Դաշնակցական մոտեցումը հիմնված էր պատերազմի և խաղաղության ու
սոցիալական ինտեգրման դիալեկտիկայի վրա։ Հեղափոխությունը
գաղափարախոսություն չէր, այլ տեխնիկա՝ հաղթահարման տեխնիկան, իսկ
համընդհանուր ազատագրման միքայելյան դոգման՝ նրա ղեկը։
Կայծ Մինասյան
Մաս հինգերորդ
Դեպի աշխարհայացք, սոցիալիզմ, կազմակերպման տեսակ և հակասական ռազմավարություն
Եթե ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն հայերին հրավիրում էին աշխարհն ընկալել մտքի և գործողության դիալեկտիկայի մեջ, ապա երկու կազմակերպությունները ժամանակակից աշխարհում իրենց նույն կերպ չէին պրոյեկտում։ Այլ կերպ ասած՝ հնչակյան-դաշնակցական
հակադրությունը բախում էր բացում Նազարբեկյանի տնտեսական և լենինյան սոցիալական վերափոխման տեխնիկայի ու Միքայելյանի
սոցիոլոգիական և դյուրկհեյմյան համընդհանուր հաղթահարման տեխնիկայի միջև։ Ինչ-որ առումով՝ Մարքսը ընդդեմ Կանտի։
Մի կողմից՝ ՍԴՀԿ‑ն իրեն ճանաչում էր Գեորգի Պլեխանովի (1856-
1918) ռուսական մարքսիզմում՝ գիտական սոցիալիզմի տեսաբան և Ռուսաստանում սոցիալ-դեմոկրատական շարժման հիմնադիր, և առավել ևս Լենինի մեջ՝ ՌՍԴԲԿ‑ի (Ռուսականսոցիալ-դեմոկրատական
բանվորական կուսակցություն) առաջնորդ, պրոլետարիատի դիկտատուրայի կողմնակից։ ՍԴՀԿ‑ն աշխարհը ներկայացնում էր
ուժերի կառուցվածքային հարաբերության մեջ՝ դասակարգային պայքար նրանց միջև, ովքեր տիրապետում էին և նրանց, ովքեր
տիրապետված էին, իր համերաշխ, ինտերնացիոնալիստական և
պրոլետարական չափումներով։ Թեպետ հայկական միջավայրը XIX դարի վերջում զուրկ էր աշխատավոր դասակարգի բոլոր հատկանիշներից, բացառությամբ գուցե Բաքվի և Թիֆլիսի որոշ
արդյունաբերական կենտրոնների։ Այս անհամապատասխանությունը
անխուսափելի լարվածություններ առաջացրեց շարքերում, որոնք ի վերջո ավարտվեցին 1896 թվականի բաժանմամբ։ Տարբեր ազգությունների զանգվածների ինտերնացիոնալիզմն էր, որ պետք է
տապալեր բուրժուազիային, կապիտալիզմը և իմպերիալիզմը՝ հօգուտ
համաշխարհային խաղաղության։ Հեղափոխությունը
գաղափարախոսություն էր, իսկ սոցիալական ազատագրման մարքսիստական դոգման՝ նրա ղեկը։
Մյուս կողմից՝ ՀՅԴ‑ն, առնվազն Միքայելյանի ՀՅԴ‑ն, ընդունում էր կանտյան հավերժ խաղաղության նախագծի բոլոր երեսները՝
ազգային միավորներից ազատ համաշխարհային ֆեդերացիայի ստեղծման միջոցով։ Միքայելյանի համար, քանի որ աշխարհը բաժանված էր մրցակցող կայսրությունների, համաշխարհային
ֆեդերացիայի գաղափարը կարող էր իրագործվել, եթե
պետությունների թիվը փոքր լիներ, և ազգային միավորների վերակազմավորման այն դինամիկան, որը նպաստում էր սոցիալական ինտեգրմանը հեղափոխական ձևի մեջ, համահունչ լիներ Էմիլ Դյուրկհեյմի նախադրույթներին։ Դաշնակցական
մոտեցումը հիմնված էր պատերազմի և խաղաղության ու
սոցիալական ինտեգրման դիալեկտիկայի վրա։ Հեղափոխությունը գաղափարախոսություն չէր, այլ տեխնիկա՝ հաղթահարման տեխնիկան, իսկ համընդհանուր ազատագրման միքայելյան դոգման՝
նրա ղեկը։
Մարքսիստական և կանտյան հեռանկարների, կամտեսության և պրագմատիզմի այս սկզբունքային հակադրությունից ելնելով՝
ինչպե՞ս զարգացան ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն իրենց նպատակի մեջ։ Մինչ առաջինը պաշտպանում էր ինքնիշխանությունը՝ սոցիալիստական
Հայաստանի Հանրապետություն ստեղծելու համար․ ի
հակադրություն, Արմենական կուսակցությունը ընտրել էր
ինքնիշխանությունը՝ ի անունս Վանի շրջանում ծնված և
Բագրատունիների ժառանգ հանդիսացող ինքնավար հայկական թագավորության վերականգնման, ՀՅԴ‑ն պաշտպանում էր
