Միքայելյանը և նրա հետևորդները, մերժելով կուսակցության գաղափարը, ընտրեցին «Ֆեդերացիան»։ Այլ կերպ ասած, եթե Նազարբեկյանի համար կուսակցությունները պետք է մնային ինքնավար միության ֆեդերացիայի մեջ, քանի որ դաշինքները ժամանակավոր էին, ապա Քրիստափորի համար կուսակցությունները պետք է միաձուլվեին Ֆեդերացիայի մեջ, որը պետք է մնար Ֆեդերացիա և ոչ թե վերածվեր նոր կուսակցության։
Կայծ Մինասյան
Մաս վեցերորդ
Դաշնակցության առանձնահատկությունը լիարժեք ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է տարբերակել երկու ժամանակաշրջան։ Առաջին շրջանում՝ մինչև 1905 թ. նրա մահը, Միքայելյանը ելնում էր այն կանխադրույթից, որ հայերը բաժանված են, և Դաշնակցությունը դարձրել էր գործնական գաղափարների մի լաբորատորիա՝ ազգային և սոցիալիստական գաղափարների փոխհարաբերության նման բարդ խնդրի ուրվագծերը սահմանելու համար։ Դաշնակցության ներսում նա առնչվում էր ազգայնականների, ավանդապաշտների, պոպուլիստների, լիբերալների, հակամարքսիստ սոցիալիստների, մարքսիստների և այլ հոսանքների հետ։ Ազգայնականության մասնավորական տարրերի և սոցիալիզմի համամարդկային արժեքների համատեղելիության հարցին նա պատասխանում էր, որ գաղափարների պայքարը պետք է նման լինի քաղաքական և ռազմական պայքարներին։ Միքայելյանը չանտեսեց այդ պայքարը և գիտակցում էր, որ գերիշխելու համար պարտադիր է հայ ինքնության վերափոխման երկու առանցքային վեկտորների համակեցությունն ապահովելը։ Այդ համակեցությանը հասնելու համար Միքայելյանի մեթոդը հենվում էր կառուցողական սոցիալիզմի վրա, այսինքն՝ տարբեր հոսանքների հանդիպումից ծնված մի նախագծի։ Այս կառուցողական սոցիալիզմը ոչ միայն գաղափարական հավատամք էր, այլև տարբեր միտումների միավորման տեխնիկա։ Այն ինքնաիրագործվող ուտոպիա չէր, այլ՝ դաշտում արմատավորված պրագմատիկ դինամիկա՝ ճկուն դաշտ, որտեղ բոլոր գաղափարները ծառայում էին Հեղափոխությանը և ազգային ու սոցիալական ինտեգրմանը։ Դա Քրիստափորիզմի ծնունդն էր, որը սոցիալական գիտությունների և հիմնական գաղափարների կողքին իր ներառման մատրիցայում(տպագրական ամբողջկան էջի կաղապար՝ տպագրելի նյութը բազմացնելու համար) ներմուծում էր ժամանակի և տարածության փոփոխականները։ Նրա «գերազանցման» տեխնիկան հստակ նշում էր ժամանակի կառավարման կետերը՝ Հեղափոխության նվազագույն և առավելագույն ծրագրերի միջոցով։ Կարճաժամկետն ու երկարաժամկետը միավորելով մեկ ռիթմի մեջ՝ Միքայելյանը կարողացավ իր գաղափարներին տալ ուղղություն, իմաստ և խորություն, ինչպես նաև լեգիտիմության աղբյուր՝ ավելի լավ համախմբելու և ներկայանալու որպես Հեղափոխության «ժամացույցների» տերը։ Իր կառուցողական սոցիալիզմում օգտագործելով սոցիալական և ազգային ինտեգրման վեկտորները՝ նրա ամբողջականությունը ձևավորվեց որպես սինկրետիկ (Որևէ երևույթի նախնական, չզարգացած վիճակին բնորոշ ոչ մասնատվածությունը) համակարգ։
