Ապագայում հնարավոր է տարածաշրջանով անցնի թուրքմենական գազի արտահանման խոշոր երթուղի դեպի Եվրոպա։ Նման նախագիծը կնպաստի Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգությանը, իսկ Հայաստանը կստանա տարանցման եկամուտներ և, հնարավոր է, օգտվի նաև այդ գազամուղից՝ ընդունելի պայմաններով։
Լևոն Բարխուդարյան
ShantNews‑ը զրուցել է տնտեսագետ Լևոն Բարխուդարյանի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվել է TRIPP ծրագիրը, որը դիտարկվում է որպես Հայաստանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության կարևոր երաշխիք։ Բարխուդարյանը շեշտում է, որ հայ-ամերիկյան համատեղ այս նախագիծը կանխելու է պանթուրքիստական ծրագրերի իրականացումը՝ միաժամանակ Հայաստանը վերածելով ռազմավարական տարանցիկ հանգույցի՝ զարգացնելով երկաթուղային և ճանապարհային ենթակառուցվածքները։ Զրույցում առանցքային տեղ է զբաղեցնում նաև տնտեսական դիվերսիֆիկացիայի գաղափարը, որտեղ դեպի Եվրոպական Միություն կողմնորոշումը դիտվում է որպես ավելի կայուն և հեռանկարային ուղի՝ չնայած Ռուսաստանի կողմից հնարավոր ճնշումներին։ Ընդհանուր առմամբ, նյութի նպատակն է հիմնավորել, որ արևմտյան ներկայությունը և նոր տրանսպորտային միջանցքները հիմնաքարային են Հայաստանի անվտանգության և տնտեսական վերելքի համար։
Լևոն Բարխուդարյանը նշեց, որ TRIPP ծրագրի գործնական իրականացումն արդեն մեկնարկել է, և դրա շրջանակում Մեղրիում ընթանում են երկրաբանահետախուզական աշխատանքներ, իսկ ամերիկյան ներդրումներով կառուցվում են նոր արտադրական հզորություններ։ Նրա խոսքով՝ աշխատանքները կատարվում են առանց աղմկոտ քարոզչության, սակայն ծրագրերը արագ առաջ են շարժվում։ TRIPP‑ը որևէ առնչություն չունի «Թուրան» գաղափարի հետ, ինչպես երբեմն ներկայացվում է։ Ըստ Բարխուդարյանի՝ ծրագիրը, հակառակը, Հայաստանի ինքնիշխանության լրացուցիչ երաշխիք է, քանի որ ենթակառուցվածքները մնալու են Հայաստանի գերիշխանության ներքո, իսկ ծառայությունները մատուցվելու են հայ-ամերիկյան ընկերության կողմից։ Նա ընդգծեց, որ նախագիծը Հայաստանը կարող է վերածել տարածաշրջանային տարանցիկ կենտրոնի՝ ակտիվացնելով բեռնափոխադրումները, ինչպես նաև Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի նշանակությունը։
Նախկին ֆինանսների նախարարը հույս հայտնեց, որ Իրանի շուրջ լարվածությունը կթուլանա, ինչի արդյունքում այդ երկիրը կդառնա կարևոր օղակ՝ Հայաստանը կապելով Պարսից ծոցի, Հնդկաստանի և այլ շուկաների հետ, իսկ Եվրոպան՝ Իրանի հետ։Անդրադառնալով կառավարության ներկայացրած բաժնեմասերի բաշխմանը՝ Լևոն Բարխուդարյանը պարզաբանեց, որ ԱՄՆ‑ի 74 և Հայաստանի 26 տոկոս բաժնեմասերը արտացոլում են ներդրումների ծավալը և շահույթի բաշխման սկզբունքը։ Նրա խոսքով՝ եթե 49 տարի անց համաձայնագիրը երկարաձգվի, Հայաստանի մասնաբաժինը կհասնի 49 տոկոսի։
Բարխուդարյանը նշեց, որ ծրագիրը հնարավորություն կտա վերականգնել տարածաշրջանային տրանսպորտային կապերը։ Նրա խոսքով՝ խոսքը միայն երկաթուղու մասին չէ. նախատեսվում է նաև նոր ավտոճանապարհների կառուցում, որոնք կկապեն Հայաստանը Ադրբեջանի, Նախիջևանի և Թուրքիայի հետ՝ էապես մեծացնելով բեռնաշրջանառությունը։
Տնտեսագետը նաև դիտարկեց, որ ապագայում հնարավոր է տարածաշրջանով անցնի թուրքմենական գազի արտահանման խոշոր երթուղի դեպի Եվրոպա։ Նրա գնահատմամբ՝ նման նախագիծը կնպաստի Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգությանը, իսկ Հայաստանը կստանա տարանցման եկամուտներ և, հնարավոր է, օգտվի նաև այդ գազամուղից՝ ընդունելի պայմաններով։
