Հայաստա­նի Դիվերսիֆի­կացված Գործընկե­րություննե­րը․ Հնա­րա­վո­րություններ Եվ Ռիսկեր Մասնատվող Աշխարհա­քա­ղա­քա­կան Կարգում

Պաշտպա­նա­կան համա­գործակցությունը դարձել է հարա­բե­րություննե­րի առա­վել տեսա­նե­լի չափումը։ 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից հետո Հնդկաստա­նը դարձել է Հայաստա­նի առա­ջա­տար սպա­ռա­զի­նության մատա­կա­րա­րը, իսկ հրե­տա­նա­յին համա­կարգե­րի, հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության տեխնո­լո­գիա­նե­րի և այլ ռազմա­կան սարքա­վո­րումնե­րի խոշոր պայմա­նագրե­րը նշա­նա­կա­լի փոփո­խություն են նշա­նա­վո­րել Հայաստա­նի պաշտպա­նա­կան գնումնե­րի մեջ։

Սոսի Թաթիկյան

Մաս երկրորդ

Ֆրանսիա․ փաստա­ցի ռազմա­վա­րա­կան գործընկեր՝ պաշտո­նա­կա­նացման սպա­սումով

Վերջին տարի­նե­րին Ֆրանսիան ձևա­վորվել է որպես Հայաստա­նի ամե­նա­կարև­որ երկկողմ գործընկերնե­րից մեկը, հատկա­պես պաշտպա­նության և անվտանգության համա­գործակցության ոլորտում։ Այն հետև­ո­ղա­կան քաղա­քա­կան աջակցություն է ցուցա­բե­րել Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությա­նը և տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությա­նը միջազգա­յին կազմա­կերպություննե­րում, հատկա­պես ՄԱԿ‑ի Անվտանգության խորհրդում և ԵՄ-ում իր դերի միջո­ցով։ 

Ֆրանսիան դարձավ ՆԱՏՕ‑ի և Եվրո­պա­կան միության առա­ջին անդամ պետությունը, որը ռազմա­կան սարքա­վո­րումներ տրա­մադրեց Հայաստա­նին այն ժամա­նակ, երբ երկի­րը դեռևս պաշտո­նա­պես Հավա­քա­կան Անվտանգության Պայմա­նագրի Կազմա­կերպության (ՀԱՊԿ) անդամ էր՝ փաստա­ցիո­րեն կոտրե­լով երկա­րամյա տաբուն։ Երկու երկրնե­րի միջև պաշտպա­նա­կան համա­գործակցությունը դրա­նից հետո զարգա­ցել է մի շարք ուղղություննե­րով, ներառյալ՝ հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության համա­կարգե­րի, ռադա­րա­յին տեխնո­լո­գիա­նե­րի մատա­կա­րա­րումը, ռազմա­կան պատրաստությունը և պաշտպա­նության նախա­րա­րություննե­րի միջև ինստի­տուցիո­նալ համա­գործակցությունը։ Այս ներգրավվա­ծությունը արտա­ցո­լում է Ֆրանսիա­յի աճող պատրաստա­կա­մությունը աջակցե­լու Հայաստա­նի ջանքե­րին՝ ուժե­ղացնե­լու իր պաշտպա­նա­կան կարո­ղություննե­րը և ռազմա­վա­րա­կան դիմա­կա­յունությունը Ադրբե­ջա­նի ռազմա­կան հարձա­կումնե­րից հետո։

Անվտանգության ոլորտից դուրս երկկողմ հարա­բե­րություննե­րը ընդլայնվել են նաև ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգացման և բարձր տեխնո­լո­գիա­նե­րի ոլորտնե­րում համա­գործակցության միջո­ցով։ Միևնույն ժամա­նակ, կրթության և մշա­կութա­յին փոխա­նակման երկա­րամյա կապե­րը շարունա­կում են արտա­ցո­լել Հայաստա­նում ֆրանսիա­կան ներգրավվա­ծության ավե­լի լայն «փափուկ ուժի» չափումը։ Անվտանգության համա­գործակցության հետ միա­սին այս նախա­ձեռնություննե­րը նպաստել են բազմա­չափ գործընկե­րության ձևա­վորմա­նը, որը համադրում է քաղա­քա­կան, անվտանգության, տնտե­սա­կան և հասա­րա­կա­կան կապե­րը։