Միքայելյանի քաղաքական միտքը, բացահայտելով նրա բնազդային էությունը, ձևավորվել էր սեփական փորձի հիման վրա։ Այստեղից էլ նրա դոկտրինայի երկիմաստ բնույթը, որը արտահայտում էր տատանումներ՝ կյանքի փորձի և արտաքին երևույթների ազդեցությամբ։ Սակայն այն, ինչ նրա դոկտրինան կորցնում էր տեսական խստության մեջ, շահում էր համոզիչ լինելու և իսկականության առումով։ Այն աստիճան, որ նրա հոդվածները գրեթե ոչինչ չէին արտացոլում Դաշնակցական շարժման քաղաքական ակունքներից՝ բացի դետերմինիզմից (փիլիսոփայական տեսակետ՝ պատճառատևանքային չընդհատվող երևույթ)։ Այդպիսով Միքայելյանը խառնում էր քարտերը և չէր ցուցադրում որևէ պատկանելություն 19-րդ դարում տարածված քաղաքական հոսանքներին։
1905 թ. ուշ ձմռանը Միքայելյանի մահից հետո ամեն ինչ փոխվեց։ Ինչպե՞ս վերագտան նրա քաղաքական ժառանգությունը նրա ժառանգորդները։ Քրիստափորիզմի հիմքերին հավատարիմ մնալու և Միքայելյանի սառնասրտությունը յուրացնելու նրանց անկարողությամբ, բայց միևնույն ժամանակ Դաշնակցության միասնությունը փրկելու մտահոգությամբ, նրա հաջորդները արմատախիլ արեցին ՀՅԴ‑ն իր քաղաքական հիմքից և զրկեցին այն հավասարակշռությունից։ Ինչպե՞ս։ «Գերազանցման» տեխնիկայից անցում կատարելով դեպի մեսիանիզմի գաղափարախոսություն։ Այսպիսով, Միքայելյանի պաշտպանած ներառման սոցիոլոգիական մեթոդը շարունակելու փոխարեն, նրա հաջորդները ընտրեցին սոցիալիզմի գաղափարական դոգման։ «Գերազանցման սոցիոլոգիայի» վրա մոբիլիզացվելու փոխարեն նրանք ներդրվեցին գաղափարական հռետորաբանության մեջ։ Մինչ Սիմոն Զավարյանը ներկայացնում էր «Դաշնակցությունը որպես հումանիստական սոցիալիզմ», Ռոստոմը պատասխանում էր, որ «Դաշնակցությունը սկզբից ի վեր սոցիալիստական կուսակցություն է եղել»։ Մինչ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը պնդում էր, որ «Դաշնակցության սոցիալիստական ծրագիրը միաժամանակ Ղուրանն է, Թալմուդը և Աստվածաշունչը», Միքայել Վարանդյանը հակադարձում էր, որ «կարելի է սոցիալիզմ անել՝ չարտասանելով այդ անունը»։