Անդրադառնալով Ռուսաստանի և Իրանի վերաբերմունքին՝ Բարխուդարյանը տարբերակեց երկու երկրների շահերը։ Նա ասաց, որ Ռուսաստանը դժգոհ է, քանի որ ցանկանում էր ինքն իրականացնել կամ վերահսկել այդ միջանցքը, մինչդեռ Իրանի համար TRIPP‑ը կարող է ձեռնտու լինել, քանի որ նվազեցնում է «Թուրանի» գաղափարի իրագործման հավանականությունը։ Նրա համոզմամբ՝ եթե Իրանի և ԱՄՆ‑ի հարաբերությունները կարգավորվեն, Թեհրանը շահագրգռված կլինի ծրագրի հաջողությամբ։
Լևոն Բարխուդարյանը կարծում է, որ Հայաստանի համար գլխավոր ռիսկը շարունակում է մնալ Իրանի և ԱՄՆ‑ի միջև հնարավոր ռազմական սրացումը։ Միևնույն ժամանակ նա նշեց, որ ներկայում Իրանի հետ առևտուրը և էներգետիկ համագործակցությունը շարունակվում են բնականոն կերպով, իսկ Ադրբեջանի և Թուրքիայի ուղղությամբ այս պահին լուրջ սպառնալիքներ չի տեսնում։ Նրա խոսքով՝ ԱՄՆ‑ի և Եվրամիության ներկայությունը լրացուցիչ անվտանգության գործոն է Հայաստանի համար։
Խոսելով Ռուսաստանի քաղաքականության մասին՝ Բարխուդարյանը նշեց, որ Մոսկվան պատմականորեն հաճախ Հայաստանի շահերը ստորադասել է սեփական հարաբերություններին Թուրքիայի հետ։ Նրա կարծիքով՝ այժմ այդ մոտեցումը չի կարող նախկին ազդեցությունն ունենալ, քանի որ հասարակությունն ավելի տեղեկացված է, իսկ արտաքին քաղաքականության հարցերում Հայաստանը պետք է հենվի առաջին հերթին սեփական ուժերի վրա։
Անդրադառնալով Ռուսաստանի սահմանած տնտեսական սահմանափակումներին՝ տնտեսագետը համոզմունք հայտնեց, որ դրանք ժամանակավոր բնույթ ունեն և աստիճանաբար կվերացվեն։ Նրա խոսքով՝ հայկական ապրանքների նկատմամբ ռուսական շուկայում պահանջարկը պահպանվում է, և դրանք, այս կամ այն ձևով, միևնույն է հասնում են սպառողին։ Հայաստանը պետք է շարունակի տնտեսական համագործակցությունը Ռուսաստանի հետ, սակայն միաժամանակ զարգացնի հարաբերությունները Եվրամիության հետ։ Նա կարծում է, որ արտահանման և տնտեսական կապերի դիվերսիֆիկացիան միակ ճիշտ ճանապարհն է։
Լևոն Բարխուդարյանի գնահատմամբ՝ Եվրամիության շուկան Հայաստանի համար շատ ավելի մեծ ներուժ ունի, քան ռուսականը։ Նա ընդունեց, որ ԵԱՏՄ‑ի և Եվրամիության մաքսային միությունների անդամակցությունը համատեղ հնարավոր չէ, սակայն ընդգծեց, որ երկարաժամկետ հեռանկարում եվրոպական ուղղությունն ավելի կայուն և խոստումնալից է Հայաստանի համար։
Նախկին նախարարը համոզմունք հայտնեց, որ Հայաստանը եվրոպական քաղաքակրթության մաս է և ունի Եվրամիությանն անդամակցելու իրական հնարավորություն։ Նրա խոսքով՝ եվրոպացիները Հայաստանը դիտարկում են որպես իրենց մշակութային տարածքի մաս, իսկ եվրոպական ինտեգրումը միայն տնտեսական չափանիշների հարց չէ։
Վերջում Բարխուդարյանը գնահատեց նաև Հայաստանի տնտեսական վիճակը։ Նա նշեց, որ պետական բյուջեն տարեցտարի աճում է հարյուրավոր միլիարդ դրամներով, հարկային դրույքաչափերը չեն բարձրանում, իսկ բյուջեի աճը վկայում է նաև ստվերային տնտեսության կրճատման մասին։ Նրա խոսքով՝ տարվա առաջին հինգ ամիսներին տնտեսական ակտիվությունն աճել է մոտ 8 տոկոսով, և գրեթե բոլոր ոլորտներում արձանագրվել է դրական արդյունք, բացառությամբ Եվրասիական տնտեսական միության երկրների, հատկապես Ռուսաստանի հետ առևտրի, որտեղ արտահանումների նվազումը պայմանավորված է արդեն հայտնի պատճառներով։
Հարցազրույցն ամբողջապես՝