Հաղթա­հա­րել «Փրկչին Սպա­սո­ղի» Բարդույթը

Ժողո­վուրդը իրա­վունք ունի ընտրել ցանկա­ցած իշխա­նություն, և այդ ընտրությունը պետք է հարգվի։ Որո­շումը լինի ժողովրդի կամքը, ինչը ինքնին ժողովրդա­վա­րա­կան նվա­ճում է։ Հայ հասա­րա­կությունը գտնվում է պատմա­կան կարև­որ փուլում՝ կամ կդառնա լիարժեք քաղա­քա­կան ժողո­վուրդ, կամ կմնա կախյալ վիճա­կում։ 

Հակոբ Մովսես

1inTV‑ն զրուցել է բանաստեղծ և մշա­կույթի նախկին նախա­րար Հակոբ Մովսե­սի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում են հայաստանյան քաղա­քա­կան արդի մարտահրա­վերներն ու ազգա­յին ինքնա­գի­տակցության վերա­փոխման անհրա­ժեշտությունը։ Մովսե­սը շեշտում է, որ հայ ժողո­վուրդը պետք է հաղթա­հա­րի պատմա­կա­նո­րեն ներարկված «ստրուկի և վախկո­տի» բարդույթը՝ ձևա­վո­րե­լով սեփա­կան պետա­կա­նության շահե­րից բխող ռացիո­նալ և լուսա­վորչա­կան մտա­ծո­ղություն։ Զրույցի առանցքում ինքնիշխա­նության պահպանման գաղա­փարն է, որտեղ Հայաստա­նը դիտարկվում է որպես միջազգա­յին համա­կարգի անփո­խա­րի­նե­լի մասնիկ, այլ ոչ թե կայսե­րա­կան կենտրոննե­րից կախվա­ծության մեջ գտնվող միա­վոր։ Մովսե­սը կոչ է անում անցում կատա­րել հուզա­կան միֆե­րից դեպի քաղա­քա­ցիա­կան պատասխա­նատվություն, ինչը հնա­րա­վո­րություն կտա պետությունը կառուցել գիտե­լի­քի և սեփա­կան դերի հստակ գիտակցման հիման վրա։

Հակոբ Մովսե­սը նշեց, որ հայ ժողովրդի ինքնության հարցը երկա­կի բնույթ ունի՝ պատմամշա­կութա­յին և հասա­րա­կա­կան-քաղա­քա­կան։ Նրա խոսքով՝ ժողո­վուրդը գիտի իր անցյա­լը, սակայն չունի բավա­րար պատմա­քա­ղա­քա­կան գիտակցություն՝ ժամա­նա­կա­կից աշխարհում իրեն որպես քաղա­քա­կան միա­վոր ընկա­լե­լու համար։ Մովսե­սը կարծում է, որ հայե­րը, ունե­նա­լով հարուստ պատմություն, չեն ձևա­վո­րել անհրա­ժեշտ քաղա­քա­գի­տա­կան մտա­ծո­ղություն, և այդ բացը պետք է լրացվի կրթությամբ ու լուսա­վո­րությամբ։

Հակոբ Մովսե­սի դիտարկմամբ՝ հայ հասա­րա­կության մեջ պատմա­կա­նո­րեն եղել են իրա­վա­կան ու հասա­րա­կա­գի­տա­կան մտա­ծո­ղության նշույլներ՝ սկսած հին մատե­նագրությունից մինչև սահմա­նադրա­կան փորձեր, սակայն դրանք չեն վերածվել կայուն քաղա­քա­կան գիտակցության։ Նա ընդգծեց, որ «կոռուպցիա» հասկա­ցությունը ևս խորքա­յին է՝ այն կապե­լով «ապա­կա­նություն» գաղա­փա­րի հետ և նշե­լով, որ հասա­րա­կության ինքնա­ճա­նա­չումը պետք է սկսվի նման երև­ույթնե­րի գիտակցումից։Ժամանակն է, որպեսզի հայ ժողո­վուրդը աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ու քաղա­քա­գի­տա­կան հայացքով գնա­հա­տի իր տեղը աշխարհում և ինքնուրույն որո­շի իր քաղա­քա­կան կշի­ռը։ Նրա խոսքով՝ երկար ժամա­նակ հայե­րի քաղա­քա­կան քաշը գնա­հա­տել են արտա­քին ուժե­րը՝ տարբեր կայսրություններ, և այժմ անհրա­ժեշտ է, որ ժողո­վուրդն ինքն իրեն ընկա­լի որպես ժամա­նա­կա­կից քաղա­քա­կան ամբողջություն։