Միքայելյանը երբեք նման անհեթեթություններ չէր շշնջացել։ Նա երբեք Դաշնակցության մասին չէր խոսում «կուսակցություն», «սոցիալիստական կուսակցություն», «գաղափարախոսություն» կամ «սոցիալիզմ» եզրերով։ Նրա յուրաքանչյուր հաջորդ հանդես էր գալիս սեփական «խոսքով»՝ Դաշնակցության և հեղափոխության միասնությունը փրկելու համար։ Յուրաքանչյուրը գաղափարախոսացնում էր Դաշնակցության ուղերձը, մինչ Քրիստափորը այն սոցիոլոգիացնում էր։ Սակայն Միքայելյանի բանական քայլերին հետևելու այս անկարողության մեջ նրա հաջորդները իրենց հենարանը գտան դոգմատիզմում և քաղաքականությունից անցան գաղափարախոսության, բանականությունից՝ կործանարար երևակայության, չափավորությունից՝ ծայրահեղության, իրականությունից՝ գետնի վրա գործող ուժի։ Միքայելյանի համար Դաշնակցությունը տեխնիկա էր և ամբողջովին սոցիալական փաստ, իսկ նրա հաջորդների համար՝ գաղափարախոսություն և մեքենա։ Միքայելյանի համար դաշնակցականը մարդ էր, իսկ նրա հաջորդների համար՝ ատամնանիվ։ Միքայելյանի համար մարդիկ էին ստեղծում Դաշնակցությունն ու Հեղափոխությունը, իսկ նրա հաջորդների համար՝ Դաշնակցությունն ու Հեղափոխությունն էին ստեղծում մարդկանց։ Նա և նրա հաջորդները պատասխանատվության էթիկան համոզմունքի էթիկային չէին հակադրում, սակայն նրա համար առաջինը գերակշռում էր երկրորդի նկատմամբ, մինչ նրա ժառանգների համար երկրորդը գերազանցում էր առաջինին։
1905-ից հետո Միքայելյանի ժառանգությունը հաճախ վատնվեց նրա հաջորդների կողմից, որոնք ականատես եղան ռուսական (1905), պարսկական (1906) և երիտթուրքական (1908) հեղափոխություններին։ Սակայն թուրքական Հայաստանի ազատագրմանը հավատարիմ մնալու փոխարեն, Դաշնակցությունը 1907-ին ընտրեց Մեծ Հայաստանը, միջազգային հարաբերությունների սոցիոլոգիական կորպուսի փոխարեն՝ 1907-ին ընդունեց սոցիալիստական ծրագիր, իսկ Դաշնակցության ներսում փոքրամասնությունների ձայների նկատմամբ գաղափարների ֆեդերալիզմի սկզբունքի փոխարեն նոր ղեկավարությունը պարտադրեց երկաթյա կարգապահություն՝ առաջացնելով բազմաթիվ պառակտումներ արդեն 1905-ից։ Միքայելյանի՝ Երիտթուրքերի «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի հետ որևէ դաշինք մերժելու դիրքորոշմանը հավատարիմ մնալու փոխարեն, 1907-ին՝ նրա մահից ընդամենը երկու տարի անց, Դաշնակցությունը ստորագրեց դաշինք Ահմեդ Ռիզայի՝ արտաքսված կոմիտեի առաջնորդի հետ։ Մինչ Քրիստափորը պատնեշ էր մաքսիմալիստների դեմ, Ռոստոմն ու Զավարյանը անկարող էին դիմակայել նրանց։
Պատճառը պարզ էր․ նրանք իրար հետ չէին համերաշխվում։ Այնտեղ, որտեղ Զավարյանը պաշտպանում էր գործողության հիմնարար ու բարոյական մոտեցում, ըստ որի անհատները պետք է հարմարվեն հաստատություններին, Ռոստոմը պաշտպանում էր արմատական և ինքնավար մոտեցում, ըստ որի անհատը միայնակ է իր ճակատագրի տերը, իսկ Միքայելյանը քարոզում էր գործիքային և պրագմատիկ մոտեցում։ Միավորվել չկարողանալով՝ հիմնադրի երկու գլխավոր համախոհները զիջեցին դիրքերը կոշտ գծի կողմնակիցներին, ինչպիսիք էին Հովնան Դավթյանը։ Ամեն