ՌԴ Տնտե­սության Մութ Կողմե­րը

Պուտի­նի մեծ խաղադրույք-համոզմունքը, թե Ռուսաստա­նը կկա­րո­ղա­նա «փակել աչքե­րը» Արևմուտքի վճռա­կա­նության առաջ՝ պահպա­նե­լով ներքին կայունությունը, գնա­լով ավե­լի ու ավե­լի է կախված «տնտե­սա­կան ալքի­միա­յից»։

Spectator

Ալեքսանդր Կոլյանդրը The Spectator‑ի համար. «Պուտի­նի տնտե­սա­կան ալքի­միան սկսում է կորցնել իր փայլը»։

Ֆիսկալ խարդա­խություննե­րը ավե­լի խորքա­յին խնդիրներ են բացա­հայտում

Կրեմլի հաշվա­պահնե­րը լուրջ խնդիր ունեն. Ռուսաստա­նի պետա­կան բյուջեն, որը ժամա­նա­կին հանդի­սա­նում էր տպա­վո­րիչ աճի շարժիչ ուժ, այժմ «կարմիր լույսով է թարթում»։ Մաթե­մա­տի­կան անո­ղորմ է. Ռուսաստա­նի բյուջեի դեֆի­ցի­տը 2025 թվա­կա­նի հունի­սին հասել է 3,7 տրի­լիոն ռուբլու (մոտա­վո­րա­պես 46 միլիարդ դոլար), վտանգա­վոր կերպով մոտե­նա­լով այս տարվա սահմանված առա­վե­լա­գույնին։ ՀՆԱ‑ի նկատմամբ հարա­բե­րա­կա­նությամբ՝ դեֆի­ցի­տը սպառնում է գերա­զանցել սահմանված 1,7%-ը, ինչի արդյունքում Դաշնության խորհրդի խոսնակ Վալենտի­նա Մատվիենկոն խանդա­վա­ռությամբ սկսել է քարո­զել «խիստ խնա­յո­ղություն»։

Մոսկվա­յի դրա­մա­վարկա­յին ճգնա­ժա­մի հիմքը չափա­զանց մեծ լավա­տե­սության մեջ է։ Անցյալ տարվա սեպտեմբե­րին պաշտոնյա­նե­րը վստա­հո­րեն կանխա­տե­սում էին 2025 թ.-ի դեֆի­ցի­տը ՀՆԱ‑ի ընդա­մե­նը 0,5%-ի սահմաննե­րում՝ հիմնվե­լով Brent տեսա­կի նավթի 66 դոլար արժո­ղության, 2,6% կայուն աճի և մեկ դոլա­րի դիմաց 100 ռուբլու դրա­կան փոխարժե­քի վրա։ Փոխա­րե­նը՝ նրանք ակա­նա­տես եղան, թե ինչպես են իրենց կանխա­տե­սումնե­րը արագ փլուզվում։ 2025 թ.-ի առա­ջին կիսամյա­կում նավթից և գազից ստացվող եկա­մուտնե­րը (որոնք կազմում են բյուջեի եկա­մուտնե­րի ավե­լի քան քառորդը) նվա­զել են 17%-ով՝ նախորդ տարվա համե­մատ, և 25%-ով՝ կառա­վա­րության ակնկա­լիքնե­րից։

Շուկա­յի համա­ձայնեցված կանխա­տե­սումնե­րը Brent տեսա­կի նավթի գնի վերա­բերյալ 2026 թ.-ի համար տատանվում են 55–65 դոլա­րի սահմաննե­րում՝ շատ ավե­լի ցածր, քան նախկին հաշվարկնե­րում։ Միևնույն ժամա­նակ, անսպա­սե­լիո­րեն ուժե­ղա­ցած ռուբլին նշա­նա­կում է՝ յուրա­քանչյուր արտա­հանված բարե­լի դիմաց կառա­վա­րությունը ստա­նում է ավե­լի քիչ ռուբլի. այսպես կոչված՝ «չափա­զանց հաջող արժեք» արժույթի պարա­դոքս։

Ընդհա­նուր տնտե­սա­կան պատկե­րը ոչ պակաս մռայլ է։ ՀՆԱ‑ի աճը 2024 թ.-ի 4,3%-ից նվա­զել է մինչև 1,4%՝ ընթա­ցիկ տարվա առա­ջին եռամսյա­կում, և այժմ Կենտրո­նա­կան բանկը կանխա­տե­սում է՝ 2025 թ.-ին աճը չի գերա­զանցի 1,5%-ը։ Աճի դանդա­ղումը բերում է ԱԱՀ-ից և եկամտա­յին հարկից ստացվող եկա­մուտնե­րի նվազման, ինչը ստեղծում է արա­տա­վոր շրջան։ Աճի նվա­զումը նաև հանգեցնում է անվա­նա­կան ՀՆԱ‑ի անկման, իսկ հաշվի առնե­լով բյուջե­տա­յին դեֆի­ցի­տի ամսա­կան աճը՝ 1,7% սահմա­նա­չա­փը կարող է հեշտությամբ խախտվել։

