Fair-ում։ «Խնդիրն այն է, որ նրանք կարող են կատա­րե­լա­գործել այդ մոդե­լը՝ Պուտի­նի նախկի­նում եզա­կի համարվող հեղի­նա­կա­պե­տա­կան համարձա­կությունը վերա­ծե­լով գլո­բալ ստանդարտի»։