անգամ, Քրիստափորիզմից անցնելով դրա հակառակին, Դաշնակցությունը դուրս էր գալիս իրականության նորմատիվ դաշտից և վերածվում էր գետնի վրա գործող անխուսափելի ուժի։ Այժմ, հրապարակայնորեն ընդունելով սոցիալիզմը որպես այդպիսին, Դաշնակցությունը ավելի ու ավելի էր մրցում ՍԴՀԿ‑ի հետ, մինչև որ հրաժարվեց միավորման նախագծից։ Եթե Միքայելյանի օրոք Դաշնակցությունը փորձում էր միաձուլվել ՍԴՀԿ‑ի հետ, ապա նրա մահից հետո այն մշակում էր լարվածություն ՍԴՀԿ‑ի հետ։
Կազմակերպչական ձևի հարցում ևս երկու կազմավորումները սկզբունքորեն հակադրվում էին միմյանց։ Հնչակյանները կազմավորվել էին որպես «կուսակցություն»՝ Լենինյան առաջամարտիկ կազմակերպության մոդելով, որը բաղկացած էր հեղափոխության պրոֆեսիոնալներից։ Միքայելյանը և նրա հետևորդները, մերժելով կուսակցության գաղափարը, ընտրեցին «Ֆեդերացիան»։ Այլ կերպ ասած, եթե Նազարբեկյանի համար կուսակցությունները պետք է մնային ինքնավար միության ֆեդերացիայի մեջ, քանի որ դաշինքները ժամանակավոր էին, ապա Քրիստափորի համար կուսակցությունները պետք է միաձուլվեին Ֆեդերացիայի մեջ, որը պետք է մնար Ֆեդերացիա և ոչ թե վերածվեր նոր կուսակցության։ Միայն նրա մահից հետո դաշնակցական ղեկավարները բացահայտ սկսեցին ՀՅԴ‑ն անվանել «կուսակցություն», բացառությամբ Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի առաջին կոնգրեսների շրջանի, երբ դեռ 1896-ին Լոնդոնում Դաշնակցությունը մասնակցեց՝ ներկայացնելով «Դաշնակցություն կուսակցություն» վերնագրով գրքույկներ՝ համաձայն Երկրորդ ինտերնացիոնալի ղեկավարության գործելակերպի։ Սակայն դաշնակցական ֆեդերալիստական սկզբունքից այս շեղումը ավելի շատ հարմարվողականություն էր Երկրորդ ինտերնացիոնալի գործունեությանը, քան ցանկություն՝ Դաշնակցությունը դասական քաղաքական կազմավորում դարձնելու։ Միքայելյանի մահից հետո Վարանդյանը պնդում էր «Դաշնակցություն կուսակցություն» բանաձևի վրա՝ եվրոպական սոցիալիստական և սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություններին նմանակելու և եվրոպական ձախի հիմնական կազմակերպությունների հետ համադրելի լինելու համար։ Ռոստոմը «Դաշնակցություն կուսակցություն» արտահայտությունն օգտագործում էր մարքսիստական ռեֆլեքսով և գիտական սոցիալիզմի հետ համահունչ լինելու նպատակով։ Ինչ վերաբերում է Զավարյանին, նա մշտապես տատանվում էր «կուսակցություն» և «կազմակերպություն» եզրերի միջև՝ ցույց տալու համար, որ Դաշնակցությունը կանգնած է զանգվածներից վեր, և որ բնակչությունն է պարտավոր հարմարվել Հեղափոխության ուղերձին, ոչ թե հակառակը։ Վերջապես, Հովնան Դավթյանի համար «կուսակցություն» բառը դարձել էր դաշնակցական քերականության էական բաղադրիչ՝ որպես մարտական և հեղափոխական ինտեգրման գործիք։
