Իշխա­նության Թերի Արդա­րա­դա­տությունը

Դատա­վորնե­րը, որոնք տասնամյակներ շարունակ քաղա­քա­կան պատվերներ են կատա­րել, չեն կարող հանկարծ ինքնա­բե­րա­բար դառնալ անկախ դատա­վորներ։  Այդ պատկե­րա­ցումն ի սկզբա­նե սխալ էր։

Լևոն Բարսեղյան

FactorTV‑ն զրուցել է Գյումրու «Ասպա­րեզ» ակումբի խորհրդի նախա­գահ Լևոն Բարսեղյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում Բարսեղյա­նը քննա­դա­տում է Նիկոլ Փաշինյա­նի կառա­վա­րությա­նը՝ համա­կարգա­յին արդա­րա­դա­տության բարե­փո­խումնե­րը ձախո­ղե­լու և քրեաօ­լի­գարխիա­յի դեմ պայքա­րը միայն հատվա­ծա­կան ու կետա­յին գործո­ղություննե­րով փոխա­րի­նե­լու համար։ Նրա կարծի­քով, իշխա­նությունը դրժել է անցումա­յին արդա­րա­դա­տություն և դատա­վորնե­րի վեթինգ իրա­կա­նացնե­լու իր խոստումնե­րը՝ բավա­րարվե­լով նախկիննե­րի նկատմամբ իրա­կա­նացվող ընտրո­վի արդա­րա­դա­տությամբ և ցուցադրա­կան ձերբա­կա­լություննե­րով։ Զրույցն ընդգծում է, որ առանց իրա­վա­պահ համա­կարգի արմա­տա­կան մաքրման, պետությունը մնում է անարդյունա­վետ կառա­վարման և քաղա­քա­կան կոռուպցիա­յի թակարդում, որտեղ ընտրություննե­րը շարունա­կում են աղա­վաղվել ապօ­րի­նի կապի­տա­լի ազդե­ցությամբ։ Վերջնա­կան նպա­տակն է ցույց տալ, որ առանց արդա­րա­դա­տության որակյալ մեխա­նիզմնե­րի ստեղծման, ժողովրդա­վա­րա­կան առա­ջընթա­ցի մասին հայտա­րա­րություննե­րը մնում են սոսկ դատարկ խոստումներ։

Լևոն Բարսեղյա­նը նշեց, որ իշխա­նության կողմից իրա­կա­նացվող քայլե­րը, որոնք ներկա­յացվում են որպես քրեաօ­լի­գարխիա­յի ապա­մոնտա­ժում, լավա­գույն դեպքում կիսատ են։ Նրա խոսքով՝ եթե երկրում չկա անկախ, արդյունա­վետ և արդար դատաի­րա­վա­կան համա­կարգ, ապա նման գործընթացնե­րը մշտա­պես կուղեկցվեն անարդա­րության կասկածնե­րով։ Նա կարծում է, որ իշխա­նությունը նախ պետք է բարե­փո­խեր ոստի­կա­նությունը, դատա­խա­զությունը, քննչա­կան մարմիններն ու դատա­րաննե­րը, և միայն դրա­նից հետո ձեռնա­մուխ լիներ նման լայնա­ծա­վալ պայքա­րի։ Եթե այդ բարե­փո­խումնե­րը չեն իրա­կա­նացվել, ապա առանձին քննիչնե­րի, դատա­խազնե­րի կամ դատա­վորնե­րի գործո­ղություննե­րը կարող են տալ պատա­հա­կան արդյունքներ՝ երբեմն հաջող, երբեմն՝ ամբողջությամբ ձախողված։ Նրա կարծի­քով՝ հիմնա­րար լուծումը կարող էր լինել անցումա­յին արդա­րա­դա­տության ներդրումը, որը հնա­րա­վո­րություն կտար իրա­վա­քա­ղա­քա­կան գնա­հա­տա­կան տալ ընտրա­կեղծիքնե­րին, պետա­կան իշխա­նության զավթման դեպքե­րին և նախկին իշխա­նություննե­րի գործունեությա­նը։ Նա հիշեցրեց, որ նման խոստումներ իշխա­նությունը տվել էր, սակայն դրանք չեն իրա­կա­նացվել։

