Սոցիալ-Դեմոկրա­տա­կան Հնչակյան Կուսակցությունը

Եվ Հայ Յեղա­փո­խա­կան Դաշնակցությունը՝

Եղբայրա­կան Երկվորյակնե՞ր, Թե՞ Կիսաի­դենտիկ Երկվորյակներ

Որպես հատուկ հայկա­կան մոդել, հայդա­տիզմը ընդունում է ազգա­յին քաղա­քա­կան համա­կարգի ձև։ Այս ազգա­յին հայդա­տիզմը ներա­ռում է մի քանի դերա­կա­տարներ և մոտե­ցումներ, որոնք երբեմն համընկնում են, երբեմն՝ տարա­միտվում։

Կայծ Մինասյան

Մաս երրորդ

Սոցիա­լա­կան գիտություննե­րի առաջնայնության անվան տակ իրա­կա­նացված այս մեծ ընդհա­նուր թռիչքին զուգա­հեռ, հեղա­փո­խա­կան շարժման ուժե­րը իրենց ճանա­չե­ցին նաև միասնա­կան ազգա­յին սոցիալ-քաղա­քա­կան դաշտում, որը կարե­լի է դիտարկել որպես հայե­րին բնո­րոշ քաղա­քա­կան համա­կարգ․ հայդա­տիզմ՝ նորա­բա­նություն, որը ազգա­կից է «Հայկա­կան հարց» արտա­հայտությա­նը՝ ավե­լի դիվա­նա­գի­տա­կան, պակաս ժողովրդա­կան և պակաս սրբա­գործող ձևա­կերպմա­նը, որն ինքնին Արև­ելյան հարցի ավե­լի երի­տա­սարդ դուստրն է՝ Օսմանյան կայսրության մասնատման այն լայնա­ծա­վալ ծրագրի, որը մշակվել էր եվրո­պա­կան տերություննե­րի կողմից։

Այս նորա­բա­նությունը քաղա­քա­կա­նության զարգացման մեջ նշա­նա­վո­րեց շրջա­դարձա­յին պահ, քանի որ այն մաքրեց և վերաի­մաստա­վո­րեց համա­կարգի գաղա­փա­րը հայե­րի մոտ և ներմուծեց վեստֆալյան սկզբունքնե­րը՝ տարածքայնության և ինքնիշխա­նության, ինչպես նաև ինքնություննե­րի աշխարհի­կացման գործընթա­ցը։ Որպես նոր հասկա­ցություն՝ հայդա­տիզմը ձևա­վորվեց որպես նախա­հա­մա­կարգ և մասամբ ներկա­յացվեց որպես նախա­միջնա­դարյան և միջնա­դարյան դինաստիզմի ժառանգ, պայմա­նա­վորված ոչ միայն իշխաննե­րի և տարածքնե­րի միա­ձուլված հարա­բե­րությամբ, այլև ընտա­նի­քի կենտրո­նա­կան տեղով այս նոր հավա­քա­կան ազա­տագրման մեջ։

Վեստֆալյան սկզբունքնե­րի համե­մա­տությամբ՝ հայդա­տիզմը խզում էր կայսե­րա­կան՝ հայե­րի ապա­տա­րածքայնացման սկզբունքի հետ, քանի որ դրա փոխա­րեն առա­ջարկում էր հայկա­կան ինքնության տարածքայնա­ցում։ Այսուհետ խոսվում է «տարածքի», այլ ոչ թե «հողի» մասին։ Վերջա­պես, ինքնություննե­րի աշխարհի­կացման գործընթա­ցի առումով, հայդա­տիզմը ներմուծեց «ես»-ի հեղա­փո­խությունը և հիմնա­րար ազա­տություննե­րը, որոնց շրջա­նա­կում անհա­տը և ժողո­վուրդը տեսա­կա­նո­րեն դարձան Պատմության նոր դերա­կա­տարներ։ Սակայն արդյո՞ք իրա­կա­նում նրանք հասան դրան։ Այլ կերպ ասած՝ ո՞վ էր ղեկա­վա­րում քաղա­քա­կա­նության լծակնե­րը․ ազգը՝հետևաբար Եկե­ղե­ցին և «էլի­տա­նե­րը», թե՞ ժողո­վուրդը՝ առանց եկե­ղե­ցա­կաննե­րի և բուրժուա­զիա­յի։ Քանի դեռ հայե­րը չէին պատասխա­նել այս հարցին, հայդա­տիզմը մնում էր կախված վիճա­կում՝ արդիա­կա­նության և ավանդույթի միջև։ Նրա արդիա­կա­նությունը շարժման մեջ էր դրված, բայց անշրջե­լի չէր, քանի որ, թեև այն նպաստում էր հոգև­ո­րից դեպի ժամա­նա­կա­յի­նին անցմա­նը (աշխարհի­կա­ցում), այն ամեն դեպքում չէր տարանջա­տում ազգը ժողովրդից և, հետև­ա­բար, չէր խզում կրո­նա­կա­նի հետ կապը։ Այլ կերպ ասած՝ հայդա­տիզմը սինթե­զում էր ավանդույթն ու արդիա­կա­նությունը, և դրա մեջ ներառված դերա­կա­տարնե­րի ամբողջությունը հարգում էր այս հավա­սա­րակշռությունը, թերևս բացա­ռությամբ ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի մարքսիստա­կան տարրե­րի՝ սկսած Ռոստո­մից, որին իր ընկերնե­րը կոչում էին «մարքսիստ», որոնք հակված էին հակակղե­րա­կա­նության։ Սակայն այս հեռա­վո­րությունը նրանց համար տեսա­կան էր․փաստերում այն դժվա­րությամբ էր արտա­հայտվում, կամ երբ demonstrated էր դառնում, պարզա­պես ավարտվում էր պառակտմամբ։