ինքնիշխանության առաջադեմ մոտեցումը․ ի սկզբանե Միքայելյանի հավակնությունն էր ստեղծել եռաստիճան համակարգ՝ինքնավարություն, անկախություն և ֆեդերացիա։ Անկախությունից այն կողմ անցնելու՝ հասնելու կանտյան նախագծի շեմին,
Միքայելյանը ամրապնդեց այս դիրքորոշումը պետականության և ֆեդերալիզմի դիալեկտիկայում, որը մշակված էրՀՅԴ ծրագրում
անկախության շուրջ և բխում էր նրա1919 թվականին Երևանում անցկացված 9‑րդ համագումարից։ Քսաներորդ դարի
պատմաբանները հաճախ ներկայացրել են հայկական
հեղափոխական շարժումը որպես անկախությանը թշնամի ուժ։ Սա
կրկնակի սխալ է։ Մի կողմից՝ ՍԴՀԿ‑ն իր հիմնադրումից ի վեր նախապատվություն էր տվել Հայաստանի անկախությանը։ Մյուս
կողմից՝ Միքայելյանը ճանաչում էր անկախության այս փուլի օգտակարությունը իր հայտնի «Այբուբեն» («Ա, Բ, Գ») վերնագրով հոդվածում՝ միաժամանակ պաշտպանելով դրա հաղթահարումը(dépassement)։ Սակայն անկախությունից այն կողմ անցնելը
ինքնիշխանության դեմ լինել չէ, այլ անցնել ազգային ազատագրման
այս անխուսափելի փուլից այն կողմ։ Սա էր նրա մշտական պայքարի
(հարատև կռիվ)պատճառը՝ ազատագրել իր ժողովրդին և հայրենիքը
բոլոր օտար տիրապետություններից՝ որպեսզի հայկական քարը
ներդնի կանտյան հավերժ խաղաղության շինության մեջ։ Ամեն ինչ
պետք է արվի այս իդեալի ծառայության համար։ Ամեն ինչ պետք է
գործիքավորվի այս նպատակի համար։ Միքայելյանը չէր ընտրում,
այլ կուտակում էր։ Քրիստափորը չէր որոշում, այլ ինտեգրում էր։
Միքայելյանը չէր արբիտրում, այլ գործիքավորում էր։ Այստեղ մենք
դիպչում ենք նրա հմտության սրտին՝ հաղթահարման տեխնիկային։
Իշխանության հարաբերությունների իսկական ինժեներ լինելով՝
Միքայելյանը ներքինացնում էր ամբողջ դիալեկտիկան և ապա
արտաքինացնում այն՝ սակայն ծածկված նոր պարադիգմի
հագուստով։ Այսպիսով՝ կրոնական-քաղաքական, ավանդույթ-
մոդեռնություն, Արմենական-Հնչակյան ճեղքվածքները բոլորը
հաղթահարվեցին՝ առանց խզման։ Միքայելյանը, օրինակ, երբեք
չխզեց կապը կրոնականի հետ, նա պարզապես այն փոխարինեց
քաղաքականով լեգիտիմության տարածքում՝ վերջինս դարձնելով
պատմագրության նոր ծանրության կենտրոն։ Միքայելյանը չկտրեց
ավանդույթի թելը՝ մոդեռնություն նետվելու համար, այլ պարզապես
վերականգնեց հարուստ հայկական անցյալի ժառանգությունը՝ այն
ներկա աշխարհ ներմուծելու և ապագայում դրա համար տեղ գտնելու
նպատակով։ Միքայելյանը տեսնում էր հնչակյան ինտերնացիոնալ
սոցիալիզմի իդեալը, բայց այն առաջնահերթ չէր դարձնում․ նա այն
ներմուծում էր ազգային, բայց ոչ ազգայնական չափման մեջ։Սակայն
ոչ բոլոր դաշնակցական առաջնորդներն էին կիսում այս
ճանապարհային քարտեզը կամ չէին շեղվում դրա սկզբնական
իմաստից․ ոմանք սահմանափակվում էին միայն թուրքահայության
անկախությամբ (Սիմոն Զավարյան), ուրիշները՝ Մեծ Հայաստանի
իդեալով (Հովնան Դավթյան), ևս ուրիշները բավարարվում էին
հայկական արտատարածքային ինքնավարությամբ
(ՄիքայելՎարանդյան) կամ ֆեդերացիայի մեջ տեսնում էին
ինստիտուցիոնալ տեխնիկա՝ Հայաստանը Ռուսաստանին կապելու
համար, բայց ոչ մի դեպքում կանտյան նախագիծ (Ռոստոմ)։
Սոցիալական վերափոխման տնտեսական տեխնիկայի և
համընդհանուր հաղթահարման սոցիոլոգիական տեխնիկայի այս
հակադրությունը իր ամենագեղեցիկ արտահայտություններից մեկը
գտավ սոցիալիզմի ընկալման մեջ՝ երկու գլխավոր առաջնորդների
մոտ։ Քաղաքականության նոր պարադիգմը՝ հայդատիզմը, հայերին
բերեց ունիվերսալիզմի, բանականության և հեղափոխության մեջ,
սակայն, միաժամանակ կազմելով նոր ազգային և տարածքայնացված
ինքնության հիմքը, ինքնիշխանության աղբյուրների
բացակայությունը և կրոնական ավանդույթին կցվածությունը XIX
դարի վերջում իրեն բացեց գաղափարների մոդեռնության առաջ,
