Նույնիսկ Ռուսաստանի հետ առավել սերտ հարաբերություններ ունեցող երկրներում Մոսկվան միշտ չէ, որ պատրաստ է պաշտպանել գործընկերների շահերը՝ օրինակ բերելով Սիրիան։ Ռուսաստանը առաջնորդվում է սեփական տարածաշրջանային շահերով և պատրաստ չէ գնալ ռիսկերի, որոնք կարող են իրեն ավելի մեծ հակամարտությունների մեջ ներքաշել Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի հետ։
Սամվել Մելիքսեթյան
FactorTV‑ն զրուցել է Քաղաքագետ, հայկական խորհրդի փորձագետ Սամվել Մելիքսեթյանի հետ։ Զրույցի ընթացքում քաղաքագետ Սամվել Մելիքսեթյանը վերլուծում է Հայաստանի առջև ծառացած անվտանգային մարտահրավերները և խաղաղության գործընթացի իրատեսությունը։ Փորձագետը հարցականի տակ է դնում միջազգային երաշխավորների ինստիտուտի արդյունավետությունը՝ հիշեցնելով պատմական ձախողված նախադեպերը և ընդգծելով Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի շահերի առաջնահերթությունը։ Նա քննադատում է հայկական քաղաքական մտքի կախվածությունը արտաքին ուժերից և զգուշացնում, որ սեփական ռեսուրսների ու ենթակառուցվածքների թերագնահատումը հանգեցնում է արկածախնդիր քաղաքականության։
Սամվել Մելիքսեթյանը նշեց, որ «երաշխավորի ինստիտուտը» գործելու համար անհրաժեշտ է թե՛ երաշխավոր պետությունների, թե՛ հակամարտող կողմերի համաձայնությունը, և մեկ երկրի մերժումը բավարար է ամբողջ սխեմայի ձախողման համար։ Նրա դիտարկմամբ՝ տվյալ դեպքում հենց Ադրբեջանը կարող է մերժել նման մոտեցումը, ուստի այդ առաջարկը գործնականում անիրատեսական է։ Մելիքսեթյանը կարծում է, որ տեսականորեն հնարավոր տարբերակները, եթե գործնականում կիրառելի չեն, իրական քաղաքականության մեջ պարզապես գոյություն չունեն։
Նա հիշեցրեց, որ միջազգային երաշխիքների նախադեպերը հաճախ չեն աշխատել․ օրինակ բերեց 1994-ին Ուկրաինայի միջուկային զենքից հրաժարվելու դիմաց ստացած երաշխիքները, ինչպես նաև 2020‑ի եռակողմ հայտարարությունը՝ռուս խաղաղապահներով, որոնք նույնպես լիարժեք անվտանգության մեխանիզմ չդարձան։ Քաղաքագետը նաև անդրադարձավ 19-րդ դարի «Հայկական հարցին», երբ միաժամանակ մի քանի գերտերությունների «երաշխավորությունը» չփրկեց հայերին։ Նրա համոզմամբ՝ միջազգային հարաբերությունների ներկայիս վիճակը թույլ է տալիս գրեթե համոզված ասել, որ նման երաշխավորային մոդելը չի աշխատելու և հաճախ հանդես է գալիս որպես քաղաքական ցանկություն, ոչ թե իրատեսական ծրագիր։
Սամվել Մելիքսեթյանը անդրադարձավ նաև այն թեզին, թե իշխանափոխության դեպքում Ռուսաստանը կարող է վերադառնալ որպես անվտանգության երաշխավոր։ Նա նշեց, որ նույնիսկ Ռուսաստանի հետ առավել սերտ հարաբերություններ ունեցող երկրներում Մոսկվան միշտ չէ, որ պատրաստ է պաշտպանել գործընկերների շահերը՝ օրինակ բերելով Սիրիան։ Նրա կարծիքով՝ Ռուսաստանը առաջնորդվում է սեփական տարածաշրջանային շահերով և պատրաստ չէ գնալ ռիսկերի, որոնք կարող են իրեն ավելի մեծ հակամարտությունների մեջ ներքաշել Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի հետ։