Այս զարգա­ցումնե­րը բացա­հայտում են հստակ անհա­մա­պա­տասխա­նություն Ֆրանսիա–Հայաստան գործընկե­րության փաստա­ցի ռազմա­վա­րա­կան խորության և դրա դեռևս թերի պաշտո­նա­կա­նացման միջև։ Գործնա­կա­նում հարա­բե­րություններն արդեն ձեռք են բերել ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րությա­նը բնո­րոշ բազմա­թիվ հատկա­նիշներ, թեև դրա պաշտո­նա­կան ինստի­տուցիո­նա­լա­ցումը սպասվում է առա­ջի­կա ամիսնե­րին։

Այլ եվրո­պա­կան երկկողմ գործընկե­րություններ

Հայաստա­նը նաև զարգացրել է մի շարք երկկողմ գործընկե­րություններ եվրո­պա­կան այլ պետություննե­րի հետ, որոնք աջակցում են նրա ավե­լի լայն դիվերսիֆի­կացման ռազմա­վա­րությա­նը։ Նիդերլանդնե­րը ձևա­վորվել են որպես Հայաստա­նի բարձրա­ձայն քաղա­քա­կան աջա­կից եվրո­պա­կան ինստի­տուտնե­րում, իսկ երկու երկրնե­րը 2025 թվա­կա­նին հարա­բե­րություննե­րը բարձրացրել են ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության հռչա­կագրի մակարդա­կի՝ շեշտադրե­լով համա­գործակցությունը ժողովրդա­վա­րա­կան կառա­վարման, կիբեռդի­մա­կա­յունության և հիբրի­դա­յին սպառնա­լիքնե­րին հակազդման ոլորտնե­րում։  

Գերմա­նիան նույնպես ուժե­ղացրել է իր ներգրավվա­ծությունը Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րում, որն ավարտվել է երկկողմ գործընկե­րության ռազմա­վա­րա­կան օրա­կարգի ընդունմամբ։ Սա ընդլայնում է համա­գործակցությունը քաղա­քա­կան երկխո­սության, տնտե­սա­կան զարգացման, անվտանգության և ինստի­տուցիո­նալ կարո­ղություննե­րի զարգացման ոլորտնե­րում, նույնիսկ այն պայմաննե­րում, երբ Բեռլի­նը փորձում է հավա­սա­րակշռել իր տարա­ծաշրջա­նա­յին մոտե­ցումը Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև։

Լյուքսեմբուրգը ներկա­յացնում է երկու փոքր պետություննե­րի միջև գործընկե­րություն՝ կենտրո­նա­ցած քաղա­քա­կան երկխո­սության, ֆինանսա­կան հատվա­ծի և նորա­րա­րության ոլորտնե­րում համա­գործակցության, եվրո­պա­կան ինստի­տուտնե­րի հետ Հայաստա­նի ներգրավվա­ծության աջակցության, ինչպես նաև արբանյա­կա­յին տեխնո­լո­գիա­նե­րի և տիե­զե­րա­կան կառա­վարման ոլորտնե­րում ձևա­վորվող համա­գործակցության վրա։

Լեհաստա­նը քաղա­քա­կան աջակցություն է հայտնել Հայաստա­նին՝ միա­ժա­մա­նակ ընդլայնե­լով երկկողմ ներգրավվա­ծությունը։ Հարա­բե­րություննե­րը վերջերս նաև պաշտպա­նա­կան չափում են ձեռք բերել՝ 2026 թվա­կա­նի փետրվա­րին ռազմա­կան-տեխնի­կա­կան համա­գործակցության համա­ձայնագրի ստո­րագրմամբ, որը սպասվում է, որ կվե­րածվի ավե­լի լայն գործընկե­րության։