մասնավորապես՝ ազգայնականության և սոցիալիզմի։ Սակայն որքան
ՍԴՀԿ‑ն իրեն նույնացնում էր սոցիալիզմ գաղափարախոսության հետ,
այնքան Միքայելյանի ՀՅԴ‑ն իրեն սահմանում էր նախ և առաջ որպես
տեխնիկա և հեռանում սոցիալիզմից։ ՍԴՀԿ‑ն իրեն հռչակում էր
մարքսիստ սոցիալիստ և ձեռնարկում էր անհրաժեշտ քայլերը՝
միանալու Երկրորդ Ինտերնացիոնալին։ Այն շփվում էր առավել ձախ
հոսանքների հետ և ստանում էր Պլեխանովի և Լենինի ՌՍԴԲԿ‑ի
հովանավորությունը՝ համաշխարհային սոցիալիզմի մեծ ընտանիքին
միանալու ընթացքում։ Այս անդամակցության ուժով ՍԴՀԿ‑ն անում էր
առավելագույնը՝ իրեն ներկայացնելու որպես Ինտերնացիոնալի
սոցիալիզմին միացած միակ հայկական կազմակերպություն և
ծաղրում էր դաշնակցական ղեկավարությանը։ Սակայն սա հաշվի չէր
առնում այն աջակցությունը, որից օգտվում էր ՀՅԴ‑ն Եվրոպայում,
մասնավորապես ռուսական ԷՍԷՌ-ները (Սոցիալիստ-
հեղափոխականներ) և ֆրանսիացի սոցիալիստները (Ժան Ժորես),
որոնք պարտավորվեցին աջակցել ՀՅԴ‑ի թեկնածությանը Երկրորդ
Ինտերնացիոնալին, որը ներկայացվել էր1905 թվականին ռուսական
սոցիալիստ-հեղափոխական մամուլում և հաստատվել 1907
թվականին Շտուտգարտի կոնգրեսում։ Այդ պահից ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի
միջև պայքարը դարձավ ռուսական ՍԴ-ների (Սոցիալ-դեմոկրատներ)
և ռուսական ԷՍԷՌ-ների միջև պայքարի փոքր չափի տարբերակ, և
ավելի ոչ բացահայտ կերպով՝ ուղղափառ մարքսիստ սոցիալիստների
և ժորեսյան ռեֆորմիստ սոցիալիստների միջև պայքարի։
Իրական հարցը, որ հուզում էր այն ժամանակվա ակտիվիստներին և
դիտորդներին, այն էր, թե ինչպես համատեղել ազգային իդեալը և
սոցիալիստական իդեալը, կամ ազգը և սոցիալիզմը նույն գործի մեջ։
ՍԴՀԿ‑ի համար հարցը նախապես լուծված էր․ կուսակցությունը
ստեղծվել էր սոցիալիզմի հիման վրա, և Եվրոպայի ու Երկրի,
թուրքական Հայաստանի ու ռուսական Հայաստանի միջև
տարբերությունները նշանակություն չունեին․կարևորն այն էր, որ
իրականացվեն Նազարբեկյան զույգի հրահանգները։ Այս
դոգմատիզմը, անգամ
սեկտանտիզմը(աղանդավորականություն)Նազարբեկյանի և
Վարդանյանի, շրջվեց նրանց դեմ, որովհետև իրականում ՍԴՀԿ‑ի
մարտիկները քիչ կապ ունեին մարքսիզմ-լենինիզմի հետ։
Հիմնականում հաստատված լինելով Կոստանդնուպոլսում,
Կիլիկիայում և Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներում,
մարտիկները ավելի շատ ներծծված էին ազգային գաղափարներով,
քան դիալեկտիկական մատերիալիզմով։ Իրոք, ի՞նչ կապ ունեին
Համբարձում Բոյաջյանը, այլ անունով «Մուրադ» (1867–1915), և
Միհրան Տամատյանը (1863–1945) մարքսիստական սոցիալիզմի հետ
Սասունի խորքերում, ուր նրանք անցել էին ընդհատակ։ Շատ քիչ․ և
այս անհամապատասխանությունը, որը վկայում էր ՍԴՀԿ‑ի
սահմանափակումների մասին, արագացրեց, եթե ոչ հնչակյան
շարժման փլուզումը, ապա գոնե դրա անխուսափելի պառակտումը։
Կայծ Մինասյան
Շարունակելի
English text below‘
The Social Democratic Hnchakian Party
And The Armenian Revolutionary Federation,
Fraternal Twins Or Semi-Identical Twins?
Part 5
Toward a worldview, a socialism, a type of organization and a contradictory
strategy
If the SDHP and the ARF invited Armenians to embrace the world in a dialectics
of thought and action, the two organizations did not project themselves in the same
way in the contemporary world. In other words, the antagonism Hnchakian-
Dashnaktsakan unfolded a confrontation between Nazarbekian’seconomic and
Leninist technique of social transformation and Mikaelian’s sociological and
Durkheimian technique of global overcoming. It was, so to speak, Marx against