Այս հակասությունները նկատվում էին թե՛ ՍԴՀԿ‑ի և Դաշնակցության միջև, թե՛ յուրաքանչյուր կազմավորման ներսում՝ կազմակերպությունների գործելակերպի շուրջ։ Ռուսական ներշնչմամբ լավ մարքսիստական կուսակցություն լինելով՝ ՍԴՀԿ‑ն պաշտպանում էր ժողովրդավարական կենտրոնացումը։ Ամեն ինչ սկսվում էր վերևից՝ Ժնևից, Նազարբեկյան զույգից, և ոչինչ չէր թողնվում պատահականությանը։ Այդ նպատակով հարկ է նշել ՍԴՀԿ գործակալների հմտությունը Կոստանդնուպոլսում և նրա շրջակայքում, Կիլիկիայում կամ նույնիսկ Օսմանյան կայսրության հեռավոր նահանգներում (օրինակ՝ Տրապիզոնում), որտեղ նրանք ստեղծում էին բազմաթիվ գաղտնի բջիջներ՝ դարձնելով դրանք օսմանյան հասարակության քայքայման և զենքի ու հրատարակությունների մատակարարման դարպասներ։ Անկասկած, Կիլիկիայում ՍԴՀԿ‑ի սադրած Զեյթունի ապստամբությունն է բացատրում, թե ինչու Տավրոսի լեռներին հարող այդ նահանգները «հնչակյան մարքսիզմի» հենակետեր էին։ Սակայն այս կենտրոնացումն, որքան էլ ժամանակակից թվա, թանկ արժեցավ ՍԴՀԿ ղեկավարության համար։
Կայսերական ոստիկանության վերահսկողության տակ և Ժնևի ղեկավարության կողմից «կողպված»՝ տեղում գործող մարտիկները զրկված էին որևէ ազատությունից։ Շատ արագ դժգոհությունը հասավ Ժնև, որը անկարող էր լսել իր բազայի բողոքները և համառորեն ղեկավարում էր իր ցանցը երկաթյա ձեռքով։ Դա հանգեցրեց անխուսափելի պայթյունի 1896-ին․մարքսիստական սոցիալիզմի շուրջ հակամարտությունից բացի, Հնչակյան կուսակցության վերակազմյալ (Վերակազմյալ) թևը դատապարտեց Ժնևի ժողովրդավարական կենտրոնացումը և պաշտպանեց դրա հակառակ սկզբունքը՝ ապակենտրոնացումը։ Դաշնակցական կողմում բանավեճերը արտաքուստ ավելի հանգիստ էին․ Զավարյանի և Հովնան Դավթյանի ջանքերով տեսականորեն գերակշռում էր ապակենտրոնացումը, ըստ որի մարտավարությունը բազայի պատասխանատվությունն էր, իսկկենտրոնը՝ ռազմավարության։ Իրականում ամեն ինչ շատ ավելի բարդ էր։ Միքայելյանը ապակենտրոնացման կողմնակից չէր, այլ համոզված կենտրոնացնող։ Դա ապացուցում էր ոչ միայն նրա ծավալուն նամակագրությունը 1890–1905 թթ․, որտեղ նա մշտապես հրամաններ էր տալիս, պահանջում հաշվետվություն և միջամտում տեղական կոմիտեների գործերին, այլև այն փաստը, որ նա ապահովեց իր ընտրությունը միաժամանակ Թիֆլիսի Արևելյան բյուրոյում և Ժնևի Արևմտյան բյուրոյում, մի երևույթ, որը երբեք այլևս չկրկնվեց Դաշնակցության պատմության մեջ։
Կայծ Մինասյան
Շարունակելի
The Social Democratic Hnchakian Party
and the Armenian Revolutionary Federation,
fraternal twins or semi-identical twins?
