Անկլավնե­րի Հարցի Շուրջ

Իլհամ Ալիևը փորձում է գտնել այնպի­սի լուծում, որը հնա­րա­վո­րություն կտա հետ քաշել ադրբե­ջա­նա­կան զորքե­րը՝ առանց քաղա­քա­կան հեղի­նա­կության լուրջ վնա­սի։

Ռուբեն Գալիչյան

1inTV‑ն զրուցել է քարտե­զա­գետ Ռուբեն Գալիչյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում Ռուբեն Գալիչյա­նը մասնա­գի­տա­կան վերլուծություն է կատա­րում տարա­ծաշրջա­նա­յին երկա­թուղա­յին հաղորդակցություննե­րի ապաշրջա­փակման և Հայաստա­նի սահմաննե­րի սահմա­նա­զատման վերա­բերյալ։ Նա շեշտում է, որ հարա­վա­յին տրանսպորտա­յին ցանցի գործարկումն անհնար է առանց Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքի ներգրավման, միա­ժա­մա­նակ մերժե­լով որևէ արտա­քին ուժի ռազմա­կան ներկա­յություն այդ հատվածնե­րում։ Քարտեզնե­րի պատմա­կան համե­մա­տությամբ հիմնա­վորվում է, որ անկլավնե­րի փոխա­նա­կումը լոգիստիկ և անվտանգա­յին առումնե­րով անի­րա­գործե­լի է, քանի որ դրանք արհեստա­կա­նո­րեն ստեղծվել են խորհրդա­յին տարի­նե­րին՝ հայկա­կան մայրուղի­նե­րը վերահսկե­լու նպա­տա­կով։ Որպես հարցի արդա­րա­ցի լուծում, առա­ջարկվում է պահպա­նել փաստա­ցի սահմա­նա­գի­ծը և իրա­կա­նացնել տարածքնե­րի փոխա­նա­կում, ինչը թույլ կտա խուսա­փել նոր կոնֆլիկտնե­րից և ապա­հո­վել պետության տնտե­սա­կան կայունությունը։

Ռուբեն Գալիչյա­նը նշեց, որ տարա­ծաշրջա­նա­յին երկա­թուղա­յին ցանցում Հայաստա­նը առանցքա­յին հանգույց է, և եթե Երև­ա­նի շրջա­նի հատվա­ծը չգործի, ամբողջ համա­կարգը կդա­դա­րի աշխա­տել։ Նրա գնա­հատմամբ՝ առանց Հայաստա­նի հնա­րա­վոր չէ ապա­հո­վել տարա­ծաշրջա­նա­յին երկա­թուղա­յին փոխկա­պակցվա­ծությունը։

Քարտե­զա­գե­տը պարզա­բա­նեց, որ ներկա­յում փակ են երկու հիմնա­կան ուղղություններ՝ Մեղրիով անցնող ճանա­պարհը և Նախիջև­ա­նի հատվա­ծը։ Նրա խոսքով՝ եթե Ադրբե­ջա­նը թույլ չտա Հայաստա­նին օգտվել Նախիջև­ա­նի ճանա­պարհից, ապա Հայաստա­նը նույնպես չպետք է բացի Մեղրիի հատվա­ծը։ Նա կարծում է, որ այդ երկու հարցե­րը պետք է լուծվեն միա­ժա­մա­նակ։ Մեղրիի երկա­թուղին ամբողջությամբ անցնում է Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքով, հետև­ա­բար այնտեղ իրա­կա­նացվող ցանկա­ցած աշխա­տանք պետք է կատարվի Հայաստա­նի իրա­վա­զո­րության ներքո։ Նա ընդգծեց, որ խոսքը ռազմա­կան ներկա­յության մասին չէ, այլ շինա­րա­րա­կան ու ներդրումա­յին ծրագրե­րի, որոնք կարող են իրա­կա­նացնել ամե­րիկյան կամ եվրո­պա­կան ընկե­րություններ։

Դոկտո­րը հիշեցրեց, որ գործող համա­ձայնագրե­րով որևէ երրորդ երկրի զինված ուժեր իրա­վունք չունեն տեղա­կայվել այդ հատվա­ծում։ Նրա խոսքով՝ այնտեղ չպետք է լինեն ոչ ռուսա­կան, ոչ ամե­րիկյան, ոչ էլ այլ երկրի ռազմա­կան ստո­րա­բա­ժա­նումներ, քանի որ խոսքը Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքի մասին է։Գալիչյանը կարծում է, որ ռուսա­կան սահմա­նա­պահնե­րի ներկա­յությունն այդ հատվա­ծում պետք է ամբողջությամբ ավարտվի, և վերահսկո­ղությունը պետք է իրա­կա­նացնի բացա­ռա­պես Հայաստա­նը։