Հունաստա­նը և Կիպրո­սը Եվրո­պա­յում Հայաստա­նի երկա­րամյա գործընկերներն են, որոնց հետ հարա­բե­րություննե­րը հիմնված են ավանդա­կան քաղա­քա­կան և մշա­կութա­յին կապե­րի և շարունա­կա­կան դիվա­նա­գի­տա­կան երկխո­սության վրա։ Բացի երկկողմ կապե­րից, համա­գործակցությունը ներա­ռում է նաև Հունաստան–Կիպրոս–Հայաստան եռա­կողմ ձևա­չա­փը, որը նախա­տե­սում է պաշտպա­նա­կան համա­կարգում, համա­տեղ պատրաստություն և տարա­ծաշրջա­նա­յին անվտանգության վերա­բերյալ խորհրդակցություններ։ Պաշտպա­նա­կան համա­գործակցությունը հիմնված է Արև­ելյան Միջերկրա­կա­նում և Հարա­վա­յին Կովկա­սում կայունության նկատմամբ ընդհա­նուր հետաքրքրության վրա և ներա­ռում է հայկա­կան սպա­նե­րի պատրաստությունը հունա­կան ռազմա­կան ակա­դե­միա­նե­րում։ Վերջերս Հայաստա­նը հայտնել է իր մտադրությունը՝ հարա­բե­րություննե­րը Հունաստա­նի և Կիպրո­սի հետ բարձրացնե­լու ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության մակարդա­կի։

Ավանդա­բար Ադրբե­ջա­նին ավե­լի մոտ ընկալվող Միացյալ Թագա­վո­րությունը վերջին տարի­նե­րին վերա­կազմա­վո­րել է իր տարա­ծաշրջա­նա­յին ներգրավվա­ծությունը, որն ավարտվել է 2025 թվա­կա­նին Միացյալ Թագավորություն–Հայաստան ռազմա­վա­րա­կան երկխո­սությունից հետո հարա­բե­րություննե­րը ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության մակարդա­կի բարձրացնե­լու որոշմամբ։ Սա ընդլայնում է համա­գործակցությունը քաղա­քա­կան երկխո­սության, տնտե­սա­կան կապե­րի և պաշտպա­նա­կան ու անվտանգության ոլորտնե­րում ձևա­վորվող համա­գործակցության ուղղությամբ՝ ԵՄ-ից դուրս եվրո­պա­կան տարածքում։

Տարա­ծաշրջա­նա­յին գործընկե­րություններ անկա­յուն միջա­վայրում

Հայաստա­նի տարա­ծաշրջա­նա­յին գործընկե­րություննե­րը զարգա­նում են բարդ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան միջա­վայրում։ Ադրբե­ջա­նի հետ խաղա­ղության գործընթա­ցը մնում է անա­վարտ, Թուրքիա­յի հետ կարգա­վո­րումը դեռ սպասման փուլում է, և Հայաստա­նի սահմաննե­րը երկու երկրնե­րի հետ էլ փակ են մնում։ Այս համա­տեքստում Վրաստա­նի և Իրա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րը ձեռք են բերում բարձր ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կություն, քանի որ դրանք ապա­հո­վում են Հայաստա­նի հիմնա­կան դարպասնե­րը տարա­ծաշրջա­նա­յին կապակցվա­ծության, առևտրի և միջազգա­յին շուկա­ներ մուտքի համար։ Այս գործընկե­րություննե­րի կարև­ո­րությունը պայմա­նա­վորված է ոչ միայն տարա­ծաշրջա­նա­յին դիվա­նա­գի­տությամբ, այլև Հայաստա­նի աշխարհագրա­կան սահմա­նա­փա­կումնե­րով և մասնատված տարա­ծաշրջա­նա­յին միջա­վայրում հուսա­լի տարանցիկ ուղի­ներ պահպա­նե­լու անհրա­ժեշտությամբ։   

