Ամենայն հավանականությամբ, Ադրբեջանի հանրապետական Կազմկոմիտեն, ՊԱԿ‑ը, ԽՍՀՄ ՆԳՆ օպերատիվ-քննչական խումբն ամեն ինչ արել են, որպեսզի Ստեփանակերտ-Բաքու երկխոսությունը ձախողվի:
Վահրամ Աթանեսյան
Մաս 10
Հեյդար Ալիեւի դուստրը, որ Ադրբեջանում հոր իշխանության վերադարձից հետո մշտական բնակություն է հաստատել Լոնդոնում, հարցազրույցներից մեկում վկայել է, որ 1997 թվականի աշնանը պաշտոնանկությունից հետո Բաքվի հետ կապերը երբեք չի խզել, թեեւ «գտնվում էր ՊԱԿ‑ի մշտական հսկողության տակ»: Սեւիլ Ալիեւան վկայում է, որ ԼՂԻՄ մարզային խորհրդի 1988 թվականի փետրվարի 20‑ի նստաշրջանից հետո հայրն առնվազն երեք անգամ մերձմոսկովյան ամառանոցում ընդունել է Ադրբեջանի կոմկուսի ԿԿ առաջին քարտուղար Քյամրան Բաղիրովին: Նա կարծում է, որ այդ հանդիպումները կայացել են վերջինիս խնդրանքով. Բաղիրովը փորձառու Ալիեւի խորհուրդների կարիքն զգացել է:
Մենք Հեյդար Ալիեւին հիմնականում գիտենք որպես Ադրբեջանի կոմունիստական առաջնորդի, ապա եւ՝ այդ անկախ պետության նախագահի: Նրա կենսագրության շատ փակ էջեր, մինչդեռ, կապված են խորհրդային ՊԱԿ‑ի հետ: Ղարաբաղյան բողոքի առաջին փուլը, որ սկսվել է 1960-ականների երկրորդ կեսին, համընկնում է Ադրբեջանի հանրապետական ՊԱԿ-ում Հեյդար Ալիեւի պաշտոնեական կտրուկ առաջխաղացմանը: Նախ նա նշանակվում է Պետանվտանգության կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ, ապա 1967-ին՝ նախագահ: Ավելի քան քսանմյա ընդմիջումից հետո դա Ադրբջանում ազգությամբ ադրբեջանցու այդ պաշտոնում նշանակելու երկրորդ դեպքն է:
Բաքվի պաշտոնական քարոզչությունը շարունակաբար պնդում է, որ եթե 1987 թվականի աշնանը Հեյդար Ալիեւը Մոսկվայում չպաշտոնազրկվեր, ապա «ղարաբաղյան ոչ մի Շարժում չէր սկսվի»: Հեյդար Ալիեւն ի՞նչ ազդեցություն է ունեցել Ադրբեջանի կոմունիստական իշխանության եւ ՊԱԿ‑ի ղեկավարության նկատմամբ: Խորհրդային Ադրբեջանի ՊԱԿ‑ի վերջին նախագահ Վագիֆ Հուսեյնովը հուշերի «Ավելին, քան մեկ կյանք» գրքում վկայում է, որ կուսակցական աշխատանքից իրեն այդ պաշտոնին են նշանակել, որպեսզի հակակշռի Հեյդար Ալիեւի ազդեցությունը:
Այս համատեքստում չափազանց կարեւոր է, որ 1991 թվականի ամռանը Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված ճգնաժամային իրավիճակին զուգահեռ չափազանց սուր պայքար է ծավալվել Ադրբեջանի նախագահ Մութալիբովի եւ Նախիջեւանում ապաստանած Հեյդար Ալիեւի միջեւ:
1991 թվականի հուլիսի 20-ին Ադրբեջանի նախագահ Մութալիբովի եւ Լեռնային Ղարաբաղի պատվիրակության հանդիպումը գործնական որեւէ արդյունք չի ունեցել: Վստահելի տեղեկություններ չկա՝ Բաքվից վերադառնալուց հետո ԼՂ մարզգործկոմի նախագահ Լեոնարդ Պետրոսյանը որեւէ քայլ արե՞լ է, որպեսզի ինքնավար մարզում անցկացվեն Ադրբեջանի Գերագույն խորհրդի, մարզային եւ տեղական խորհուրդների ընտրություններ:
Ամենայն հավանականությամբ, Ադրբեջանի հանրապետական Կազմկոմիտեն, ՊԱԿ‑ը, ԽՍՀՄ ՆԳՆ օպերատիվ-քննչական խումբն ամեն ինչ արել են, որպեսզի Ստեփանակերտ-Բաքու երկխոսությունը ձախողվի: Այդ ուղղությամբ հատկապես մեծ աշխատանքներ է ծավալել «Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատ» շարժումը: Քաղաքագետ Զարդուշտ Ալիզադեն «Երկրորդ հանրապետության վախճանը» գրքում փաստում է, որ Հայաստանի, Վրաստանի, Մոլդովայի եւ Մերձբալթիկայի հանրապետությունների ժողովրդավարական ուժերի հետ համագործակցության, միասնաբար խորհրդային ամբողջատիրության դեմ պայքարի հայեցակարգով ստեղծված ԱԺՃ‑ն մի քանի ամիս անց «լիովին անցնում է Վիկտոր Պոլյանիչկոյի հսկողության տակ եւ վերածվում ծայրահեղական-ազգայնական խմբավորման»: 1991 թվականի ամռանն «Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատն» արդեն Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանաբնակ համայնքներում կազմավորել էր «ինքնապաշտպանության գումարտակներ»:
1991 թվականի օգոստոսի 10-ին,- դա Սեւրի պայմանագրի եւ բոլշեւիկյան Ռուսաստանի ու անկախ Հայաստանի միջեւ զինադադարի համաձայնագրի ստորագրման օրն է,- ԼՂ պատվիրակության կազմում Բաքու մեկնելուց 20 օր հետո Ստեփանակերտի կենտրոնական՝ Կիրովի փողոցում սպանվում է կոմկուսի ԼՂ մարզկոմի կազմակերպչական բաժնի վարիչ Վալերի Գրիգորյանը: Նրա այրին՝ Արեգա Գրիգորյանը, հետագայում հիշել է, որ առավոտյան Վալերի Գրիգորյանին զանգել է մարզգործկոմի նախագահի պաշտոնակատար Լեոնարդ Պետրոսյանը եւ ասել, որ սպասում է Մոսկվայից մարզկոմի նախկին առաջին քարտուղար Հենրիխ Պողոսյանի հետ հեռախոսազրույցի, խնդրել է, որ Վալերի Գրիգորյանը նույնպես մասնակցի «հեռավար բանակցություններին»:
(Շարունակելի)