Հակոբ Մովսե­սը շեշտեց, որ քաղա­քա­ցիա­կան մտա­ծո­ղությունը ձևա­վորվում է կրթությամբ և վաղ տարի­քից ձևա­վորված հասա­րա­կա­գի­տա­կան ընկա­լումնե­րով։ Նա օրի­նակ բերեց քաղա­քա­ցիա­կան վարքագծի մասին պատմություն՝ ընդգծե­լով, որ պետության նկատմամբ պատասխա­նատվությունը պետք է դառնա մտա­ծո­ղության մաս։ Ըստ նրա՝ նման գիտակցությունը ձևա­վորվում է երկա­րա­ժամկետ կրթա­կան ու լուսա­վորչա­կան գործընթա­ցով։  Հայե­րը դրսում հաճախ հաջողվում են, քանի որ գործում են կայա­ցած պետա­կան համա­կարգե­րում։ Նրա խոսքով՝ «քաղա­քա­ցուն ձևա­վո­րում է պետությունը», և Հայաստա­նի խնդիրնե­րից մեկը կայուն պետա­կան ինստի­տուտնե­րի թերի ձևա­վո­րումն է։ Նա նաև նկա­տեց, որ խորհրդա­յին և հետխորհրդա­յին փորձը ձևա­վո­րել է պետության նկատմամբ «դիկտա­տիվ» պատկե­րա­ցում, ինչի հետև­անքով հասա­րա­կության մի մասը դեռ սպա­սում է «ուժեղ ձեռքի»։

Հակոբ Մովսե­սը անդրա­դարձավ նաև «փրկիչնե­րի» գաղա­փա­րին՝ նշե­լով, որ հայ ժողո­վուրդը վաղուց ընդունել է մեկ փրկչի, և քաղա­քա­կան դաշտում մշտա­կան փրկիչնե­րի սպա­սումը վտանգա­վոր է։ Նրա խոսքով՝ պատմա­կա­նո­րեն հայե­րը արտա­քին հենա­րաններ են փնտրել, հատկա­պես Ռուսաստա­նում, սակայն պետք է հասկա­նալ այդ պետության բնույթը և սեփա­կան շահե­րից ելնե­լով կառուցել հարա­բե­րություննե­րը։  Մովսե­սը դիտարկեց ռուսա­կան պետա­կա­նության առանձնա­հատկություննե­րը՝ նշե­լով, որ այն ձևա­վորվել է աբսոլյուտիզմի և կենտրո­նացված իշխա­նության գաղա­փա­րով, ինչը ազդում է նաև դաշնա­կիցնե­րի նկատմամբ վերա­բերմունքի վրա։ Նա ընդգծեց, որ Հայաստա­նը պետք է բարե­կամներ ունե­նա, այդ թվում՝ Ռուսաստա­նը, սակայն չպետք է որևէ պետությունից «թույլտվություն» սպա­սի ինքնուրույն լինե­լու համար։