«Հայդա­տիստա­կան համա­կարգ» եզրույթը վերա­բե­րում է հատուկ բնութագրե­րով նույնա­կա­նացված տարրե­րի միջև հարա­բե­րություննե­րին․ այս ամբողջությունը ենթա­կա է իր միջա­վայրի ազդե­ցություննե­րին և սահմա­նա­փա­կումնե­րին։ Այս եզրույթի՝հայդադիստական, կիրառման պատճա­ռը այն է, որ, ինչպես մյուս հատուկ վերլուծա­կան շրջա­նակնե­րը, այն քաղա­քա­կան է այն իմաստով, որ դրա տարրերը(դերեր, հաստա­տություններ, համա­կարգեր) և այդ տարրե­րի միջև հարա­բե­րություննե­րը (հավա­սա­րակշռություն, հաղորդակցություն, բանակցություն) նպաստում են նոր քաղա­քա­կան կարգի իրա­գործմա­նը։ Հայդա­տիզմը իր ծագման և կառուցման, սահմա­նա­զա­տումնե­րի և ընդգրկման, դերա­կա­տարնե­րի և նրանց ռազմա­վա­րության մեջ ընկա­լե­լու լավա­գույն կառուցվածքը կառուցվածքա-ֆունկցիո­նա­լիստա­կան մոտեցմանն է հավա­տա­րիմ մնա­լը, մասնա­վո­րա­պես ամե­րի­կա­ցի սոցիո­լոգ Թալքոթ Փարսոնսի մոտեցմա­նը։ Նրա մշա­կած AGIL համա­կարգի ((հարմարվո­ղա­կա­նություն, նպա­տա­կի իրա­գործում, ինտեգրում, լատենտություն) համա­ձայն՝ ցանկա­ցած մոդել, լինի դա հայդա­տիզմ թե ոչ, պետք է իրա­կա­նացնի չորս գործա­ռույթ՝ հասա­րա­կությունից դեպի քաղա­քա­կան համա­կարգանցնե­լու համար․

ա) այն պետք է իր զարգացման կամ վերա­փոխման համար անհրա­ժեշտ ռեսուրսնե­րը վերցնի արտա­քին համա­կարգե­րից՝ իր կարիքնե­րին համա­պա­տասխան ձևա­փո­խե­լով դրանք, և փոխա­րե­նը պետք է տրա­մադրի իր արտադրանքը։ Սա է Փարսոնսի մոդե­լում կոչվում Հարմարվո­ղա­կա­նություն (Adaptation)՝ հարմարվե­լով միջազգա­յին և տնտե­սա­կան տատա­նումնե­րին, գլո­բա­լացմա­նը։

բ) սահմա­նել իր նպա­տակնե­րը և մոբի­լի­զացնել իր ռեսուրսնե­րը դրանց հասնե­լու համար։ Սա է այն, ինչ Փարսոնսը կոչում է Նպա­տա­կի իրա­գործում (Goalattainment)՝ հայե­րին համախմբե­լը Սևրի պայմա­նագրի Հայաստա­նի կամ Վիլսոնյան Հայաստա­նի շուրջ, որպես Տիգրան Մեծի կայսրության մի կերպա­րանք։

