Տարա­ծաշրջա­նը Կառա­վա­րե­լի Անո­րո­շության Փուլում

Ներկա­յումս լայնա­ծա­վալ պատե­րազմի գնա­լու պատրաստա­կա­մություն ո՛չ Միացյալ Նահանգներն ունի, ո՛չ Իրա­նը, սակայն կողմե­րից ոչ մեկը չի ցանկա­նում զիջել Հորմուզի նեղուցի հարցում։ Նա ասաց, որ Իրա­նը դեռևս ունի բավա­րար ռեսուրսներ դիմա­կա­յե­լու հարվածնե­րին, իսկ ամե­րիկյան կողմը հիմնա­կա­նում թիրա­խա­վո­րում է ռազմա­վա­րա­կան ենթա­կա­ռուցվածքներ՝ կամուրջներ, էլեկտրա­կա­յաններ և այլ օբյեկտներ, որոնք ազդում են Իրա­նի տնտե­սության վրա։

Արմեն Պետրոսյան

Freenews Armenia‑ն զրուցել է տարա­ծաշրջա­նա­յին հարցե­րով փորձա­գետ Արմեն Պետրոսյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Իրա­նի և ԱՄՆ‑ի միջև առկա լարվա­ծությունը, որտեղ Արմեն Պետրոսյա­նը ներկա­յացնում է Մերձա­վոր Արև­ելքում տիրող իրա­վի­ճա­կը որպես կառա­վա­րե­լի հակա­մարտություն՝ զուրկ երկա­րա­ժամկետ լուծման հեռանկա­րից։ Քննարկման առանցքում Հորմուզի նեղուցի վերահսկո­ղության համար մղվող պայքարն է, որտեղ կողմե­րը թիրա­խա­յին հարվածնե­րի միջո­ցով բարձրացնում են իրենց խաղադրույքնե­րը՝ խուսա­փե­լով լայնա­մասշտաբ պատե­րազմից։ Պետրոսյանն ընդգծում է Իրա­նի ներքին քաղա­քա­կան երկփեղկվա­ծությունը և տարա­ծաշրջա­նա­յին խաղա­ցողնե­րի, հատկա­պես Իսրա­յե­լի և Ռուսաստա­նի ազդե­ցությունը գործընթացնե­րի վրա։ Ընդգծվում է, որ Հայաստա­նը պետք է զգո­նություն և հաշվենկա­տություն պահպա­նի, քանի որ հարև­ան երկրի անվտանգա­յին ցնցումներն ուղղա­կիո­րեն առնչվում են հայկա­կան պետության շահե­րին։

Արմեն Պետրոսյա­նը նշեց, որ այս պահին Մերձա­վոր Արև­ելքում տեղի ունե­ցող զարգա­ցումնե­րի առանցքում Հորմուզի նեղուցի վերահսկո­ղության համար պայքարն է Միացյալ Նահանգնե­րի և Իրա­նի միջև։ Նրա խոսքով՝ Վաշինգտո­նը ցանկա­նում է վերա­կանգնել պատե­րազմից առաջ գործող ռեժի­մը, երբ նեղուցով նավագնա­ցությունն ազատ էր, մինչդեռ Իրա­նը ձգտում է պատե­րազմից հետո սահմա­նել նոր կարգ, որտեղ ինքը կունե­նա գերակշռող դեր՝ որոշ գործա­ռույթներ կիսե­լով Օմա­նի հետ։ Փորձա­գե­տի դիտարկմամբ՝ Թեհրա­նը պատե­րազմի ընթացքում Հորմուզի նեղուցի փակման սպառնա­լի­քը փորձում է վերա­ծել բանակցա­յին գործի­քի և ամրագրել ապա­գա համա­ձայնագրում։ Ներկա­յումս լայնա­ծա­վալ պատե­րազմի գնա­լու պատրաստա­կա­մություն ո՛չ Միացյալ Նահանգներն ունի, ո՛չ Իրա­նը, սակայն կողմե­րից ոչ մեկը չի ցանկա­նում զիջել Հորմուզի նեղուցի հարցում։ Նա ասաց, որ Իրա­նը դեռևս ունի բավա­րար ռեսուրսներ դիմա­կա­յե­լու հարվածնե­րին, իսկ ամե­րիկյան կողմը հիմնա­կա­նում թիրա­խա­վո­րում է ռազմա­վա­րա­կան ենթա­կա­ռուցվածքներ՝ կամուրջներ, էլեկտրա­կա­յաններ և այլ օբյեկտներ, որոնք ազդում են Իրա­նի տնտե­սության վրա։

