Թրամփի Աշխարհը Վտանգա­վոր Է

Եթե Տոկիոն և Սեուլը գնան այդ ճանա­պարհով, նրանց կարող են հետև­ել Ֆիլի­պիննե­րը, Վիետնա­մը, Մալա­զիան և նույնիսկ Սինգա­պուրը։

Bloomberg

Ջեյմս Ստավրի­դի­սը Bloomberg‑ի համար․ ԱՄՆ‑ը աշխարհը ավե­լի վտանգա­վոր է դարձնում։ 

Մինչ Դոնալդ Թրամփը մշա­կում է իր անկանխա­տե­սե­լի և պառակտող արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունը, դաշնա­կիցնե­րը սարսա­փած են, իսկ Չինաստա­նը և Ռուսաստա­նը՝ հիա­ցած։

Հեղի­նակ՝ Ջեյմս Ստավրի­դիս, ՆԱՏՕ‑ի միացյալ զինված ուժե­րի նախկին գլխա­վոր հրա­մա­նա­տար Եվրո­պա­յում։

Տասը տարի առաջ, այսպես կոչված «հավերժա­կան պատե­րազմնե­րի» գագաթնա­կե­տին, ես սարսա­փով էի սպա­սում առա­վոտնե­րին՝ վախե­նա­լով Աֆղանստա­նում Միջազգա­յին անվտանգության աջակցության ուժե­րից եկող վատ նորություննե­րից։ Որպես ՆԱՏՕ‑ի ուժե­րի գլխա­վոր հրա­մա­նա­տար՝ ես պատասխա­նա­տու էի ավե­լի քան 150,000 ամե­րի­կա­ցի և միջազգա­յին զինծա­ռա­յողնե­րի համար, ովքեր ամեն օր մասնակցում էին մարտա­կան գործո­ղություննե­րին։ Իմ ծառա­յության այդ չորս տարի­նե­րի ընթացքում մենք կորցրինք մոտ 2000 երի­տա­սարդ տղա­մարդկանց և կանանց, և դրա հիմնա­կան պատճա­ռը, նորից ու նորից, ինքնա­շեն պայթուցիկ սարքերն էին։ «ՍՊՍ» հապա­վումը (անգլ.՝ IED — *Improvised Explosive Device*) մինչև այսօր ինձ հետապնդում է մղձա­վանջնե­րում։

Թրամփի կառա­վարման առա­ջին ամիսնե­րին հետև­ե­լիս՝ այդ մահա­բեր հապա­վումը նորից հիշե­ցի։ Նոր ձևա­վորվող «Թրամփի դոկտրի­նան» կարե­լի է նկա­րագրել մեկ այլ «IED»-ով՝ այլա­բա­նա­կան իմաստով։

«I» — *isolation* — «մեկուսա­ցում»։ Թրամփը, առաջնորդվե­լով իր «Նախև­ա­ռաջ Ամե­րի­կան» ծրագրով, ձգտում է նվա­զեցնել կամ դադա­րեցնել ԱՄՆ‑ի մասնակցությունը միջազգա­յին կազմա­կերպություննե­րին, հատկա­պես՝ ՄԱԿ‑ի հետ կապված կառույցնե­րին։

Թրամփը հավա­տում է, որ ԱՄՆ‑ը կարող է ամբողջո­վին ինքնա­բավ լինել. ըստ էության՝ «մենք կարող ենք ամեն ինչ աճեցնել այստեղ, արդյունա­հա­նել այստեղ, արտադրել այստեղ, կրթել այստեղ, նորա­րա­րել այստեղ։ Մեզ պաշտպա­նում են գեղե­ցիկ, մեծ օվկիա­նոսնե­րը։ Եկեք մի կողմ քաշվենք»։

Սա նոր երև­ույթ չէ ամե­րիկյան պատմության մեջ։ Ավե­լի քան երկու դար առաջ Ջորջ Վաշինգտոնն ու Թոմաս Ջեֆերսո­նը զգուշացնում էին օտար «խճճված դաշինքնե­րից»։ 1930-ականնե­րին մեկուսա­ցումը գերիշխող դիրք ուներ ամե­րիկյան արտա­քին քաղա­քա­կա­նության մեջ, և մենք դրա համար մեծ գին վճա­րե­ցինք Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմի ժամա­նակ։