գ) պահպա­նել համա­կարգի մասե­րի միջև համա­կարգումը և հայդա­տիզմի համա­հունչությունը՝ պաշտպա­նե­լով այն կտրուկ փոփո­խություննե­րից և խզումնե­րից (աշխարհա­մարտեր, հեղա­փո­խություններ, սառը պատե­րազմ, երրորդ աշխարհի ճգնա­ժամ և այլն)։ Փարսոնսը այս կայունացնող չափմանն անվա­նում է Ինտեգրում(Integration)։

դ) վերջա­պես՝ ապա­հո­վել, որ դերա­կա­տարնե­րը հավա­տա­րիմ մնան հայդա­տիզմի նորմե­րին և արժեքնե­րին․ Փարսոնսը այս մոտի­վա­ցիան և մոդե­լի պահպա­նությունը կոչում է Լատենտություն (գաղտնիություն, թաքունություն)(Latency)։

Այսպի­սով, որպես հատուկ հայկա­կան մոդել, հայդա­տիզմը ընդունում է ազգա­յին քաղա­քա­կան համա­կարգի ձև։ Այս ազգա­յին հայդա­տիզմը ներա­ռում է մի քանի դերա­կա­տարներ և մոտե­ցումներ, որոնք երբեմն համընկնում են, երբեմն՝ տարա­միտվում։ Իրա­պես, որպես ամբողջություն, հայդա­տիզմը հենվում է երկու սյունե­րի վրա՝ տարածքի և բնակչության, կամ հայրե­նի­քի և ժողովրդի, այսինքն՝ տարածքա­յին հայդա­տիզմի և սոցիա­լա­կան հայդա­տիզմի վրա։ Առա­ջին հայացքից տարբե­րությունը չէր երև­ում, քանի որ հայդա­տիզմը նախա­տեսված էր որպես հայկա­կան ժառանգության ձեռքբե­րումնե­րի (լեզու, մշա­կույթ) վերաբնո­րոշման և վերամշա­կութայնացման գործիք, որը երեք ձևա­վո­րումներն էլ կիսում էին՝ նոր մամուլի շուրջ և ժողովրդա­կան հայե­րե­նի խթանմամբ։ Դրանք նաև ներկա­յացվում էին որպես հայկա­կան ինքնության տարածքայնացման գործիք՝ խզում նշե­լով կայսե­րա­կան կարգի (օսմանյան և ռուսա­կան) հետ, որը հիմնված էր փոքրա­մասնություննե­րի արտա­տա­րածքայնության և կրո­նա­կան համայնքնե­րի կառա­վարման ինքնա­վա­րության վրա։ Բնակչության ինտեգրումը տարածքի մեջ միա­վո­րում էր տարբեր հեղա­փո­խա­կան հակումնե­րը, սակայն առաջնա­հերթությունը ո՞րն էր՝ տարածքնե­րի ազա­տագրումն ու միավորո՞ւմը, թե՞ ժողովրդի ազա­տագրումը։ Տարածքա­յին իրա­վունքներ, թե՞ ժողովրդի իրա­վունքներ։ Տարածքա­յին հայդա­տիզմ, թե՞ սոցիա­լա­կան հայդա­տիզմ։

ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն որո­շում չկա­յացրին և թույլ տվե­ցին երկու հեռանկարնե­րի համա­կե­ցությունը, նույնիսկ եթե առա­ջի­նը շեշտը դնում էր ժողովրդի ազա­տության վրա (անկա­խության պահանջ), մինչդեռ երկրորդը դրանք պահում էր հավա­սար հեռա­վո­րության վրա մինչև 1907 թվա­կա­նը և 1908 թվա­կա­նի երիտթուրքա­կան հեղա­փո­խությունից մինչև կայսրություննե­րի անկումը՝ 1917–1918 թվա­կաննե­րին, ավե­լի շուտ հայտնվեց ժողովրդի ազա­տության կողմնա­կիցնե­րի ճամբա­րում։ 1919 թվա­կա­նին, իր իննե­րորդ համա­գումա­րում, ՀՅԴ‑ն դեռևս խուսա­փեց որո­շումից, սակայն ընդունեց վերջնա­կան նպա­տա­կը՝ ազատ, անկախ (ժողովրդի իրա­վունքներ) և վերա­միա­վորված Հայաստան (տարածքա­յին իրա­վունքներ) ստեղծե­լու։

(շարունա­կե­լի)

English text below

The Social Democratic Hnchakian Party

and the Armenian Revolutionary Federation,

fraternal twins or semi-identical twins?