Արմեն Պետրոսյա­նի խոսքով՝ Իրա­նի պատասխան գործո­ղություննե­րը նույնպես հիմնա­կա­նում ուղղված են ռազմա­վա­րա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի դեմ։ Նա նշեց, որ պաշտո­նա­պես հայտա­րարվում է ամե­րիկյան ռազմա­բա­զա­նե­րը թիրա­խա­վո­րե­լու մասին, սակայն իրա­կա­նում հարվածնե­րի նպա­տա­կը տարա­ծաշրջա­նա­յին գործընկերնե­րի վրա ճնշում գործադրելն է, որպեսզի վերջիններս ազդե­ցություն ունե­նան Վաշինգտո­նի վրա և նպաստեն ռազմա­կան գործո­ղություննե­րի դադա­րեցմա­նը։

Փորձա­գե­տը դիտարկեց, որ այս պահին կողմե­րը դեռևս ունեն անհրա­ժեշտ ռեսուրսներ հակա­մարտությունը շարունա­կե­լու համար։ Նրա գնա­հատմամբ՝ Միացյալ Նահանգնե­րի գործո­ղություննե­րը չեն վկա­յում լայնա­մասշտաբ պատե­րազմի նախա­պատրաստության մասին, քանի որ ռազմա­կան ներկա­յության զգա­լի ընդլայնում տարա­ծաշրջա­նում չի նկատվում։ Արմեն Պետրոսյանն ասաց, որ այժմ ընթա­նում է «նյարդե­րի պատե­րազմ», իսկ քաղա­քա­կան հայտա­րա­րություննե­րը չեն ուղեկցվում այնպի­սի ռազմա­կան քայլե­րով, որոնք կվկա­յեին էսկա­լա­ցիա­յի մասին։

Թեհրա­նի մերձա­կայքում իրա­կա­նացվող հարվածներն էլ նոր երև­ույթ չեն, քանի որ նման գործո­ղություններ եղել են նաև նախորդ պատե­րազմի ընթացքում։ Փորձա­գե­տը նշեց, որ հիմնա­կա­նում կիրառվում է օդուժ, որն աշխա­տում է նախա­պես ընտրված թիրախնե­րի ուղղությամբ, և ներկա­յում լայնա­ծա­վալ պատե­րազմի մեկնարկը ենթադրե­լու հիմքեր չկան։

Արմեն Պետրոսյա­նը կարև­ո­րեց նաև Հորմուզի նեղուցի շուրջ ստեղծված իրա­վի­ճա­կը՝ նշե­լով, որ եթե Միացյալ Նահանգնե­րը կարո­ղա­նա երկար ժամա­նակ պահպա­նել Իրա­նի նավթա­յին արտա­հա­նումը սահմա­նա­փա­կող ռեժի­մը, դա լուրջ հարված կհասցնի Իրա­նի տնտե­սությա­նը, սակայն միա­ժա­մա­նակ կազդի նաև համաշխարհա­յին նավթա­յին շուկա­յի վրա։ Նրա խոսքով՝ սա երկսայր սուր է, քանի որ դժգո­հություննե­րը կարող են ուղղվել ոչ թե Իրա­նի, այլ հենց Միացյալ Նահանգնե­րի դեմ։Բոլոր դերա­կա­տարնե­րը շահագրգռված են հնա­րա­վո­րինս արագ ավարտել ճգնա­ժա­մը, քանի որ դրա երկա­րաձգումը կարող է լուրջ խնդիրներ ստեղծել համաշխարհա­յին նավթա­յին շուկա­յում։ Նա ասաց, որ թեև Սաուդյան Արա­բիան և Արա­բա­կան Միացյալ Էմի­րություննե­րը ստեղծել են որոշ այլընտրանքա­յին երթուղի­ներ, դրանք չեն կարող ամբողջությամբ փոխա­րի­նել Հորմուզի նեղուցի հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Եթե շրջա­փա­կումը երկա­րատև դառնա, առանձին երկրներ կսկսեն ակտի­վո­րեն որո­նել նոր երթուղի­ներ և շուկա­ներ, ինչը կարող է փոխել տարա­ծաշրջա­նի էներգե­տիկ քարտե­զը։