Լևոն Բարսեղյա­նը նշեց, որ այսօր քննվող առանձին գործե­րը, այդ թվում՝ Գագիկ Ծառուկյա­նի գործը, համա­կարգա­յին մոտեցման տպա­վո­րություն չեն ստեղծում։ Նրա խոսքով՝ վարչա­պետ Նիկոլ Փաշինյա­նը հրա­պա­րա­կայնո­րեն Ծառուկյա­նին ներկա­յացրել էր որպես Ռուսաստա­նի ազդե­ցության գործիք, մինչդեռ հարուցված գործը վերա­բե­րում է իրանցի գործա­րարնե­րի ենթադրյալ խարդա­խությա­նը։ Բարսեղյա­նը շեշտեց, որ ինքը չի կասկա­ծում քրեա­կան գործի հիմքե­րին, սակայն կարծում է, որ այն ներկա­յացվում է որպես քրեաօ­լի­գարխիա­յի դեմ պայքա­րի մաս, մինչդեռ իրա­կա­նում այլ բնույթի մեղադրանք է։

իշխա­նության գործո­ղություննե­րում գերակշռում է հատվա­ծա­կան, այլ ոչ թե համա­կարգա­յին մոտե­ցումը։ Նրա դիտարկմամբ՝ նույն իրա­վի­ճակն առկա է նաև պետա­կան կառա­վարման այլ ոլորտնե­րում, մասնա­վո­րա­պես՝ ապա­կենտրո­նացման հարցում։

Բարսեղյա­նը նշեց, որ հասա­րա­կության մի մասը կարող է բավա­րարվել առանձին գույքե­րի վերա­դարձով կամ որո­շա­կի գումարնե­րի վերա­կանգնմամբ, սակայն դրանք չեն նշա­նա­կում համա­կարգա­յին փոփո­խություն։ Նրա խոսքով՝ իշխա­նությունը յուրա­քանչյուր ընտրությունից առաջ կրկին խոստա­նում է պատժել մեղա­վորնե­րին՝ պատճա­ռա­բա­նե­լով, թե դատա­կան համա­կարգը դիմադրում է կամ գործում է «մաֆիա­յի» ազդե­ցության ներքո, սակայն ութ տարվա ընթացքում այդ խնդի­րը չի լուծվել։ Արդեն այն փաստը, որ քաղա­քա­ցի­նե­րը շարունա­կում են հարցնել, թե ինչու այս կամ այն անձը պատասխա­նատվության չի ենթարկվել, վկա­յում է՝ արդա­րա­դա­տության համա­կարգը չի գործում պատշաճ ձևով։ Բարսեղյա­նը կասկած հայտնեց, որ գործող իշխա­նությունն այժմ արդեն ի վիճա­կի կլի­նի ստեղծել որակյալ դատաի­րա­վա­կան համա­կարգ, քանի որ ութ տարվա ընթացքում այդ հնա­րա­վո­րությունն ունե­ցել է։

Լևոն Բարսեղյա­նը նշեց, որ իշխա­նությունն ինքն է ընդունում՝ քրեաօ­լի­գարխիան դեռ գոյություն ունի։ Նրա խոսքով՝ եթե որևէ անձ քրեա­կան հանցա­գործություն է կատա­րել, ապա անհասկա­նա­լի է, թե ինչու է նա շարունա­կում ազա­տության մեջ մնալ։ Բարսեղյա­նը նաև ընդգծեց, որ փողի ազդե­ցությունը քաղա­քա­կա­նության վրա շարունակվում է, ինչի հետև­անքով գաղա­փա­րա­կան քաղա­քա­կան ուժե­րը դուրս են մնում խորհրդա­րա­նից։