Վրաստան․ ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րություն կառուցվածքա­յին սահմա­նա­փա­կումնե­րի պայմաննե­րում

Վրաստա­նը մնում է Հայաստա­նի հիմնա­կան հյուսի­սա­յին գործընկե­րը և նրա առաջնա­յին տարանցիկ միջանցքը դեպի Սև ծով և եվրո­պա­կան շուկա­ներ։ 2024 թվա­կա­նին երկու երկրնե­րը իրենց հարա­բե­րություննե­րը բարձրացրին ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության մակարդա­կի՝ արտա­ցո­լե­լով կապակցվա­ծության, առևտրի և տարա­ծաշրջա­նա­յին կայունության կենտրո­նա­կան դերը երկկողմ համա­գործակցությունում։  

Հայաստա­նը ավանդա­բար ապա­վի­նել է վրա­ցա­կան տրանսպորտա­յին ենթա­կա­ռուցվածքին՝ Սև ծովին և Եվրո­պա­յին հասա­նե­լիություն ապա­հո­վե­լու համար։ Ֆրանսիա­կան ռազմա­կան սարքա­վո­րումնե­րի՝ Հայաստան տարանցման ուշա­ցումնե­րը և Ռուսաստան ուղղված հայկա­կան արտա­հանման խափա­նումնե­րը բացա­հայտել են վրա­ցա­կան ուղի­նե­րից կախված լինե­լու ռիսկե­րը։ Վրաստա­նը կարող է զգուշությամբ վերա­բերվել ձևա­վորվող տարա­ծաշրջա­նա­յին կապակցվա­ծության նախա­ձեռնություննե­րին, քանի որ դրանք կարող են ազդել Հարա­վա­յին Կովկա­սի հիմնա­կան տարանցիկ հանգույցի իր երկա­րամյա դիրքի վրա։ Հայկա­կան պաշտոնյա­նե­րը ընդգծել են, որ նոր կապակցվա­ծության նախագծե­րը պետք է լրացնեն, այլ ոչ թե շրջանցեն գործող ուղի­նե­րը, մինչդեռ վրա­ցա­կան ներկա­յա­ցուցիչնե­րը նշել են, որ չեն հակադրվում նման նախա­ձեռնություննե­րին։ Այս զգա­յունություննե­րի կառա­վա­րումը մնում է Հայաստան-Վրաստան հարա­բե­րություննե­րի կարև­որ տարր, քանի որ տարա­ծաշրջա­նա­յին տրանսպորտա­յին նախա­ձեռնություննե­րը շարունա­կում են զարգա­նալ։

Վրաստա­նում ժողովրդա­վա­րա­կան հետընթա­ցը և ԵՄ թեկնա­ծուի կարգա­վի­ճա­կի կասե­ցումը ևս ցույց են տալիս այն դժվար միջա­վայրը, որի մեջ զարգա­նում է այս գործընկե­րությունը։ Հայաստա­նը ձգտում է պահպա­նել կառուցո­ղա­կան հարա­բե­րություններ Վրաստա­նի հետ՝ անկախ Թբի­լի­սիում կառա­վա­րության քաղա­քա­կան ուղղվա­ծությունից, ոչ պակաս այն պատճա­ռով, որ դժվար է պատկե­րացնել Հայաստա­նի սեփա­կան եվրո­պա­կան ինտեգրման օրա­կարգում էական առա­ջընթաց՝ առանց Վրաստա­նի նմա­նա­տիպ ուղով առաջ շարժվե­լու։ Միևնույն ժամա­նակ, Վրաստա­նում զարգա­ցումնե­րը ծառա­յում են որպես նախազգուշացնող օրի­նակ հայկա­կան քաղա­քա­կան քննարկումնե­րում այն մասին, թե ինչպես կարող են ժողովրդա­վա­րա­կան անցումնե­րը խոցե­լի դառնալ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ճնշման պայմաննե­րում։

