Հայ-Ադրբե­ջա­նա­կան Հարա­բե­րություններն Ու Ռուսաստա­նը

Ռուս սահմա­նա­պահնե­րը պետք է հեռա­նան Իրա­նի հետ սահմա­նա­յին հատվա­ծից, քանի որ այնտեղ այլևս գործա­ռույթ չունեն։ 

Ռոբերտ Ղևոնդյան

1inTV‑ն զրուցել է քաղա­քա­գետ, «Հայկա­կան Խորհրդի» փորձա­գետ Ռոբերտ Ղևոնդյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Հայաստա­նի շուրջ ստեղծված աշխարհա­քա­ղա­քա­կան նոր իրո­ղություննե­րը՝ կենտրո­նա­նա­լով ամե­րիկյան ներդրումա­յին ծրագրե­րի և տարա­ծաշրջա­նա­յին անվտանգության խնդիրնե­րի վրա։ Քննարկման առանցքում է TRIPP ծրագրի գործարկումը և դրա շրջա­նակնե­րում ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգա­ցումը, ինչը ենթադրում է ռուսա­կան սահմա­նա­պահնե­րի հեռա­ցում հայ-իրա­նա­կան սահմա­նից և Հայաստա­նի ինքնիշխա­նության ամրապնդում։ Փորձա­գե­տը շեշտում է ներքին բարե­փո­խումնե­րի և որակյալ ճանա­պարհա­շի­նության կարև­ո­րությունը՝ որպես խաղա­ղության գործընթացն ու տնտե­սա­կան գրավչությունն արա­գացնող գործոններ։ Վերջում անդրա­դարձ է կատարվում «3+3» ձևա­չա­փին, որը դիտարկվում է որպես Ռուսաստա­նի կողմից առաջ մղվող կենսունա­կություն չունե­ցող նախա­գիծ, որը չի կարող խոչընդո­տել Հայաստա­նի արևմտյան վեկտո­րին։

Ռոբերտ Ղևոնդյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի խորհրդա­րա­նա­կան ընտրություննե­րից հետո աշխարհա­քա­ղա­քա­կան առումով կտրուկ վերա­փո­խումներ չեն արձա­նագրվել, ինչը, նրա գնա­հատմամբ, դրա­կան երև­ույթ է։ Նրա խոսքով՝ պահպանվել է արդեն ձևա­վորված գործընթացնե­րի շարունա­կա­կա­նությունը, և դա նշա­նա­կում է, որ զարգա­ցումնե­րը շարունակվե­լու են այն ուղղություննե­րով, որտեղ դրանք արդեն սկսվել էին։

Ղևոնդյա­նը կարծում է, որ Հայաստա­նի ընտրություննե­րի արդյունքներն անմի­ջա­կան ազդե­ցություն են ունե­ցել ԱՄՆ‑ի նախա­ձեռնած TRIPP նախագծի հաստատման և Կոնստանտին Սոկո­լո­վի նշա­նակման գործընթացնե­րի վրա։ Նրա դիտարկմամբ՝ ընտրություննե­րը նաև ազդել են Ռուսաստա­նի կողմից Ադրբե­ջա­նի ուղղությամբ ակտի­վացման փորձե­րի վրա։ Նա նշեց, որ եթե Հայաստա­նում իշխա­նության գար ռուսա­մետ ուժ, ապա հնա­րա­վոր էր Ռուսաստան–Ադրբեջան հարա­բե­րություննե­րում ճգնա­ժամ առա­ջա­նար, քանի որ Հայաստա­նը կդառնար ավե­լի ռուսա­մետ, քան Ադրբե­ջա­նը։ Սակայն ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կում Հայաստա­նը վարում է ավե­լի ինքնուրույն արտա­քին քաղա­քա­կա­նություն, և Ռուսաստա­նը ստիպված է բավա­րարվել Ադրբե­ջա­նի հետ ունե­ցած տնտե­սա­կան համա­գործակցությամբ՝ փորձե­լով այն վերա­ծել քաղա­քա­կան կապի­տա­լի։ Փորձա­գե­տը կարծում է, որ նույն տրա­մա­բա­նությունը վերա­բե­րում է նաև Եվրո­պա­կան միությանը․ընտրություններըհանգեցրին արդեն մեկնարկած գործընթացնե­րի շարունա­կությա­նը, ինչը Հայաստա­նի համար կայունություն է ապա­հո­վում։