Պուտի­նի հաշվա­պահնե­րը կանգնած են լուրջ ընտրության առաջ։ Նախա­գա­հը խոստա­ցել է չբարձրացնել հարկե­րը, բացա­ռել է ռուբլու էական արժեզրկումը (որը կարող է բերել գնա­ճի և ծախսե­րի աճի) և պահպա­նել է պաշտպա­նա­կան, անվտանգության և սոցիա­լա­կան ծախսե­րը։ Արդյունքում մնում է միայն «ֆիսկալ ջենգա» խաղա­լը՝ եթե հանում ես սխալ բլո­կը, ամբողջ կառույցը կարող է փլուզվել։

Ռուսաստա­նի պաշտպա­նա­կան ծախսե­րը կազմում են շուրջ 172 միլիարդ դոլար կամ ՀՆԱ‑ի 7.7%-ը, և դրանց զգա­լի կրճատման հեռանկար գրե­թե գոյություն չունի։ Սկզբում Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմում օգտա­գործված խորհրդա­յին զինամթերքի պաշարնե­րը սպառվում են, ինչն առա­ջացնում է թանկարժեք վերա­զինման պահանջ։ Կրեմլը որո­շել է, որ ռազմա­կան արդյունա­բե­րությունը պետք է դառնա տնտե­սության շարժիչ ուժը․ մի ռազմա­վա­րություն, որը արժա­նա­պատվո­րեն կարող էր ընդունվել ստա­լինյան պլա­նա­վո­րողնե­րի կողմից, բայց այսօր չափա­զանց ծանր բեռ է բյուջեի համար։

Սահմա­նա­փակ ռեսուրսնե­րի պայմաննե­րում կառա­վա­րությունը կփորձի ֆինանսա­կան բեռը տեղա­փո­խել բիզնե­սի և քաղա­քա­ցի­նե­րի վրա՝ մոսկովյան ՃՈ‑ի ճաշա­կով «նուրբ» մեթոդնե­րով։ Բիզնեսնե­րը կանգնած են սուբսի­դիա­նե­րի կորստի և անվտանգության ու սոցիա­լա­կան ծրագրե­րի ծախսե­րի աճի վտանգի առաջ՝ մի բան, որ չի խթա­նում ոչ ներդրումներ, ոչ էլ նորա­րա­րություն։

Քաղա­քա­ցի­նե­րը, իրենց հերթին, կարող են բախվել ավտո­մե­քե­նա­նե­րի գրանցման բարձր տուրքե­րից մինչև առօրյա հաճույքնե­րի (ծխա­խոտ, ալկո­հոլ և այլն) ակցիզնե­րի ու տուգանքնե­րի բարձրացման հետ։ Սա խիստ ու կոշտ տնտե­սում է, բայց մատուցվում է որպես հայրե­նա­սի­րա­կան պարտք։ Ռեժի­մի ֆիսկալ հնարքնե­րը միայն ընդգծում են տնտե­սա­կան խորքա­յին խոցե­լիությունը։ 2022 թվա­կա­նին, երբ արևմտյան պատժա­մի­ջոցներն արդեն զգա­լի էին, ռուսա­կան ընկե­րություննե­րը և քաղա­քա­ցի­նե­րը հերթի կանգնե­ցին պետա­կան օգնություն ստա­նա­լու համար և առա­տա­ձեռն աջակցություն ստա­ցան՝ ի պատասխան լոյա­լության։

Այսօր պետա­կան գանձա­րա­նը դատարկվում է, բայց պահանջված «ենթարկվող խանդա­վա­ռությունը» մնում է պարտա­դիր՝ Ռուսաստա­նում անհնա­զանդությունը շատ ավե­լի վտանգա­վոր է, քան սնանկությունը։

Երկու արտա­քին սպառնա­լիք կարող են փլեցնել այս նուրբ հավա­սա­րակշռությունը. եթե նախա­գահ Դոնալդ Թրամփը իրա­կա­նացնի ռուսա­կան նավթի մատա­կա­րա­րումնե­րը սահմա­նա­փա­կե­լու իր սպառնա­լի­քը, կամ եթե Բրյուսե­լը խստացնի տեխնո­լո­գիա­կան պատժա­մի­ջոցնե­րը, ապա Մոսկվա­յի ֆիսկալ մարմնա­մարզությունն ամբողջությամբ կարող է փլուզվել։ Թեև Կրեմլն այս պահի դրությամբ շարունա­կում է հաջո­ղությամբ ֆինանսա­վո­րել պատե­րազմը՝ առանց լուրջ բողոքնե­րի, մանևրե­լու դաշտը գնա­լով նեղա­նում է։

Պուտի­նի մեծ խաղադրույք-համոզմունքը, թե Ռուսաստա­նը կկա­րո­ղա­նա «փակել աչքե­րը» Արևմուտքի վճռա­կա­նության առաջ՝ պահպա­նե­լով ներքին կայունությունը, գնա­լով ավե­լի ու ավե­լի է կախված «տնտե­սա­կան ալքի­միա­յից»։

Նավթա­յին պետությունից ռազմա­կան տնտե­սություն վերածվե­լը պետք է դառնար Ռուսաստա­նի դիմադրո­ղա­կա­նության խորհրդա­նի­շը։

Սակայն այն կարող է ապա­ցուցել ճիշտ հակա­ռա­կը՝ որ նույնիսկ ավտո­րի­տար ղեկա­վարնե­րը չեն կարող անվերջ անտե­սել թվա­բա­նա­կան օրենքնե­րը։

Աղբյուրը‘