Քաղաքագետը կարծում է, որ որոշ քաղաքական ուժեր միջնորդի գաղափարին դիմում են այն պատճառով, որ չեն ցանկանում անմիջապես բանակցել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ, իսկ ուժերի անհավասարության պայմաններում փորձում են երրորդ կողմի աջակցություն ստանալ։ Սակայն, ըստ նրա, միջնորդները գործում են իրենց շահերով և պատմականորեն բազմիցս եղել են դեպքեր, երբ հայերը ապավինել են արտաքին ուժերին, բայց արդյունքում չեն ստացել ակնկալվող աջակցությունը։ Մելիքսեթյանը հիշեցրեց նաև 18–19-րդ դարերի օրինակներ՝ Արցախի մելիքությունների և Ռուսաստանի քաղաքականության հետ կապված, նշելով, որ մեծ պետությունները հաճախ առաջնորդվում են մեծամասնության հետ հարաբերությունները չվնասելու տրամաբանությամբ։
Նա ընդգծեց, որ Ռուսաստանի հետաքրքրությունը տարածաշրջանում պայմանավորված է սեփական ներկայության պահպանմամբ, ոչ թե հայ-ադրբեջանական հակամարտության լուծմամբ։ Քաղաքագետը նշեց, որ երբ հակառակ կողմը՝ Ադրբեջանը, կարողանում է ավելի մեծ շահ առաջարկել, Մոսկվան կարող է վերանայել իր մոտեցումները։ Նրա խոսքով՝ Ադրբեջանի աշխարհագրական դիրքը, էներգետիկ և տրանսպորտային միջանցքներում ունեցած դերը նրան ավելի կարևոր գործընկեր է դարձնում, ինչը նույնպես ազդում է ուժերի հարաբերակցության վրա։
Սամվել Մելիքսեթյանը նաև անդրադարձավ այն մտքին, որ արտաքին երաշխավորների վրա հույս դնելը վտանգավոր է, քանի որ մի պահ այդ ուժերը կարող են հեռանալ կամ պայմանավորվել հակառակ կողմի հետ, իսկ Հայաստանը մնում է մենակ։ Նրա կարծիքով՝ այս մոտեցումը պատմականորեն բազմիցս կրկնվել է և չի ապահովել երկարաժամկետ անվտանգություն։
Հայաստանում Ռուսաստանի միջնորդության գաղափարը շարունակում է մնալ տարածված՝ նաև կրթական և պատմական նարատիվների ազդեցությամբ։ Նա կարծում է, որ հասարակության մեջ կան խորքային հակասություններ և ներքին սոցիալական խնդիրներ, որոնք հաճախ քաղաքականացվում են, օրինակ՝ «ղարաբաղցի–հայաստանցի» խոսույթը։ Մելիքսեթյանը դա բնութագրեց որպես միգրանտաֆոբիայի տարրեր ունեցող երևույթ, որը ձևավորվել է սոցիալական և քաղաքական գործոնների ազդեցությամբ։
Սամվել Մելիքսեթյանը անդրադարձավ նաև ընտրություններին նախորդող քաղաքական հայտարարություններին։ Նրա կարծիքով՝ «արժանապատիվ» կամ «երաշխավորված» խաղաղության խոստումները հաճախ դատարկ ձևակերպումներ են, քանի որ դրանց տակ կոնկրետ մեխանիզմներ չեն ներկայացվում։ Նա նշեց, որ Արցախի հարցում կան բազմաթիվ չլուծված մանրամասներ՝ վերադարձի, անվտանգության, ժողովրդագրության և կառավարման վերաբերյալ, որոնց շուրջ հստակ պատասխաններ չկան։
Քաղաքագետը նաև ընդգծեց, որ Հայաստանի քաղաքական դիսկուրսում հաճախ գերակշռում է էմոցիոնալ մոտեցումը, մինչդեռ պետության հնարավորությունները կախված են իրական ռեսուրսներից, ենթակառուցվածքներից և տնտեսական կարողություններից։ Նրա դիտարկմամբ՝ Ադրբեջանը վերջին տասնամյակներում ակտիվորեն զարգացրել է տրանսպորտային ու էներգետիկ ենթակառուցվածքները, մինչդեռ Հայաստանը չի իրականացրել իր բազմաթիվ նախագծերը, ինչի հետևանքով մրցունակությունը նվազել է։
Վերջում Սամվել Մելիքսեթյանը նշեց, որ անհրաժեշտ է ավելի համեստ և պրագմատիկ քաղաքական մտածողություն՝ կենտրոնացած երկարաժամկետ ռեսուրսների կուտակման և պետական կարողությունների զարգացման վրա։ Նրա կարծիքով՝ քաղաքական դաշտում հաճախ գերակշռում են հուզական և «հերոսական» հայտարարությունները, մինչդեռ դրանց հետևանքների մասին քիչ է մտածվում, ինչը վտանգավոր է երկրի համար։
Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