Ռոբերտ Ղևոնդյա­նը նշեց, որ խաղա­ղության գործընթա­ցը պետք է դիտարկել ոչ միայն հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րի, այլև ամբողջ տարա­ծաշրջա­նա­յին և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան միջա­վայրի համա­տեքստում։ Նրա խոսքով՝ խաղա­ղության վրա ազդում են բազմա­թիվ արտա­քին գործոններ, և այն չի պայմա­նա­վորվում միայն Երև­ա­նի և Բաքվի քաղա­քա­կան կամքով։ Նա ընդգծեց, որ կան ազդե­ցություններ, որոնք կարող են փոխել երկու երկրնե­րի ներքին որո­շումնե­րը։

Անդրա­դառնա­լով Ադրբե­ջա­նի նախա­գա­հի օգնա­կան Հիքմեթ Հաջիևի հայտա­րա­րություննե­րին՝ քաղա­քա­գե­տը դիտարկեց, որ առա­ջին անգամ ադրբե­ջա­նա­կան բարձր պաշտոնյան հրա­պա­րա­կայնո­րեն խոսել է այն հնա­րա­վո­րության մասին, որ խնդի­րը կարող է լուծվել ոչ թե Հայաստա­նի Սահմա­նադրության փոփո­խությամբ, այլ այլ իրա­վա­կան մեխա­նիզմով։ Ղևոնդյա­նը հիշեցրեց, որ Հայաստա­նը նման իրա­վա­կան հիմք արդեն ստեղծել է Սահմա­նադրա­կան դատա­րա­նի որոշմամբ, որտեղ հստակ արձա­նագրված է, որ Սահմա­նադրության մեջ չամրագրված դրույթնե­րը իրա­վա­կան ուժ չունեն։ Նա հավե­լեց, որ Անկա­խության հռչա­կա­գի­րը պատմա­կան, այլ ոչ թե գործող իրա­վա­կան փաստա­թուղթ է, հետև­ա­բար այն չի կարող դիտարկվել նույն հարթության վրա, ինչ Սահմա­նադրությունը։

Միա­ժա­մա­նակ Ռոբերտ Ղևոնդյա­նը նկա­տեց, որ Ադրբե­ջա­նի պահանջը շարունա­կում է մնալ Սահմա­նադրության մեջ հռչա­կագրին կատարված հղման վերա­ցումը։ Սակայն, ըստ նրա, ներկա­յիս խորհրդա­րա­նա­կան կազմի պայմաննե­րում սահմա­նադրա­կան փոփո­խություննե­րի համար անհրա­ժեշտ ձայնե­րը հնա­րա­վոր չէ ապա­հո­վել առանց ընդդի­մա­դիր պատգա­մա­վորնե­րի աջակցության։ Նա կարծում է, որ նման աջակցությունը հնա­րա­վոր կլի­նի միայն Ռուսաստա­նի համա­ձայնության դեպքում, իսկ դա, իր գնա­հատմամբ, չափա­զանց անհա­վա­նա­կան է, քանի որ Կրեմլը կփորձի պարտադրել Հայաստա­նի շահե­րին չհա­մա­պա­տասխա­նող դրույթներ։ Այդ պատճա­ռով, նրա կարծի­քով, Ադրբե­ջա­նի առաջ կանգնած է ընտրություն․ կամ դադա­րեցնել գործընթացնե­րը, ինչը Բաքուն չի ցանկա­նում, կամ շարունա­կել համա­գործակցությունը՝ առանց խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրման իրա­կա­նացնե­լով դրա առանձին բաղադրիչնե­րը՝ սահմա­նա­զա­տումը, ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի ապաշրջա­փա­կումը և այլ քայլեր։

Փորձա­գե­տը կարծում է, որ եթե Հայաստա­նը ավե­լի ակտիվ իրա­կա­նացնի իր «տնա­յին աշխա­տանքը», ապա դա կարող է նպաստել Ադրբե­ջա­նի ավե­լի կառուցո­ղա­կան դիրքո­րոշմա­նը։ Նա օրի­նակ բերեց ենթա­կա­ռուցվածքա­յին ծրագրե­րը՝ հատկա­պես ճանա­պարհա­շի­նությունը, ընդգծե­լով, որ քաղա­քա­կա­նությունը, ի վերջո, սպա­սարկում է տնտե­սությա­նը։ Նրա խոսքով՝ եթե Հայաստա­նը չունե­նա ժամա­նա­կա­կից ճանա­պարհա­յին ենթա­կա­ռուցվածքներ, ապա չի կարող լիարժեք տնտե­սա­կան առա­ջարկ ներկա­յացնել տարա­ծաշրջա­նա­յին նախագծե­րում։ Ղևոնդյա­նը նշեց, որ նույնիսկ եթե արտա­քին պայմաննե­րը միշտ չէ, որ բարենպաստ են, նման ներդրումնե­րը միևնույն է անհրա­ժեշտ են, քանի որ դրանք ծառա­յում են երկա­րա­ժամկետ զարգացմանն ու պետա­կա­նության ամրապնդմա­նը։