Kant.
On the one hand, the SDHP recognized itself in the Russian Marxism of Georgi
Plekhanov (1856–1918), theorist of scientific socialism and founder of the social-
democratic movement in Russia, and above all of Lenin, leader of the RSDLP
(Russian Social Democratic Labor Party), adept of the dictatorship of the
proletariat. The SDHP represented the world in a structural relation of forces, a
class struggle between those who possessed and those who were possessed, its
solidary, internationalist, and proletarian dimension. Although the Armenian
universe was deprived of all working-class characteristics at the end of the
nineteenth century, except perhaps for some industrial hubs in Baku and Tbilisi.
This discrepancy provoked inevitable tensions in the ranks, which ended up in the
division of 1896. It was the internationalism of the masses coming from different
nationalities that would overthrow the bourgeoisie, capitalism, and imperialism in
favor of world peace. Revolution was an ideology and Marxist dogma of social
liberation was its rudder.
On the other hand, the ARF, at least that of Mikaelian, embraced all facets of the
Kantian project of perpetual peace through the creation of a world federation free
of national units. For Mikaelian, since the world was divided into rival empires, the
idea of a world federation could be realized if the number of states was small and
the dynamics of re-composition of national units that favored social integration in a
revolutionary mold are in accordance with the precepts of Emile Durkheim. The
Dashnaktsakan approach was based on the dialectics of war and peace and social
integration. Revolution was not an ideology, but a technique, that of overtaking,
and the Mikaelian dogma of global liberation as its rudder.
From this principled antagonism between Marxist and Kantian perspectives, or
between theory and pragmatism, how did the SDHP and the ARF evolve in their
goal? While the former advocated sovereignty in order to create a socialist
Republic of Armenia— in contrast, the Armenakan party opted for sovereignty in
the name of the restoration of the autonomous Armenian kingdom born in the Van
region and heir to the Bagratids—the ARF defended a progressive approach to
sovereignty: from the outset, Mikaelian’s ambition was to create a three-stage
system: autonomy, independence, and federation. Going beyond independence to
reach the threshold of the Kantian project, Mikaelian reinforced this position in the
dialectic of statism and federalism, elaborated in the program of the ARF around
independence and emanating from its 9th congress in Yerevan in 1919. Twentieth-
century historians have often presented the Armenian revolutionary movement as a
force hostile to independence. This is doubly false. On the one hand, the SDHP had
favored the independence of Armenia since its foundation. On the other hand,
Mikaelian recognized the usefulness of this stage of independence in his famous
article titled Aybouben (“A, B, C”), while advocating its overtaking
(dépassement). However, to go beyond independence is not to be against
sovereignty, but to go further than this unavoidable stage of national emancipation.