Անդրա­դառնա­լով Իրա­նի ներքա­ղա­քա­կան իրա­վի­ճա­կին՝ նա նշեց, որ տեղե­կատվա­կան մեծ վակուումի պատճա­ռով դժվար է հստակ գնա­հա­տել իրա­կան պատկե­րը։ Նրա խոսքով՝ պաշտո­նա­կան Թեհրա­նը փորձում է ցույց տալ իշխա­նություննե­րի շուրջ համախմբված հասա­րա­կություն, սակայն որոշ նշաններ վկա­յում են քաղա­քա­կան ղեկա­վա­րության և Իսլա­մա­կան հեղա­փո­խության պահա­պաննե­րի կորպուսի միջև տարա­ձայնություննե­րի մասին։Քաղաքական ղեկա­վա­րությունը՝ նախա­գա­հի և արտգործնա­խա­րա­րի գլխա­վո­րությամբ, հակված է բանակցություննե­րի, մինչդեռ Իսլա­մա­կան հեղա­փո­խության պահա­պաննե­րի կորպուսը պաշտպա­նում է ավե­լի կոշտ գիծ և պահանջում է պահպա­նել Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ վերահսկո­ղությունը՝ այն օգտա­գործե­լով նաև տնտե­սա­կան շահե­րի համար։ Արմեն Պետրոսյա­նի խոսքով՝ հենց այս շահե­րի անհա­մընկնումն է խոչընդո­տում բանակցա­յին գործընթա­ցին։ Նրա գնա­հատմամբ՝ ներկա­յիս հակա­մարտությունը դեռևս այն աստի­ճա­նի ինտենսիվ չէ, որ հնա­րա­վոր լինի կանխա­տե­սել ներքին համա­կարգի ճգնա­ժամ կամ իշխա­նության փլուզում։ Նա կարծում է, որ եթե իրա­վի­ճա­կը պահպանվի այս մակարդա­կում, հակա­մարտությունը կարող է շարունակվել նույնիսկ ամիսնե­րով։

Խոսե­լով Իսրա­յե­լի դերի մասին՝ Արմեն Պետրոսյա­նը նշեց, որ թեև այն ուղղա­կիո­րեն ներգրավված չէ ներկա­յիս ռազմա­կան գործո­ղություննե­րում, շարունա­կում է կարև­որ դեր խաղալ։ Նրա խոսքով՝ Իսրա­յե­լը փորձել է խոչընդո­տել ԱՄՆ‑ի և Իրա­նի միջև քաղա­քա­կան պայմա­նա­վորվա­ծություննե­րին, այդ թվում՝ Լիբա­նա­նում ռազմա­կան գործո­ղություննե­րի միջո­ցով, ինչպես նաև լոբբիստա­կան ազդե­ցությամբ Վաշինգտո­նում։

Փորձա­գե­տի դիտարկմամբ՝ ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը ձեռնտու է Իսրա­յե­լին, սակայն երկրի ղեկա­վա­րությունը խուսա­փում է բաց ռազմա­կան ներգրավվա­ծությունից՝ խորհրդա­րա­նա­կան ընտրություննե­րի նախա­շե­մին չստանձնե­լով նոր պատե­րազմի քաղա­քա­կան ռիսկե­րը։

Անդրա­դառնա­լով Սիրիա­յին՝ Արմեն Պետրոսյա­նը նշեց, որ Արևմուտքը փորձում է աստի­ճա­նա­բար վերա­կանգնել երկրի տնտե­սա­կան հնա­րա­վո­րություննե­րը և մեղմել պատժա­մի­ջոցնե­րը, սակայն այդ գործընթա­ցը բախվում է Իսրա­յե­լի դիմադրությա­նը։ Իսրա­յե­լը մտա­հոգված է Սիրիա­յում Թուրքիա­յի ազդե­ցության աճով և այդ պատճա­ռով շարունա­կում է թիրա­խա­վո­րել այն ենթա­կա­ռուցվածքներն ու ռազմա­կան օբյեկտնե­րը, որոնք կարող են ուժե­ղացնել թուրքա­կան ներկա­յությունը։