Part Six
For the ARF, two periods should be distinguished in order to fully grasp the specificity of Dashnakism. In the first period, until his death in 1905, Mikaelian assumed that Armenians were divided and made his Federation a laboratory of practical ideas in order to define the contours of such a complex issue as the relationship between nationalism and socialism. Within the Federation, he had to deal with nationalists, traditionalists, populists, liberals, anti-Marxist socialists, Marxists, etc. To the question of how to make the particularistic elements of nationalism coexist with the universalist values of socialism, he answered that the battle of ideas is a field that should be similar to political and military battles. Mikaelian did not neglect this battle and knew, that in order to dominate, he should necessarily make the two key vectors of the transformation of the Armenian identity coexist. To reach this stage of coexistence, Mikaelian’s method referred to constructivist socialism, i.e. a project born from the meeting of different currents. This constructivist socialism constituted an ideological credo, but also a technique of unification of the various tendencies. His constructivist socialism was not a self-fulfilling utopia, but rather a pragmatic dynamic rooted in the field, a kind of elastic field where all ideas are at the service of the Revolution and of national and social integration. It was the birth of Kristaporism, which in addition to social sciences and the major ideas, introduced the variables of time and space in its integrationist matrix. Its technique of overtaking marked indeed the points on the ground of the management of the time with a minimum and a maximum program of the Revolution. Linking short and long time into a single rhythm allowed Mikaelian to give direction, meaning, and depth to his ideas, a source of legitimacy to better gather and appear as the master of the clocks of the Revolution. By using the vectors of social and national integration in his constructivist socialism, his whole constituted a syncretic system. Mikaelian’s political thought, revealing his instinctive nature, was formed on his own experience. Hence, the ambivalent character of his doctrine, which expressed fluctuations according to the experiences of life and the external phenomena. But what his doctrine lost in theoretical rigor, gained in persuasiveness and authenticity. So much so that his articles did not reflect anything of the political origins of the Dashnak movement, except for determinism. Mikaelian thus blurred the cards and did not show any belonging to the political currents, which abounded in the nineteenth century.
Everything changed after Mikaelian’s death in late winter of 1905. How did his political heirs recover his heritage? By their inability to remain faithful to the foundations of Kristaporism and to appropriate Mikaelian’s coolness, but also moved by their concern to save the unity of the Federation, his successors uprooted the ARF from its political basis and made it lose its balance. How did they achieve this? By making a shift from the technique of overtaking to the ideology of messianism. Thus, instead of pursuing the sociological method of integration defended by Mikaelian, his successors opted for the ideological dogma of socialism. Instead of mobilizing on the sociology of overtaking (sociologie du dépassement), they invested themselves in ideological rhetoric. While Simon Zavarian presented “the ARF in the guise of humanistic socialism,”Rostom replied that “the ARF has been a socialist party from the very beginning.” While Roupen Der Minassian argued that “the ARF’s socialist program is the Koran, the Talmud and the Bible at the same time,” Mikael Varandian retorted that “one can do socialism without pronouncing the name.” Mikaelian never whispered such nonsense. He never spoke of the ARF in terms of “party” or “socialist party” or “ideology” or “socialism.” Each one of his successors came up with his own chorus to save the unity of the Federation and the revolution. Each ideologized the ARF message while Kristapor sociologized it. But in this inability to follow Mikaelian’s rational steps, his successors found their feet in dogmatism and moved out of politics into ideology; they moved out of rationality into destructive imagination; they moved out from moderation into excess; they moved out of reality onto the ground. For Mikaelian, the ARF was a technique and a totally social fact; for his successors, the ARF was an ideology and a machine. For Mikaelian, the Dashnaktsakan was a man; for his successors, he was a cog. For Mikaelian, it was the men who made the Federation and the Revolution; for his successors, it was the Federation and the Revolution that made the men. He and his successors did not oppose the ethics of responsibility to the ethics of conviction, but for him, the first prevailed on the second, whereas for his heirs, the second outclassed the first.
From 1905 onwards, Mikaelian’s legacy was thus often squandered by his successors who witnessed the Russian (1905), Persian (1906), and Young Turk (1908) revolutions. But instead of remaining faithful to the liberation of Turkish Armenia, the ARF chose Greater Armenia in 1907; instead of the sociological corpus of international relations, the ARF adopted a socialist program in 1907; instead of the principle of federalism of ideas with regard to minority voices in the ARF, the new leadership imposed an iron discipline, generating multiple dissidences as early as 1905. Instead of remaining faithful to Mikaelian’s refusal of any alliance with the Young Turks’ Committee of Union and Progress (CUP), in 1907, just two years after his death, the ARF signed an alliance with Ahmed Riza, the leader of the exiled CUP. While Kristapor stood as a bulwark against the maximalists, Rostom and Zavarian were unable to confront them. For good reason, they did not get along: where Zavarian defended a fundamental and moral approach to action in which individuals must adapt to institutions, Rostom advocated a radical and autonomous approach to action in which the individual is the only master of his destiny, while Mikaelian preached an instrumental and pragmatic approach. Unable to unite, the two main acolytes of the founder gave ground to the hardliners like Hovnan Davtian. Each time, by passing from Kristaporism to its opposite, the ARF extracted itself from the normative field of reality to become an unavoidable force out of the ground. Now that it publicly adhered to socialism as such, the ARF competed more and more with the SDHP until it left the project of union fall out. If under Mikaelian the ARF tried to merge with the SDHP, since his death the ARF cultivated friction with the SDHP.
