Լրագրությունը Դեգրա­դա­ցել Է, Խոսքի Ազա­տությունը՝ Այլա­սերվել

Որոշ լրագրողներ դարձել են անճա­նա­չե­լի՝ հայտնիություն ձեռք բերե­լու մոլուցքի պատճա­ռով, և այդ վարքա­գի­ծը վարա­կիչ է դառնում։ Նրա դիտարկմամբ՝ սա նաև իշխա­նություննե­րի անգործության և ինֆորմա­ցիոն քաղա­քա­կա­նության բացա­կա­յության հետև­անք ։

Աշոտ Մելիքյան

Պետրոս Ղազարյա­նը զրուցել է խոսքի ազա­տության պաշտպա­նության կոմի­տեի նախա­գահ Աշոտ Մելիքյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվել է Հայաստա­նի լրագրության ոլորտում առկա էթի­կա­կան և մասնա­գի­տա­կան խորը դեգրա­դա­ցիան: Աշոտ Մելիքյա­նը վերլուծում է քաղա­քա­կան բևե­ռացվա­ծության ազդե­ցությունը, որը լրատվա­մի­ջոցնե­րին դրդում է հանրա­յին շահի փոխա­րեն սպա­սարկել կոնկրետ պատվի­րա­տունե­րի շահե­րը: Բանա­խոսն անդրա­դառնում է լրագրողնե­րի և պետա­կան պաշտոնյա­նե­րի միջև լարված հարա­բե­րություննե­րին՝ շեշտե­լով փոխա­դարձ հարգանքի և զսպվա­ծության պակա­սը:

Աշոտ Մելիքյանն ասաց, որ այս զրույցը վաղուց էր հասունա­ցել, և երեկվա վարչա­պե­տի բրիֆինգը կարե­լի է համա­րել վերջին կաթի­լը։ Նա նշեց, որ չի կարե­լի դա պարզա­պես «նորմ» համա­րել, բայց փաստ է, որ հատկա­պես վերջին հինգ-վեց տարի­նե­րին լրագրությունը խոր դեգրա­դա­ցիա է ապրել։ Մելիքյա­նը դիտարկում է, որ խնդիրնե­րը եղել են նաև նախկի­նում, սակայն վերջին շրջա­նում դրանք սրվել են՝ համընկնե­լով ժամա­նա­կա­կից տեխնո­լո­գիա­նե­րի ակտիվ կիրառման հետ, ինչի հետև­անքով էթի­կա­յի խախտումնե­րը դարձել են ավե­լի տեսա­նե­լի և հաճա­խա­կի։

Նա ասաց, որ իր ղեկա­վա­րած կառույցը մշտա­պես իրա­կա­նացնում է մոնի­տո­րինգ, արձա­նագրում լրագրո­ղա­կան էթի­կա­յի նորմե­րի խախտումնե­րը և դրանք ներա­ռում զեկույցնե­րում, սակայն իրա­վի­ճա­կի վրա ազդե­լը չափա­զանց բարդ է։ Աշոտ Մելիքյա­նի կարծի­քով՝ անհրա­ժեշտ են նաև օրենսդրա­կան փոփո­խություններ։ Նա հիշեցրեց, որ նման գործընթաց ժամա­նա­կին տեղի է ունե­ցել ԱՄՆ-ում՝ 19-րդ դարում, երբ հետաքննող լրագրողնե­րը առանձնա­ցան անբա­րե­խիղճ միջա­վայրից, ընդունե­ցին իրենց էթի­կա­յի կոդեքսը և հասա­րա­կությա­նը հստակ ուղերձ հղե­ցին, որ իրենք այլ դաշտում են գործում։

Մելիքյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նում նույնպես մշակվել էր նման օրենքի նախա­գիծ՝ խորհրդա­րա­նի պրոֆի­լա­յին հանձնա­ժո­ղո­վի և արդա­րա­դա­տության նախա­րա­րության մասնակցությամբ, սակայն գործընթա­ցը հանկարծ կանգ առավ, և այսօր պարզ չէ, թե նախա­գի­ծը որտեղ է։ Նա դիտարկում է, որ առկա է քաղա­քա­կան որո­շում այն առաջ չտա­նե­լու վերա­բերյալ։ Միևնույն ժամա­նակ նա կարև­ո­րում է հասա­րա­կության դերա­կա­տա­րումը՝ սոցիա­լա­կան պահանջ ձևա­վո­րե­լու առումով, որպեսզի հստակ ասվի՝ նման վարքա­գի­ծը լրագրություն չէ։

Խոսքի ազա­տության պաշտպա­նության կոմի­տեի նախա­գա­հը նշեց, որ խնդի­րը միայն պրոֆե­սիո­նալ էթի­կա­յին չի վերա­բե­րում, այլ տարրա­կան մարդկա­յին կուլտուրա­յին։ Նրա խոսքով՝ շատե­րը կարող են դիպլոմ ունե­նալ, բայց կրթված չլի­նել, չտի­րա­պե­տել մասնա­գի­տությա­նը կամ միտումնա­վոր վնա­սել և՛ իրենց, և՛ լրագրության դաշտը։ Նա նաև ասաց, որ նման լրագրողնե­րը չեն հարգում անգամ իրենց գործընկերնե­րին՝ խախտե­լով աշխա­տանքա­յին սահմա­նա­փա­կումնե­րը և ստեղծե­լով քաո­սա­յին միջա­վայր։

Աշոտ Մելիքյա­նը կարծում է, որ բրիֆինգնե­րի և ասուլիսնե­րի ժամա­նակ ստեղծված լարվա­ծությունը երկկողմա­նի է։ Նա նշեց, որ իշխա­նություննե­րի և ընդդի­մության հետ ասո­ցացվող լրատվա­մի­ջոցնե­րը միմյանց հետ աշխա­տում են մեծ դժվա­րությամբ, իսկ խորհրդա­րա­նը դարձել է այդ առճա­կատման գլխա­վոր հարթակնե­րից մեկը։ Նրա դիտարկմամբ՝ բևե­ռացվա­ծությունը վաղուց դուրս է եկել մասնա­գի­տա­կան շրջա­նակնե­րից և վերածվել է բացա­հայտ ատե­լության՝ քաղա­քա­կան ուժե­րի և նրանց հովա­նա­վո­րած լրատվա­մի­ջոցնե­րի միջև։

Մելիքյա­նը ընդգծեց, որ այսօր շատ լրատվա­մի­ջոցնե­րի առջև դրվում է ոչ թե հանրա­յին շահը սպա­սարկե­լու, այլ ցանկա­ցած գնով ընդդի­մա­խո­սին ոչնչացնե­լու խնդիր։ Նա նշեց, որ սուր հարց տալը ինքնին խնդիր չէ, բայց դա պահանջում է աշխա­տանք, փաստե­րի ստուգում և պրոֆե­սիո­նալ մոտե­ցում։ Իսկ երբ լրագրո­ղի հիմնա­կան նպա­տա­կը դառնում է լայքեր հավա­քե­լը կամ ինքնա­հաստատվե­լը, դա լրագրություն չէ։

Նրա խոսքով՝ այս պայմաննե­րում ամե­նա­մեծ տուժո­ղը հասա­րա­կությունն է, որը ապա­տե­ղե­կացվում է և դառնում մանի­պուլյա­ցիա­նե­րի զոհ։ Մելիքյա­նը կարծում է, որ ձևա­վորվում են տագնա­պա­յին տրա­մադրություններ, արհեստա­կան վախեր և կործանման սպա­սում, հատկա­պես ընտրություննե­րին ընդա­ռաջ։ Նա նշեց, որ առա­ջի­կա շրջա­նում ինֆորմա­ցիոն միջա­վայրը կարող է էլ ավե­լի ծանրա­նալ, այդ թվում՝ արտա­քին ազդե­ցություննե­րի պատճա­ռով։