Բարսեղյա­նի խոսքով՝ Նիկոլ Փաշինյա­նի մոտ ևս ժամա­նա­կի ընթացքում փոխվել է «օլի­գարխ» հասկա­ցության ընկա­լումը։ Նա հիշեցրեց, որ 2018թ․ հեղա­փո­խությունից հետո վարչա­պե­տը նույն մարդկանց, որոնց այսօր անվա­նում է օլի­գարխ, ժամա­նա­կին ներկա­յացնում էր որպես խոշոր գործա­րարներ։ Լևոն Բարսեղյա­նը կարծում է, որ գործա­րարնե­րը պետք է զբաղվեն բիզնե­սով, իսկ քաղա­քա­կա­նությամբ զբաղվեն քաղա­քա­կան ուժե­րը։ Նրա խոսքով՝ նախկի­նում խոշոր բիզնեսն ու իշխա­նությունը սերտա­ճած էին, ինչի հետև­անքով ձևա­վորվել էր օլի­գարխիկ համա­կարգ, որը պետք է վերացվեր։

Եթե վարչա­պե­տը հայտա­րա­րում է, թե արդա­րա­դա­տության համա­կարգը սաբո­տա­ժի է ենթարկել հանցա­գործություննե­րի բացա­հայտումը, ապա պատասխա­նատվության պետք է ենթարկվեն նաև այն քննիչնե­րը, դատա­խազներն ու դատա­վորնե­րը, որոնք տարի­ներ շարունակ ձգձգել են գործե­րը կամ թույլ են տվել դրանց վաղե­մության ժամկետնե­րի լրա­նա­լը։ Բարսեղյա­նի կարծի­քով՝ հասա­րա­կությունն ունի բազմա­թիվ նման օրի­նակներ, սակայն այդ անձանց պատասխա­նատվության հարցը չի բարձրացվում։

Բարսեղյա­նը համոզված է, որ Նիկոլ Փաշինյա­նը թերագնա­հա­տել է նախկին իշխա­նություննե­րի հնա­րա­վոր ռևանշի վտանգը։ Նրա խոսքով՝ վարչա­պե­տը չափա­զանց վստահ էր, թե բարե­համբույր և ներո­ղա­միտ վերա­բերմունքը բավա­րար կլի­նի համա­կարգը փոխե­լու համար, սակայն այդ մոտե­ցումը սխալ էր։ Նա նշեց, որ դատա­վորնե­րը, որոնք տասնամյակներ շարունակ քաղա­քա­կան պատվերներ են կատա­րել, չեն կարող հանկարծ ինքնա­բե­րա­բար դառնալ անկախ դատա­վորներ։ Լևոն Բարսեղյա­նի խոսքով՝ այդ պատկե­րա­ցումն ի սկզբա­նե սխալ էր։

Բարսեղյա­նը նաև կարծիք հայտնեց, որ եթե մեկ ամիս առաջ իշխա­նա­փո­խություն տեղի ունե­նար, ապա նույն դատաի­րա­վա­կան համա­կարգը շատ արագ բազմա­թիվ քրեա­կան գործեր կհա­րուցեր գործող իշխա­նության ներկա­յա­ցուցիչնե­րի դեմ։ Նրա համոզմամբ՝ սա ցույց է տալիս, որ համա­կարգը երբեք իրա­կա­նում չի փոխվել։

Գործող իշխա­նության չափա­զանց մեծ ինքնավստա­հությունն էր պատճա­ռը, որ ընտրա­կան գործընթացնե­րում առկա ռիսկե­րը լիարժեք չեզո­քացվե­ցին։ Նրա խոսքով՝ արտա­քին ազդե­ցություննե­րը և ընտրա­կա­շառքի մեխա­նիզմնե­րը միայն մասնա­կիո­րեն են վնա­սա­զերծվել։ Նա անդրա­դարձավ ընտրա­կա­շառքի վերա­բերյալ պաշտո­նա­կան տվյալնե­րին՝ նշե­լով, որ դատա­րան հասած գործե­րի թիվը մեծ է, սակայն դրանք վերա­բե­րում են միայն վերջին օղա­կին՝ ընտրա­կա­շառք բաժա­նողնե­րին ու ստա­ցողնե­րին։ Բարսեղյա­նի կարծի­քով՝ եթե համա­կարգն իսկա­պես արդյունա­վետ լիներ, պատասխա­նատվության կենթարկվեին նաև կազմա­կերպիչնե­րը։ Սև փողե­րի առկա­յությունը քաղա­քա­կա­նության մեջ շարունա­կում է ազդել ինչպես ընտրություննե­րի, այնպես էլ լրատվա­մի­ջոցնե­րի գործունեության վրա։ Նրա խոսքով՝ քանի դեռ այդ խնդի­րը չի լուծվել, ազատ քաղա­քա­կան մրցակցություն հնա­րա­վոր չէ ապա­հո­վել։