As for the mode of organization, there too everything opposed a priori the two formations. The Hnchakians constituted themselves as a “party” on the Leninist model of the vanguard organization, composed of professionals of the revolution. Mikaelian and his followers opted for the “Federation” out of rejection of the party concept. In other words, if for Nazarbekian, the parties should remain autonomous in a federation of union because the alliances were only temporary, for Kristapor, the parties should merge into the Federation, which should remain a Federation and not a new party. It was only after his death that the Dashnaktsakan leaders openly described the ARF as a “party,” with the exception of the period of the first congresses of the Socialist International, when, as early as 1896, in London, the ARF participated by presenting pamphlets entitled “The Dashnaktsutiun party” in accordance with the practices of the leadership of the Second International. But this departure from the federalist principle of the Dashnaktsutiun was more an adaptation to the functioning of the Second International than a desire to transform the ARF into a classical political formation. After Mikaelian’s death, Varandian insisted on the formula “Dashnaktsutiun party” to mimic the European socialist and social democratic parties andbe on a par with the main organizations of the European left. Rostom used the expression “Dashnaktsutiun party” by Marxist reflex and alignment with scientific socialism. As for Zavarian, he constantly alternated between “party” and “organization” in order to demonstrate that the ARF was above the masses and that it was up to the population to adapt to the message of the Revolution and not the other way around. Finally, for Hovnan Tavtian, the word “party” had become an essential part of the Dashnaktsakan grammar as a tool for militant and revolutionary integration.
These contradictions could be found both between the SDHP and the ARF and within each formation about the functioning of the organizations. As a good Marxist party of Russian inspiration, the SDHP was a party that advocated democratic centralism. Everything began from the top, from Geneva, from the Nazarbekian couple and nothing was left to chance. To this end, it is necessary to note the prowess of the agents of the SDHP in regions such as Constantinople and its surroundings, Cilicia, or even the remote provinces of the Ottoman Empire (Trabizond for example), where they created a large number of clandestine cells making them gateways to the subversion of Ottoman society and the delivery of weapons and publications. No doubt the rebellion of Zeytun, in Cilicia, fomented by the SDHP, explains why these provinces near the Taurus Mountains were bastions of “Hnchakian Marxism.” But this centralism, as modern as it seems, cost the SDHP leadership dearly. Monitored by the imperial police and padlocked by their leadership in Geneva, the militants on the spot were deprived of any freedom of action. Very quickly, the discontent went up to Geneva, which was unable to hear the complaints of its base and stubbornly directed its network with an iron hand. It turned into the inevitable explosion in 1896: in addition to the conflict around Marxist socialism, the Reformed (Verakazmyal) branch of the Hnchakian party denounced the democratic centralism of Geneva and advocated the opposite, decentralization. On the Dashnaktsakan side, the debates were apparently calmer: decentralization prevailed in theory thanks to the efforts of Zavarian and Hovnan Davtian, who considered that tactics were the responsibility of the base while the center was responsible for strategy. Actually, things were much more complex: Mikaelian was not a decentralizer, but a convinced centralizer. Not only did his voluminous correspondence between 1890 and 1905 demonstrate this—he constantly gave orders, demanded accountability, and interfered in the affairs of local committees—but he also ensured to beelected to both the Eastern Bureau in Tbilisi and the Western Bueau in Geneva, a fact that would never be repeated in the history of the ARF.
To be continued