Աշոտ Մելիքյա­նը նաև ասաց, որ առողջացման հույսը կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում մեծ չէ, բայց լրագրո­ղա­կան դաշտի մաքրման սկզբունքնե­րը պետք է կիրառվեն, թեկուզ ընտրություննե­րից հետո։ Նա շեշտեց մեդիագրա­գի­տության կարև­ո­րությունը՝ ընդգծե­լով, որ քաղա­քա­ցին պետք է կարո­ղա­նա տարբեր աղբյուրնե­րից ստացված տեղե­կություննե­րը համադրել և ստուգել։

Մելիքյա­նը նշեց, որ վարչա­պե­տի երեկվա վարքը իր համար ընդունե­լի էր և պետա­կան գործչին վայել։ Նա կարծում է, որ էթի­կա­յից զուրկ վարք դրսև­ո­րող անձինք չպետք է մասնակցեն նման միջո­ցա­ռումնե­րին, քանի որ դրանք նախա­տեսված են հանրա­յին կարև­ո­րության հարցե­րի և պատասխաննե­րի համար, ոչ թե ինքնա­հաստատման կամ սադրանքի։

Նա նաև նշեց, որ վերջին շրջա­նում որոշ բարձրաստի­ճան պաշտոնյա­նե­րի վարքագծում դրա­կան փոփո­խություններ է նկա­տում, սակայն հիշեցրեց, որ եղել են նաև հակա­ռակ օրի­նակներ, երբ պաշտո­նա­տար անձինք իրենք են իրենց դրսև­ո­րել անհանդուրժող կամ վիրա­վո­րա­կան պահվածք լրագրողնե­րի նկատմամբ։ Նրա խոսքով՝ կոնֆլիկտնե­րը երբեք միա­կողմա­նի չեն, և դրանք պետք է գնա­հա­տել համա­տեքստում։

Աշոտ Մելիքյա­նը անդրա­դարձավ նաև նախորդ իշխա­նություննե­րի ժամա­նա­կաշրջաննե­րին՝ նշե­լով, որ խոսքի ազա­տությունը տարբեր ձևե­րով ճնշվել է բոլոր ղեկա­վարնե­րի օրոք՝ սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյա­նից մինչև այսօր։ Նա ընդգծեց, որ ներկա­յումս Հայաստա­նում գրե­թե բացա­կա­յում են տաբու թեմա­ներ, և ցանկա­ցած տեսա­կետ արտա­հայտե­լու հարթակ գտնե­լը խնդիր չէ։

Մելիքյա­նը ցավով նշեց, որ որոշ լրագրողներ դարձել են անճա­նա­չե­լի՝ հայտնիություն ձեռք բերե­լու մոլուցքի պատճա­ռով, և այդ վարքա­գի­ծը վարա­կիչ է դառնում։ Նրա դիտարկմամբ՝ սա նաև իշխա­նություննե­րի անգործության և ինֆորմա­ցիոն քաղա­քա­կա­նության բացա­կա­յության հետև­անք է։

Վերջում Աշոտ Մելիքյա­նը նշեց, որ լրագրո­ղա­կան կազմա­կերպություննե­րը չեն կարող և չեն պատրաստվում լինել որևէ իշխա­նության «գրպա­նա­յին» կառույցներ։ Նա ասաց, որ բոլոր էական դեպքե­րը արձա­նագրվում են և արժա­նա­նում են գնա­հա­տա­կա­նի, անկախ նրա­նից՝ դա ում է դուր գալիս կամ չի դուր գալիս։ Նրա համոզմամբ՝ խնդրի լուծումը հնա­րա­վոր է միայն ինստի­տուցիո­նալ փոփո­խություննե­րի, օրենսդրա­կան կարգա­վո­րումնե­րի և հասա­րա­կության գիտակցված պահանջի համադրմամբ։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