Այսօր իրա­վի­ճակն այլ է. տեսնում ենք ՆԱՏՕ-ից, ՄԱԿ-ից, Առողջա­պա­հության համաշխարհա­յին կազմա­կերպությունից, կլի­մա­յի վերա­բերյալ Փարիզյան համա­ձայնագրից, Հյուսի­սա­մե­րիկյան ազատ առևտրի համա­ձայնագրից դուրս գալու սպառնա­լիք և Ուկրաի­նա­յի գոյա­պայքա­րի հանդեպ անվստա­հություն։ Այլ կերպ ասած՝ ԱՄՆ‑ն կարող է հրա­ժարվել այն հետպա­տե­րազմյան միջազգա­յին կարգից, որը հենց ինքն է կառուցել և որի շնորհիվ ստա­ցել են հսկա­յա­կան օգուտներ։ Մեկուսացման ներքին հակա­սություննե­րը հասկա­նա­լու համար բավա­կան է նայել «Ամե­րի­կան՝ նորից մեծ» շարժման ներսում ընթա­ցող քաղա­քա­ցիա­կան պատե­րազմին՝ Իսրա­յե­լի նկատմամբ աջակցության ծավալնե­րի հարցում։

«E» — *erratic* — «անկանխա­տե­սե­լի»։ Միջազգա­յին համա­կարգե­րը՝ դիվա­նա­գի­տա­կան, տնտե­սա­կան, առևտրա­յին, ռազմա­կան, կարող են դիմա­նալ որո­շա­կի անակնկալնե­րին և ցնցումնե­րին։

Բայց Թրամփի դոկտրի­նան զգա­լիո­րեն ընդլայնում է այդ տատա­նումնե­րի շրջա­նա­կը՝ Նիքսո­նի «խենթի տեսության» ոճով։ Թրամփի վարչա­կազմը կարծես միտումնա­վոր ցանկա­նում է ստեղծել այնպի­սի տպա­վո­րություն, որ իր անկանխա­տե­սե­լիությունից պետք է վախե­նալ և իրեն պետք է զիջումներ անել, ինչը կօգնի առա­վե­լություններ ստա­նալ։ Բայց որո­շումնե­րի կայացման քմա­հաճ բնույթը հասել է այն մակարդա­կի, երբ համա­կարգը այլևս չի կարող դա հանդուրժել։

Թրամփի մաքսա­տուրքե­րի քաղա­քա­կա­նությունը դրա ակնա­ռու օրի­նակն է. հակա­սա­կան որո­շումնե­րի շղթան սկսում է հակա­ռակ արդյունք տալ։ Նույնիսկ նրա հիմնա­կան ձեռքբե­րումը՝ Մեծ Բրի­տա­նիա­յի հետ առևտրա­յին համա­ձայնա­գի­րը՝ սահմա­նա­փակ է և մինչ այժմ լիո­վին չի իրա­կա­նա­ցել։

Լայնա­ծա­վալ առևտրա­յին պատժա­մի­ջոցնե­րի կիրա­ռում դաշնա­կիցնե­րի, ընկերնե­րի, գործընկերնե­րի և մրցա­կիցնե­րի դեմ, և դրանց հետա­գա չեղարկումը կամ կասե­ցումը՝ կախված աշխարհա­քա­ղա­քա­կան զարգա­ցումնե­րից, ներքա­ղա­քա­կան ճնշումնե­րից կամ ընդհա­նուր խառնաշփո­թից, ստի­պում են Ամե­րի­կա­յի հակա­ռա­կորդնե­րին սպա­սել մեր հանդարտվե­լուն, իսկ դաշնա­կիցնե­րին՝ փնտրել այլընտրանքներ։

Եվ սա մեզ բերում է երրորդ տառին՝ «D» — *divisive* — «պառակտող»։ Ես խորա­պես անհանգստա­ցած եմ մեկուսացման և անկանխա­տե­սե­լի որո­շումնե­րի հետև­անքնե­րով, բայց դրանք, տեսա­կա­նո­րեն, հնա­րա­վոր է հետ շրջել։