This was the reason for his permanent struggle (haratew kŗiw): to liberate his
people and his homeland from all foreign domination in order to contribute the
Armenian stone to the Kantian edifice of perpetual peace. Everything must be done
in the service of this ideal. Everything must be instrumentalized for this purpose.
Mikaelian did not choose, but amassed. Kristapor did not decide, but integrated.
Mikaelian did not arbitrate, but instrumentalized. We touch there the heart of his
know-how: the technique of overtaking. True engineer of power relationship,
Mikaelian internalized the whole of the dialectics and then externalized it, covered
however with the clothes of the new paradigm. Thus, the religious-political,
tradition-modernity, Armenakan-Hnchakian cleavages were all overcome without
being disrupted. Mikaelian, for example, never broke with the religious, he had it
just replaced by the political in the space of legitimacy, making the latter the new
center of gravity in the writing of history. Mikaelian did not cut the thread with
tradition to project himself into modernity, but just recovered the heritage of the
rich Armenian past to introduce it into the present world and find a place for it in
the future. Mikaelian saw the Hnchakian ideal of international socialism, but did
not prioritize it; he inserted it into a national and not nationalist dimension. But not
all Dashnaktsakan leaders shared this roadmap or diverted it from its original
meaning; some stuck only to the independence of Turkish Armenia (Simon
Zavarian), others to the ideal of Greater Armenia (Hovnan Davtian), still others
were satisfied with Armenian extra-territorial autonomy (Mikayel Varandian) or
saw in federation an institutional technique linking Armenia to Russia but by no
means the Kantian project (Rostom).
This confrontation between the economic technique of social transformation and
the sociological technique of global overtaking found one of its most beautiful
expressions in the apprehension of socialism by the two main leaders. A new
paradigm of politics, haitadism brought Armenians into universalism, reason, and
revolution, but while composing the basis of a new national and territorialized
identity, the absence of sources of sovereignty and its attachment to the religious
tradition exposed itself to the modernity of ideas at the end of the 19th century,
namely nationalism and socialism. But as much as the SDHP identified with an
ideology, that of socialism, Mikaelian’s ARF defined itself primarily as a
technique and distanced itself from socialism. The SDHP claimed to be Marxist
socialist and took the necessary steps to join the Second International. It frequented
the most left-wing currents and received the sponsorship of Plekhanov and Lenin’s
RSDLP during its adhesion to the big family of world socialism. On the strength of
this membership, the SDHP did its utmost to appear as the only Armenian
organization affiliated with the socialism of the International and made a mockery
of the Dashnaktsakanleadership. But this this did not count on the support that the
ARF enjoyed in Europe, notably the Russian SRs (Socialist Revolutionaries) and
the French socialists (Jean Jaurès), who pledged to support the ARF’s candidacy to
the Second International filed in 1905 in the Russian socialist-revolutionary press
and validated in 1907 at the Stuttgart congress. From then on, the struggle between
the SDHP and the ARF became a reduced-size version of the struggle between the
Russian SDs (Social Democrats) and the Russian SRs, and less explicitly between
the orthodox Marxist socialists and the Jaurèsianreformist socialists.
The real question that obsessed activists and observers at the time was how to
combine the national ideal and the socialist ideal, or nation and socialism in the
same cause? For the SDHP, the question was settled beforehand: the party was
created on the basis of socialism and the differences between Europe and the
Yerkir, between Turkish Armenia and Russian Armenia did not matter; what
mattered was to carry out the orders of the Nazarbekian couple. This dogmatism,
even sectarianism of Nazarbekian and Vardanian turned against them, because
actually the militants of the SDHP did not have much to do with Marxism-
Leninism. Essentially implanted in Constantinople, Cilicia, and the eastern
provinces of the Ottoman Empire, the militants were more infused with national
ideas than with dialectical materialism. Indeed, what did HampartsoumBoyajian,
alias “Murad” (1867–1915), and Mihran Damadian (1863–1945) have to do with
Marxist socialism in the depths of Sasun, where they had gone into hiding? Not
much; and this discrepancy attesting the limits of the SDHP precipitated, if not the
collapse of the Hnchakian movement, at least its inevitable split.
To be continued…