Ռուսաստա­նի վերա­բերյալ փորձա­գետն ասաց, որ Մոսկվա­յի դիրքո­րո­շումը էակա­նո­րեն չի փոխվել։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստա­նը չափա­զանց ներգրավված է Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմում և չունի ո՛չ անհրա­ժեշտ ռեսուրսներ, ո՛չ իրա­վա­կան պարտա­վո­րություն Իրա­նի ռազմա­կան պաշտպա­նությունն ապա­հո­վե­լու համար։ Արմեն Պետրոսյա­նը կարծում է, որ առա­վե­լա­գույնը հնա­րա­վոր է հումա­նի­տար կամ դիվա­նա­գի­տա­կան աջակցություն, մինչդեռ նավթի գնե­րի աճը տնտե­սա­կան առումով նույնիսկ շահա­վետ է Ռուսաստա­նի համար։

Ադրբե­ջա­նի հնա­րա­վոր ներգրավման մասին նա նշեց, որ նախորդ պատե­րազմի փորձը ցույց տվեց՝ Իրա­նը պատրաստ է պատասխա­նել նաև Ադրբե­ջա­նի ուղղությամբ, ինչի հետև­անքով Բաքուն դժվար թե գնա նոր արկա­ծախնդրության։ Փորձա­գե­տը հավե­լեց, որ Թուրքիան ևս շահագրգռված չէ Ադրբե­ջա­նի ներքաշմամբ, քանի որ այդ դեպքում ստիպված կլի­նի ինքն էլ ներգրավվել հակա­մարտության մեջ։

Հայաստա­նի համար ամե­նա­տե­սա­նե­լի հետև­անքնե­րը կարող են լինել Իրա­նի տարածքով տարանցման սահմա­նա­փա­կումնե­րը, ինչը կազդի թե՛ Հնդկաստա­նի, թե՛ Պարսից ծոցի երկրնե­րի հետ տնտե­սա­կան կապե­րի վրա։ Նա նշեց, որ երկա­րատև ճգնա­ժա­մը կարող է խոչընդո­տել նաև TRIPP նախագծի իրա­կա­նացմա­նը, քանի որ բացա­սա­կան անվտանգա­յին միջա­վայրը կբարդացնի գործընթա­ցը։ Հայաստա­նը պետք է պահպա­նի հավա­սա­րակշռված քաղա­քա­կա­նությունը և շփումնե­րը շարունա­կա­բար զարգացնի հակա­մարտության բոլոր շահագրգիռ կողմե­րի հետ։ Նրա խոսքով՝ անհրա­ժեշտ է նաև լավ հասկա­նալ Իրա­նի ներսում իրա­կան որո­շում կայացնողնե­րի շրջա­նա­կը, քանի որ քաղա­քա­կան և ռազմա­կան ղեկա­վա­րություննե­րի շահե­րը միշտ չէ, որ համընկնում են։

Այս պահին ԱՄՆ-Իրան լայնա­ծա­վալ պատե­րազմ չի սպասվում, Հայաստա­նի կողմից սահմա­նի սահմա­նա­փակ բացումը փախստա­կաննե­րի համար հնա­րա­վոր է, Ադրբե­ջա­նի ներգրավման հավա­նա­կա­նությունը փոքր է, «Խաղա­ղության խաչմե­րուկը» Հայաստա­նի համար շարունա­կում է կենսունակ նախա­գիծ մնալ, իսկ TRIPP‑ի իրա­կա­նա­ցումը հնա­րա­վոր է մինչև 2030թ․։ Նա նաև նշեց, որ Ռուսաստա­նը չի պաշտպա­նի Իրա­նին, Չաբա­հա­րի նավա­հանգիստն այս պահին տնտե­սա­կան առումով հեռանկա­րա­յին չէ, իսկ Հայաստա­նի դիվա­նա­գի­տությունը, նախորդ փորձը հաշվի առնե­լով, ընդհա­նուր առմամբ պատրաստ է նման ճգնա­ժա­մա­յին զարգա­ցումնե­րին։

Ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը երկու կողմե­րի համար էլ կառա­վա­րե­լի հակա­մարտություն է, սակայն դրա երկա­րա­ժամկետ քաղա­քա­կան լուծման հեռանկար այս պահին չի տեսնում։ Նրա գնա­հատմամբ՝ տարա­ծաշրջա­նը մտել է «կառա­վա­րե­լի անո­րո­շության» փուլ։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