Ցավոք, այն ճեղքվածքը, որն առա­ջա­ցել է ԱՄՆ‑ի և իր երբեմնի ամե­նա­մոտ դաշնա­կիցնե­րի ու ընկերնե­րի միջև, կարող է անշրջե­լի լինել։ Բրյուսե­լում, Փարի­զում, Լոնդո­նում, Բեռլի­նում, Վարշա­վա­յում և եվրո­պա­կան այլ մայրա­քա­ղաքնե­րում քաղա­քա­կան գործիչներն այսօր տեսնում են, թե ինչպես է տրանսատլանտյան կամուրջը փլուզվում՝ սուզվե­լով սառը և անո­ղոք օվկիա­նո­սի մեջ։

ՆԱՏՕ‑ի գագաթնա­ժո­ղո­վը, որը տեղի է ունե­նա­լու հաջորդ շաբաթ, կարող է դառնալ շրջա­դարձա­յին պահ։

Կկա­րո­ղա­նա՞ արդյոք Եվրա­միությունը շուտով որո­շել լուծա­րել ՆԱՏՕ‑ն՝ Թրամփից շուտ, և ստեղծել եվրո­պա­կան անվտանգության մայրցա­մա­քա­յին դաշինք՝ առանց ԱՄՆ‑ի։ Կարող են՞ նրանք հրա­վի­րել Կանա­դա­յին և Մեքսի­կա­յին միա­նա­լու նոր տրանսատլանտյան անվտանգության և ազատ առևտրի գոտուն։ Այո, դա հնա­րա­վոր է։

Եվրո­պա­ցի­նե­րը արդեն զգա­լիո­րեն ավե­լացնում են իրենց պաշտպա­նա­կան ծախսե­րը և զարգացնում սեփա­կան արդյունա­բե­րա­կան բազան։ Այո, եկել է ժամա­նա­կը, որ եվրո­պա­ցի­նե­րը ավե­լի մեծ պատասխա­նատվություն վերցնեն իրենց անվտանգության համար։

Բայց եթե նրանք դա անեն ինքնուրույն, սեփա­կան եվրո­պա­կան արտադրողնե­րի օգնությամբ, ապա դա ծանր հարված կլի­նի ամե­րիկյան հիմնա­կան պաշտպա­նա­կան դոնորնե­րին, ովքեր ներկա­յում մատա­կա­րա­րում են այդ երկրնե­րին առա­ջա­դեմ զինտեխնի­կա­յի մեծ մասը։

Ասիա­յում՝ Ճապո­նիան և Կորեան իրենց հզոր տնտե­սություննե­րով և ուժեղ զինված ուժե­րով կարո՞ղ են Պեկի­նի հետ նոր կապեր հաստա­տել։ Չինաստա­նի հսկա­յա­կան տնտե­սության հետ համա­գործակցությունը կարո՞ղ է ավե­լի գրա­վիչ դառնալ, քան Վաշինգտո­նի հետ «ծնկա­չոք» պայմա­նա­վորվե­լը։ Եթե Տոկիոն և Սեուլը գնան այդ ճանա­պարհով, նրանց կարող են հետև­ել Ֆիլի­պիննե­րը, Վիետնա­մը, Մալա­զիան և նույնիսկ Սինգա­պուրը։

Իսկ ի՞նչ կասեք Խաղաղ օվկիա­նո­սի ազատ առևտրի ընդարձակ գոտու մասին՝ առանց ԱՄՆ‑ի։ Թրամփի շնորհիվ նման՝ ավե­լի համեստ միություն արդեն գոյություն ունի. դա Տրանսխա­ղա­ղօվկիա­նոսյան համա­պարփակ և առա­ջա­դեմ գործընկե­րության համա­ձայնա­գիրն է, որը ստո­րագրված է 11 երկրնե­րի կողմից։ Կարո՞ղ է Չինաստա­նը դառնալ 12-րդ անդա­մը։ Դա կարող է անհա­վա­նա­կան թվալ, բայց եթե ԱՄՆ‑ն չփո­խի իր ուղե­գի­ծը, նման բան կարող է տեղի ունե­նալ։

Եվ այսպես, հիմա, երբ մենք վերլուծե­ցինք «պայթուցիկ սարքը»՝ Թրամփի քաղա­քա­կա­նությունը, ի՞նչ կարե­լի է անել դրա հետ։