Հակոբ Մովսե­սը կարև­ո­րեց նաև արտա­քին քաղա­քա­կան հավա­սա­րակշռությունը՝ նշե­լով, որ «Ռուսաստան թե Թուրքիա» ընտրությունը սխալ ձևա­կերպում է։ Նրա կարծի­քով՝ Հայաստա­նը պետք է գնա­հա­տի երկրնե­րի միջև կախվա­ծություննե­րը և գործի իր շահե­րից ելնե­լով՝ փորձե­լով դառնալ անհրա­ժեշտ ու անփո­խա­րի­նե­լի դերա­կա­տար։ Նա անդրա­դարձավ նաև Ուկրաի­նա­յի օրի­նա­կին՝ նշե­լով, որ պաշտպա­նությունը միայն ռազմա­կան ուժը չէ, այլ նաև գիտությունը, ռազմա­վա­րությունը, հասա­րա­կա­կան համա­կարգը և խաղա­ղությունը։ Նրա համոզմամբ՝ փոքր պետություննե­րը պետք է գտնեն իրենց եզա­կի դերը միջազգա­յին համա­կարգում, որպեսզի դառնան կարև­որ և պաշտպանված։

Հակոբ Մովսե­սը կարև­ո­րեց ժողովրդա­վա­րությունը՝ այն բնութագրե­լով ոչ միայն հումա­նի­տար արժեք, այլ նաև պետա­կան կարգա­պա­հություն ապա­հո­վող համա­կարգ։ Նա նշեց, որ ժողովրդա­վա­րությունը կարող է լինել նաև պաշտպա­նա­կան գործիք, քանի որ ապա­հո­վում է զարգա­ցում և համա­կարգա­յին կայունություն ։ Անդրա­դառնա­լով ընտրություննե­րին և տեղե­կատվա­կան աղմուկին՝ Մովսե­սը նշեց, որ հայ ժողո­վուրդը պետք է որո­շի՝ ցանկա­նում է ունե­նալ սեփա­կան պետություն, թե ոչ։ Նրա խոսքով՝ ընտրություննե­րի հիմնա­կան հարցը հենց ինքնիշխան պետա­կա­նության ընտրությունն է։

Ժողո­վուրդը իրա­վունք ունի ընտրել ցանկա­ցած իշխա­նություն, և այդ ընտրությունը պետք է հարգվի։ Նա կարծում է, որ կարև­որն այն է, որ որո­շումը լինի ժողովրդի կամքը, ինչը ինքնին ժողովրդա­վա­րա­կան նվա­ճում է։ Հայ հասա­րա­կությունը գտնվում է պատմա­կան կարև­որ փուլում՝ կամ կդառնա լիարժեք քաղա­քա­կան ժողո­վուրդ, կամ կմնա կախյալ վիճա­կում։ Նրա խոսքով՝ հայե­րը ունեն անհրա­ժեշտ ներուժը, սակայն անհրա­ժեշտ է հաղթա­հա­րել արտա­քին ազդե­ցություննե­րով ձևա­վորված սահմա­նա­փա­կումնե­րը։

Հակոբ Մովսե­սը անդրա­դարձավ նաև երի­տա­սարդ սերնդին՝ նշե­լով, որ նրանց մոտ Ռուսաստա­նի նկատմամբ համակրանքը հաճախ պայմա­նա­վորված է կրթա­կան բացե­րով։ Նա կարծում է, որ պետությունը պետք է զարգացնի լուսա­վորչա­կան քաղա­քա­կա­նություն, որպեսզի երի­տա­սարդնե­րը կարո­ղա­նան հասկա­նալ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան իրո­ղություննե­րը։

Վերջում Մովսե­սը նշեց, որ իշխա­նությունը մշտա­կան չէ, և առողջ քաղա­քա­կան գործընթացնե­րի դեպքում պետք է ձևա­վորվի նոր մտա­ծող սերունդ, որը ժամա­նա­կի ընթացքում կփո­խա­րի­նի գործող ուժե­րին։ Նրա համոզմամբ՝ նման սերնդի ձևա­վո­րումը հնա­րա­վոր է կրթության և հասա­րա­կա­կան մտա­ծո­ղության զարգացման միջո­ցով։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