Լևոն Բարսեղյա­նը կարծում է, որ եթե իշխա­նությունն իսկա­պես համոզված էր, որ ընտրություննե­րի ընթացքում եղել է պետության զավթման փորձ և լայնա­ծա­վալ ընտրա­կա­շառք, ապա պետք է վիճարկեր ընտրություննե­րի արդյունքնե­րը Սահմա­նադրա­կան դատա­րա­նում։ Նրա դիտարկմամբ՝ այդ քայլը չկա­տա­րե­լը հակա­սում է իշխա­նության սեփա­կան հայտա­րա­րություննե­րին։

Նա ընդգծեց, որ արդար խորհրդա­րան հնա­րա­վոր է ձևա­վո­րել միայն այն դեպքում, երբ ընտրա­կան գործընթա­ցից դուրս են մղված սև փողե­րով գործող քաղա­քա­կան ուժե­րը։ Բարսեղյա­նի կարծի­քով՝ ներկա­յիս խորհրդա­րա­նի կազմը չի արտա­ցո­լում հասա­րա­կության իրա­կան քաղա­քա­կան նախա­սի­րություննե­րը։ Իշխա­նության պարտա­կա­նությունն է ապա­հո­վել ոչ միայն քվեարկության օրվա օրի­նա­կա­նությունը, այլև ամբողջ ընտրա­կան գործընթա­ցի արդա­րությունը՝ սկսած ֆինանսա­վո­րումից մինչև քարո­զարշավ։

Անդրա­դառնա­լով Գագիկ Ծառուկյա­նի կալանքին՝ Բարսեղյա­նը նշեց, որ իր համար հասկա­նա­լի է իրանցի գործա­րարնե­րի բողոքնե­րի հիման վրա քննություն սկսե­լու տրա­մա­բա­նությունը, սակայն տարա­կուսե­լի է համա­րում, որ այդ գործն ակտիվ փուլ է մտել հենց ընտրություննե­րի շրջա­նում։ Նա կարծում է, որ ժամա­նա­կա­յին համընկնումը բնա­կան հարցեր է առա­ջացնում։

Լևոն Բարսեղյա­նը նաև հիշեցրեց, որ տարի­ներ շարունակ հրա­պա­րակվել են Ծառուկյա­նի ենթադրյալ ապօ­րի­նի գույքի վերա­բերյալ նյութեր, սակայն այդ ուղղությամբ էական առա­ջընթաց չի գրանցվել։ Նրա խոսքով՝ նույնը վերա­բե­րում է նաև այլ աղմկա­հա­րույց գործե­րին, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյա­նի գույքի վերա­դարձի և Մարտի 1‑ի գործին։

Բարսեղյա­նի կարծի­քով՝ իրա­վա­պահ համա­կարգը հաճախ ավե­լի շատ փորձում է բավա­րա­րել վարչա­պե­տի քաղա­քա­կան հայտա­րա­րություննե­րը, քան իրա­կա­նացնել հետև­ո­ղա­կան արդա­րա­դա­տություն։ Նա կարծում է, որ հենց դատաի­րա­վա­կան բարե­փո­խումնե­րի ձախո­ղումն է դարձել Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության գլխա­վոր խնդիրնե­րից մեկը։

Վերջում Լևոն Բարսեղյա­նը նշեց, որ եթե իշխա­նությունը չէր պատրաստվում իրա­կա­նացնել լյուստրա­ցիա, դատա­վորնե­րի վեթինգ և անցումա­յին արդա­րա­դա­տություն, ապա չպետք է նման խոստումներ տար։ Նրա խոսքով՝ ութ տարի շարունակ նույն խոստումնե­րը կրկնե­լը, առանց իրա­կան արդյունքնե­րի, վկա­յում է, որ դատաի­րա­վա­կան բարե­փո­խումնե­րը չեն իրա­կա­նացվել, մինչդեռ առանց դրանց անհնար է ունե­նալ լիարժեք արդա­րա­դա­տություն և պետության կայուն զարգա­ցում։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