Անդրա­դառնա­լով TRIPP նախագծին՝ Ռոբերտ Ղևոնդյա­նը հայտնեց, որ իր տեղե­կություննե­րով Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև կա բանա­վոր պայմա­նա­վորվա­ծություն՝ շինա­րա­րության մեկնարկից առաջ համա­պա­տասխան հատվածնե­րում իրա­կա­նացնել սահմա­նա­զա­տում։ Սակայն նա ընդգծեց, որ նախա­պատրաստա­կան աշխա­տանքնե­րը կարե­լի էր սկսել նաև մինչև այդ գործընթա­ցի ավարտը, քանի որ բազմա­թիվ հատվածնե­րում Հայաստա­նի վերահսկո­ղության տակ գտնվող տարածքնե­րը հստակ են։ Նրա խոսքով՝ կարե­լի էր վաղուց իրա­կա­նացնել մաքրման, հարթեցման և նախա­պատրաստա­կան այլ աշխա­տանքներ, ինչը դրա­կան ազդակ կլի­ներ նաև ներդրողնե­րի համար։

Քաղա­քա­գե­տը նաև ասաց, որ ռուս սահմա­նա­պահնե­րը պետք է հեռա­նան Իրա­նի հետ սահմա­նա­յին հատվա­ծից, քանի որ այնտեղ այլևս գործա­ռույթ չունեն։ Նրա կարծի­քով՝ նրանց հեռա­նա­լուց հետո պետք է ապա­մոնտաժվեն խորհրդա­յին ժամա­նակնե­րից պահպանված փշա­լա­րե­րը և սահմա­նա­յին այլ արհեստա­կան արգելքնե­րը, որոնք սահմա­նա­փա­կում են մարդկանց և բնության բնա­կա­նոն կյանքը։ Նա նշեց, որ այսօր նույնիսկ քաղա­քա­ցի­նե­րը չեն կարո­ղա­նում ազատ օգտվել իրենց սեփա­կան հողե­րից՝ առանց ռուս սահմա­նա­պահնե­րի թույլտվության, ինչը Հայաստա­նի համար անընդունե­լի իրա­վի­ճակ է։

Ռոբերտ Ղևոնդյա­նը համոզված է, որ TRIPP‑ի լիարժեք իրա­կա­նա­ցումը դժվար կլի­նի, քանի դեռ այդ խնդիրնե­րը լուծված չեն։ Նրա խոսքով՝ շինա­րա­րա­կան աշխա­տանքներն ինքնին հնա­րա­վոր է սկսել, սակայն միջազգա­յին ընկե­րություննե­րի համար լրա­ցուցիչ խնդիրներ կստեղծվեն, եթե ռուս սահմա­նա­պահնե­րը շարունա­կեն միջամտել և վարչա­կան խոչընդոտներ առա­ջացնել։ 

Ամփո­փե­լով՝ փորձա­գե­տը անդրա­դարձավ նաև «3+3» ձևա­չա­փին։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այդ հարթակն այսօր փաստա­ցի գոյատև­ում է միայն Ռուսաստա­նի ջանքե­րով, քանի որ մյուս մասնա­կիցնե­րը մեծ հետաքրքրվա­ծություն չեն ցուցա­բե­րում։ Ղևոնդյա­նը նշեց, որ այդ հանդի­պումնե­րը հիմնա­կա­նում օգտա­գործվում են երկկողմ շփումնե­րի համար և էական քաղա­քա­կան արդյունքներ չեն տալիս։ Նրա կարծի­քով՝ Հայաստա­նը կարող է մասնակցել նման ձևա­չա­փե­րին, եթե դրանք կայա­նան, սակայն դրա­նից լուրջ վտանգ չի բխում, քանի որ «3+3»-ը ներկա­յում ավե­լի շատ պայքա­րում է սեփա­կան գոյությունը պահպա­նե­լու համար, քան իրա­կան ազդե­ցություն ունի տարա­ծաշրջա­նա­յին գործընթացնե­րի վրա։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