Իրան․ խոցե­լի գործընկե­րության կառա­վա­րում

Իրա­նը մնում է Հայաստա­նի կարև­որ տարա­ծաշրջա­նա­յին գործընկեր, և երկու երկրնե­րը հայտա­րա­րել են իրենց հարա­բե­րություննե­րը բարձրացնե­լու ծրագրե­րի մասին՝ առա­ջի­կա ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության շրջա­նա­կի միջո­ցով։ Երկկողմ համա­գործակցությունը ներա­ռում է էներգե­տիկ փոխա­նա­կումներ, սահմա­նա­մերձ առևտուր և տրանսպորտա­յին կապակցվա­ծություն, որը Հայաստա­նը կապում է Մերձա­վոր Արև­ելքի, Հարա­վա­յին Ասիա­յի և Արև­ելյան Ասիա­յի որոշ հատվածնե­րի հետ։ Հայաստա­նը նաև ծառա­յում էորպես Իրա­նի դեպի Եվրո­պա հնա­րա­վոր դարպասնե­րից մեկը։ Այս փոխազդե­ցություննե­րը աջակցում են Հայաստա­նի տնտե­սա­կան դիվերսիֆի­կացմա­նը և ավե­լի լայն տարա­ծաշրջա­նա­յին ինտեգրմա­նը։ Զուգա­հե­ռա­բար Հայաստա­նը և Իրա­նը նաև ուսումնա­սի­րել են եռա­կողմ համա­գործակցության ձևա­չա­փեր այլ գործընկերնե­րի հետ։  

Իրա­նը անուղղա­կի դեր է խաղա­ցել Հայաստա­նի անվտանգության միջա­վայրում՝ կտրուկ հակադրվե­լով Հայաստան-Իրան սահմա­նի փոփոխման ցանկա­ցած փորձի, հատկա­պես Ադրբե­ջա­նի կողմից հարա­վա­յին Հայաստա­նի տարածքով արտա­տա­րածքա­յին միջանցքի առա­ջարկնե­րին, որոնք աջակցվում էին Թուրքիա­յի և Ռուսաստա­նի կողմից։ Այս դիրքո­րո­շումը ծառա­յել է որպես անուղղա­կի զսպող գործոն Ադրբե­ջա­նի հնա­րա­վոր ռազմա­կան հարձակման համար Հայաստա­նի Սյունի­քի տարա­ծաշրջա­նում։ Սակայն դինա­մի­կան մասամբ վերա­փոխվել է տարա­ծաշրջա­նա­յին դիվա­նա­գի­տության և կապակցվա­ծության նախա­ձեռնություննե­րում ԱՄՆ‑ի աճող ներգրավվա­ծության պատճա­ռով, որը նաև զգա­յունություններ է առա­ջացրել Թեհրա­նում։ Իրա­նա­կան պաշտոնյա­նե­րը մտա­հո­գություն են հայտնել, որ ԱՄՆ‑ի աջակցությամբ իրա­կա­նացվող TRIPP նախա­գի­ծը կարող է փոխել տարա­ծաշրջա­նա­յին տարանցիկ դինա­մի­կան և նվա­զեցնել Իրա­նի աշխարհա­քա­ղա­քա­կան դերը Հարա­վա­յին Կովկա­սում։

Ուստի Հայաստա­նը ձգտում է պահպա­նել կայուն, պրագմա­տիկ հարա­բե­րություններ Իրա­նի հետ՝ միա­ժա­մա­նակ շարունա­կե­լով դիվերսիֆի­կացնել իր արտա­քին գործընկե­րություննե­րը։ Միևնույն ժամա­նակ, Իրա­նում ընթա­ցող հակա­մարտությունն ու ներքին ճգնա­ժա­մը զգա­լի անո­րո­շություն են մտցնում Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան միջա­վայրում։ Իրա­նում խոշոր ապա­կա­յունա­ցումը ոչ միայն կխա­թա­րի տնտե­սա­կան և տարանցիկ կապե­րը, այլև կարող է փոխել Հարա­վա­յին Կովկա­սում ավե­լի լայն տարա­ծաշրջա­նա­յին հավա­սա­րակշռությունը՝ հնա­րա­վոր հետև­անքնե­րով Հայաստա­նի անվտանգության համար։