Մեկուսացման հարցում, լուծման մեծ մասն իրա­կա­նում գտնվում է արտերկրում։ Դաշնա­կից և բարե­կամ երկրնե­րի ղեկա­վարնե­րը պարզա­պես պետք է հասկա­նան, որ Թրամփի՝ Սպի­տակ տանը գտնվե­լու ընթացքում աշխարհը դարձել է այնպի­սին, որտեղ առաջնա­յի­նը ուժն է, ապա՝ քծնանքը, իսկ սկզբունքնե­րը՝ ցավոք, քիչ դեր ունեն։

Թրամփը հանդի­պել է մի շարք եվրո­պա­կան առաջնորդնե­րի հետ, և չնա­յած նրա վերև­ից նայող վերա­բերմունքին, որոշ դրա­կան արդյունքներ արձա­նագրվել են, մասնա­վո­րա­պես՝ Մեծ Բրի­տա­նիա­յի հետ կնքված առևտրա­յին համա­ձայնա­գի­րը։

Հաջորդ շաբաթ նա կմասնակցի ՆԱՏՕ‑ի գագաթնա­ժո­ղո­վին և, անկասկած, իրեն կվե­րագրի դաշնա­կիցնե­րին պաշտպա­նա­կան ծախսե­րը ավե­լացնե­լու դրդե­լու վաստա­կը — եվրո­պա­ցի­ներն էլ կծա­փա­հա­րեն։

Ազգա­յին անվտանգության հարցե­րով նախկին խորհրդա­կան Մայք Ուոլթցը դեռ համարվում է ԱՄՆ‑ի ներկա­յա­ցուցչի թեկնա­ծու ՄԱԿ-ում։ Առա­ջի­կա Օլիմպիա­կան խաղե­րը Լոս Անջե­լե­սում և Ֆուտբո­լի աշխարհի առաջնությունը կարող են օգնել ԱՄՆ-ին վերա­դարձնել դիրքե­րը միջազգա­յին հարթակնե­րում։

Սակայն ամե­րիկյան անկանխա­տե­սե­լի վարքագծի դեմ գրե­թե ոչինչ հնա­րա­վոր չէ անել։ Դա պայմա­նա­վորված է Թրամփի յուրա­հա­տուկ որո­շումներ կայացնե­լու ոճով, և մնա­ցած աշխարհը պետք է ընդունի, որ հանկարծա­կի, դինա­միկ փոփո­խություննե­րը այս վարչա­կազմի բնույթն են։

Այստեղ միշտ հաղթում է մարտա­վա­րությունը, ոչ թե ռազմա­վա­րությունը։ Պետք է համբե­րություն դրսև­ո­րել, և չափա­զանց կտրուկ արձա­գանքե­լը առա­ջին քայլե­րին՝ սխալ կլի­նի։ Միգուցե աշխարհի այն առաջնորդը, ով լավա­գույնս է կարո­ղա­ցել գործ ունե­նալ Թրամփի հետ, Մեքսի­կա­յի նոր նախա­գահ Կլաուդիա Շեյնբաումն է։ Նա կարո­ղա­ցել է հաջո­ղությամբ համա­տե­ղել համբե­րությունը, հմայքը և ուժը, այդ թվում՝ ամե­րիկյան զորքե­րի մուտքն արգե­լա­կե­լու հարցում՝ ընդդեմ նարկո­կարտելնե­րի։

Ի վերջո, ամե­նա­բարդ մարտահրա­վե­րը պառակտումն է, որ Թրամփն առա­ջացնում է։ Մարդկա­յին բնույթը խառնվում է միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րին, և երբ մարդիկ զգում են իրենց նվաստա­ցած և անպատված, նույնիսկ հզոր պետություննե­րի ղեկա­վարնե­րը— դա կարող է բերել հարա­բե­րություննե­րի անդառնա­լի խզման։

Հնա­րա­վոր է, որ Կոնգրե­սը — կամ նույնիսկ նախա­գա­հին մոտ կանգնած որոշ խորհրդա­կաններ — կարո­ղա­նան համո­զել նրան խուսա­փել անպետք բախումնե­րից և անհարկի վիրա­վո­րանքնե­րից։

Աղբյուրը‘