Անդրա­դառնա­լով սահմա­նա­զատմա­նը՝ նա նշեց, որ երկա­թուղու և սահմա­նա­զատման գործընթացնե­րը ուղղա­կիո­րեն կապված չեն, սակայն գործնա­կա­նում մեկը մյուսից կախված է։ Նրա դիտարկմամբ՝ նախ պետք է հստա­կեցվեն սահմաննե­րը, որպեսզի հնա­րա­վոր լինի կառուցել անցա­կե­տեր, մաքսա­կե­տեր և իրա­կա­նացնել շինա­րա­րությունը։

Ռուբեն Գալիչյանն առա­ջարկեց ժամա­նա­կա­վո­րա­պես առաջնա­հերթություն տալ ոչ թե Տավուշի ուղղությա­նը, այլ Մեղրիի հատվա­ծի սահմա­նա­զատմա­նը։ Նրա խոսքով՝ հենց այդ հատվա­ծի հրա­տա­պությունը թելադրում է նման մոտե­ցումը։

Քարտե­զա­գե­տը նշեց, որ հարա­վա­յին հատվա­ծում սահմա­նա­զա­տումը համե­մա­տա­բար պարզ է, քանի որ կողմե­րը համա­ձայնել են հիմք ընդունել 1991 թվա­կա­նի խորհրդա­յին վարչա­կան սահմաննե­րը, որոնք արտա­ցոլված են պաշտո­նա­կան քարտեզնե­րում։ Ադրբե­ջա­նի ղեկա­վա­րությունը ձգձգում է գործընթա­ցը՝ փորձե­լով ժամա­նակ շահել։ Գալիչյա­նի գնա­հատմամբ՝ Իլհամ Ալիևը փորձում է գտնել այնպի­սի լուծում, որը հնա­րա­վո­րություն կտա հետ քաշել ադրբե­ջա­նա­կան զորքե­րը՝ առանց քաղա­քա­կան հեղի­նա­կության լուրջ վնա­սի։

Ռուբեն Գալիչյա­նը նշեց, որ այդ իրա­վի­ճա­կից պատվա­վոր ելքը հենց սահմա­նա­զա­տումն է, սակայն, իր կարծի­քով, ադրբե­ջա­նա­կան կողմը շարունա­կե­լու է գործընթա­ցը հնա­րա­վո­րինս երկա­րաձգել։

Անդրա­դառնա­լով անկլավնե­րի թեմա­յին՝ նա ներկա­յացրեց խորհրդա­յին տարի­նե­րի քարտեզներ և նշեց, որ 1926 և 1936 թվա­կաննե­րի պաշտո­նա­կան քարտեզնե­րում Ադրբե­ջա­նի ներկա­յիս անկլավնե­րը նշված չեն եղել։ Նրա խոսքով՝ այդ տարածքնե­րը հետա­գա­յում են հայտնվել քարտեզնե­րի վրա։

Գալիչյա­նը պնդեց, որ Հայաստա­նի տարածքում գտնվող ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րը փոխանցվել են Ադրբե­ջա­նին առանց Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րի տեղե­կացման՝ խորհրդա­յին գլխա­վոր շտա­բի որո­շումնե­րի արդյունքում։ Միա­ժա­մա­նակ նա նշեց, որ Արծվա­շե­նի վերա­բերյալ գոյություն ունեն փաստաթղթեր, որոնց համա­ձայն այն ճանաչվել է հայկա­կան էքսկլավ։ Մասնա­գե­տը ներկա­յացրեց Տավուշի անկլավնե­րի խնդի­րը՝ նշե­լով, որ դրանցից մեկը գտնվում է Հայաստա­նի գլխա­վոր ճանա­պարհի վրա, իսկ Ոսկե­պա­րի ճանա­պարհը մի քանի անգամ հատում է նախկին խորհրդա­յին վարչա­կան սահմա­նը։ Նրա խոսքով՝ եթե այդ տարածքնե­րը հանձնվեն Ադրբե­ջա­նին, Հայաստա­նի հյուսի­սա­յին ճանա­պարհա­յին հաղորդակցությունը լրջո­րեն կբարդա­նա։