Part three

In addition to this great common leap in the name of the primacy of social sciences, the forces of the revolutionary movement also recognized themselves in a common national socio-political field, which could be considered as the political system proper to the Armenians: haitadism, a neologism cousin to the expression—more diplomatic and less popular and less sacralizing—of “Armenian question,” itself a younger daughter of the Question of the Orient, that vast plan of dismemberment of the Ottoman Empire concocted by the European powers. This neologism marked a turning point in the development of politics, as it dusted off the concept of system among Armenians and introduced the Westphalian principles of territoriality and sovereignty, as well as the process of secularization of identities. As a new concept, haitadism is in turn set up as a proto-system and is presented in part as the heir of pre-medieval and medieval dynasticism, due to the fusional relationship between rulers and lands but also the central place of the family in this new collective emancipation. Compared to Westphalian principles, haitadism was a break with the imperial principle of deterritorialization of Armenians, since it proposed instead to territorialize Armenian identity. Henceforth, one speaks of “territory” and no longer of “land.”. Finally, concerning the process of secularization of identities, haitadism introduced the revolution of the “I” and the fundamental freedoms where the individual and the people became in theory new actors of History. However, did they really achieve this in reality? In other words, who led the reins of politics? The nation, therefore, the Church and the “elites,” or the people without the ecclesiastics and the bourgeoisie? As long as Armenians did not answer this question, haitadism remained in limbo between modernity and tradition. Its modernity was set in motion but was not irreversible, because while it favored the passage from the spiritual to the temporal (secularization), it did not sever nationfrom people and therefore did not break with the religious. In other words, haitadism synthesized tradition and modernity, and the whole of the actors that it contained respected this balance, perhaps with the exception ofthe Marxist elements of the SDHP and the ARF—starting with Rostom, called “the Marxist” by his comrades—turned toward anticlericalism. Still, this distancing was theoreticalfor them; it was translated into facts with difficulty, or when it took shape, it simply ended in their split.

The term “haitadist system” refers to the relationships between elements identified by specific characteristics; this ensemble is subject to the influences and constraints of its environment. The reason for using this term haitadistis that, like other specific analytical frameworks, it is political in the sense that its elements (roles, institutions, apparatuses) and the relations between these elements (balance, communication, negotiation) contribute to the realization of a new political order. The best configuration for grasping haitadism in its genesis and construction, its delimitations and scope, its actors and their strategy is to stick to a structural-functionalist approach, notably that of the American sociologist Talcott Parsons. According to the AGIL (Adaptation, Global Attainment, Integration, Latency) system conceived by him, any model, whether haitadism or not, must fulfill four functions in order to move from a society to a political system:

a) It must draw its necessary resources from external systems in order to develop or transform them according to its needs; in exchange, it must provide its products. This is what Parsons’ model calls Adaptation (adapting to international and economic fluctuations, to globalization).

b) To define its goals and mobilize its resources to achieve them. This is what Parsons calls Goal attainment (gathering the Armenians into the Armenia of the Treaty of Sevres or Wilsonian Armenia, an avatar of the Empire of Tigranes the Great).

c) To maintain the coordination between the parts and the coherence of the haitadism, protecting it from brutal changes and disruptions (world wars, revolutions, cold war, third world crisis, etc.). Parsons gives the name Integration to this stabilizing dimension of the system.

d) Finally, ensuring that actors remain faithful to the norms and values of haitadism; Parsons refers to this motivation and maintenance of the model as Latency.

Thus, as a specific Armenian model, haitadism takes the form of a national political system. This national haitadismcontains several actors and approaches, sometimes converging, sometimes diverging. Indeed, as a whole, haitadism rests on two pillars: the territory and the population or the homeland and the people or territorial haitadism and social haitadism. At first glance, the difference did not appear because haitadism was intended as a tool for re-acculturation of the achievements of the Armenian heritage (language, culture), which the three formations shared around a new press and a promotion of vernacular Armenian. They also presented themselves as an instrument of territorialization of the Armenian identity, marking a break with the imperial order (Ottoman and Russian), which was based on the extra-territoriality of minorities and the autonomy of management of religious communities. Integrating the population into the territory brought together the different revolutionary tendencies, but what was the priority: liberating and unifying the territories or liberating the people? Territorial rights or people rights? Territorial haitadism or social haitadism? The SDHP and the ARF did not take a decision and made the two perspectives coexist, even if the former insisted on freedom for the people (demand for independence), while the latter placed them at equal distance until 1907 and found itself rather in the camp of freedom for the people from the Young Turkish Revolution in 1908 until the fall of the empires in 1917–1918. In 1919, at its ninth congress, the ARF still avoided a decision, but adopted the final objective of the creation of a free, independent (people’s rights) and reunified Armenia (territorial rights).

[To be continued]