Ասիա­կան գործընկե­րություններ

Հայաստա­նի դիվերսիֆի­կացման ռազմա­վա­րությունը նաև ընդլայնվել է դեպի ասիա­կան գործընկերներ, մասնա­վո­րա­պես՝ Հնդկաստան, Չինաստան և Ղազախստան։ Այս հարա­բե­րություննե­րը հիմնա­կա­նում կենտրո­նա­ցած են պաշտպա­նա­կան համա­գործակցության, տնտե­սա­կան կապակցվա­ծության և եվրա­սիա­կան ավե­լի լայն տնտե­սա­կան ներգրավվա­ծության վրա։ Դրանք լրացնում են Հայաստա­նի գործընկե­րություննե­րը արևմտյան և տարա­ծաշրջա­նա­յին դերա­կա­տարնե­րի հետ և աջակցում երկրի բազմաուղղված համադրա­կան ռազմա­վա­րությա­նը։  

Հնդկաստան․ պաշտպա­նա­կան դիվերսիֆի­կացման առանցքա­յին գործընկեր

Հնդկաստա­նը ձևա­վորվել է որպես Հայաստա­նի առանցքա­յին գործընկեր, թեև հարա­բե­րություննե­րը դեռևս պաշտո­նա­պես ձևա­կերպված չեն որպես ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րություն։ Այն արտա­ցո­լում է տարա­ծաշրջա­նա­յին անվտանգության ոլորտում համընկնող շահե­րը՝ համա­հունչ Հայաստա­նի բազմաուղղված համադրա­կան ռազմա­վա­րությա­նը և Հնդկաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան ինքնա­վա­րության ավանդույթին։

Պաշտպա­նա­կան համա­գործակցությունը դարձել է հարա­բե­րություննե­րի առա­վել տեսա­նե­լի չափումը։ 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից հետո Հնդկաստա­նը դարձել է Հայաստա­նի առա­ջա­տար սպա­ռա­զի­նության մատա­կա­րա­րը, իսկ հրե­տա­նա­յին համա­կարգե­րի, հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության տեխնո­լո­գիա­նե­րի և այլ ռազմա­կան սարքա­վո­րումնե­րի խոշոր պայմա­նագրե­րը նշա­նա­կա­լի փոփո­խություն են նշա­նա­վո­րել Հայաստա­նի պաշտպա­նա­կան գնումնե­րի մեջ։ Զուգա­հե­ռա­բար աճող ռազմա­կան-տեխնի­կա­կան համա­գործակցության հետ ընդլայնվում են նաև տնտե­սա­կան և առևտրա­յին կապե­րը, ներառյալ Հայաստա­նում հնդիկ ուսա­նողնե­րի և աշխա­տողնե­րի աճող ներկա­յությունը։ Քննարկվում են նաև կապակցվա­ծության նախա­ձեռնություններ, մասնա­վո­րա­պես՝ Իրա­նի միջո­ցով Հյուսիս-Հարավ միջազգա­յին տրանսպորտա­յին միջանցքի շրջա­նա­կում։ Սա համա­հունչ է Հայաստա­նի «Խաղա­ղության խաչմե­րուկ» նախա­ձեռնությա­նը և եվրա­սիա­կան տրանսպորտա­յին ցանցե­րը ուժե­ղացնե­լու ավե­լի լայն ջանքե­րին։

Սոսի Թաթիկյան

(Շարունա­կե­լի)

Աղբյուրը՝https://evnreport.com/politics/armenias-diversified-partnerships-opportunities-and-risks-in-a-fragmenting-geopolitical-order/?fbclid=IwZnRzaAQzW1pleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEemyb4X7e_jx7pmTfCd-d1cFddBSv-5ja3op-Vhmaux5OWfiZMllZlETYBewk_aem_xXvUtlf8H6gn2eYiDDMB2w