Ռուբեն Գալիչյա­նը նշեց, որ տեսա­կա­նո­րեն հնա­րա­վոր է ճանա­պարհի խնդի­րը լուծել տարածքնե­րի փոխա­նակմամբ, սակայն դա չի լուծի անկլավնե­րի հիմնախնդի­րը։ Տիգրա­նա­շե­նի դեպքում ևս նույն խնդիրն է առա­ջա­նում, քանի որ անկլա­վը գտնվում է Երև­ա­նը հարա­վի հետ կապող մայրուղու վրա։ Գալիչյա­նը հարց բարձրացրեց, թե ինչու էին խորհրդա­յին իշխա­նություննե­րը նման ձևով սահմաններ գծել՝ ընդգծե­լով, որ դրա նպա­տակն, ըստ իրեն, հայկա­կան ճանա­պարհնե­րի նկատմամբ վերահսկո­ղություն սահմա­նելն էր։ Եթե նույնիսկ ադրբե­ջանցի­ներ բնակվեն այդ անկլավնե­րում, անմի­ջա­պես առա­ջա­նա­լու են լոգիստիկ խնդիրներ՝ կապված ճանա­պարհնե­րի, ջրի, էլեկտրաէ­ներգիա­յի և այլ ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի հետ։ Նրա խոսքով՝ երկու երկրնե­րը միմյանց չեն ճանա­չում, ուստի նման բնա­կա­վայրե­րի բնա­կա­նոն սպա­սարկումն իրա­կա­նում չափա­զանց դժվար է կազմա­կերպել։

Ամե­նա­հա­վա­նա­կան լուծումն այն է, որ Հայաստա­նի տարածքում գտնվող ադրբե­ջա­նա­կան անկլավնե­րը և Ադրբե­ջա­նի տարածքում գտնվող Արծվա­շե­նը պահպա­նեն ներկա­յիս կարգա­վի­ճա­կը, քանի որ փոխա­նակման տարբե­րա­կը բազմա­թիվ գործնա­կան խնդիրներ է առա­ջացնում։

Ադրբե­ջանցի պաշտոնյա­նե­րի հետ ունե­ցած հանդի­պումնե­րի ժամա­նակ լսել է կարծիք, թե ադրբե­ջանցի­նե­րը չեն ցանկա­նա բնակվել Հայաստա­նի տարածքում գտնվող անկլավնե­րում։ Գալիչյա­նի դիտարկմամբ՝ նման պայմաննե­րում այնտեղ կարող են տեղա­կայվել միայն ռազմա­կան ստո­րա­բա­ժա­նումներ, ինչը Հայաստա­նի համար անընդունե­լի է։

Ռուբեն Գալիչյա­նը նշեց, որ խորհրդա­յին իշխա­նություննե­րը բազմա­թիվ նման սահմա­նա­յին խնդիրներ են թողել՝ նպա­տակ ունե­նա­լով պահպա­նել Մոսկվա­յի ազդե­ցությունը հանրա­պե­տություննե­րի նկատմամբ։ Նրա խոսքով՝ ստեղծվող հակա­մարտություննե­րը հնա­րա­վո­րություն էին տալիս, որպեսզի հանրա­պե­տություննե­րը մշտա­պես դիմեն Մոսկվա­յին միջամտության համար։ Ռուսաստանն այսօր ևս ձգտում է վերա­կանգնել իր ազդե­ցությունը տարա­ծաշրջա­նում և նախկին խորհրդա­յին տարածքում վերահսկո­ղությունը։ Եթե Ռուսաստա­նը կարո­ղա­նա վերա­կանգնել գերիշխա­նությունը Հայաստա­նի նկատմամբ, ապա նույն քաղա­քա­կա­նությունը կարող է հետա­գա­յում կիրա­ռել նաև Ադրբե­ջա­նի նկատմամբ։ Նրա խոսքով՝ հենց այդ պատճա­ռով Ադրբե­ջա­նը ևս շահագրգռված չէ Ռուսաստա­նի ազդե­ցության մեծացմամբ։

Զրույցի վերջում Ռուբեն Գալիչյա­նը անդրա­դարձավ ընտրա­կան իրա­վունքի թեմա­յին՝ նշե­լով, որ աջակցում է այն գաղա­փա­րին, ըստ որի՝ Հայաստա­նի ընտրություննե­րին պետք է մասնակցեն միայն երկրում բնակվող քաղա­քա­ցի­նե­րը։ Նրա կարծի­քով՝ արտերկրում բնակվող անձը չպետք է որո­շի Հայաստա­նում ապրող քաղա­քա­ցի­նե­րի քաղա­քա­կան ընտրությունը։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