Ադրբե­ջան-ԵՄ Մերձե­ցումը Եվ Հայաստա­նի Աշխարհա­քա­ղա­քա­կան Շահե­րը

Հետպա­տե­րազմյան վերա­կանգնման ծրագրե­րը մեծ բեռ են դարձել Ադրբե­ջա­նի բյուջեի համար, իսկ սոցիա­լա­կան խնդիրնե­րը շարունա­կում են կուտակվել։ Այդ պատճա­ռով, Բաքուն շահագրգռված է խոշոր արտա­սահմանյան ներդրումներ ներգրա­վե­լու հարցում։ Առանց այդ ներդրումնե­րի Ադրբե­ջա­նը չի կարող լիարժեք զարգացնել Կասպից ծովի գազա­յին նախագծե­րը կամ կյանքի կոչել Տրանսկասպյան գազա­տա­րի գաղա­փա­րը։ 

Սամվել Մելիքսեթյան

1inTV‑ն զրուցել է քաղա­քա­գետ Սամվել Մելիքսեթյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Ադրբե­ջա­նի և Գերմա­նիա­յի միջև ստո­րագրված ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության հռչա­կա­գի­րը և դրա ազդե­ցությունը տարա­ծաշրջա­նա­յին քաղա­քա­կա­նության վրա։ Փորձա­գետ Սամվել Մելիքսեթյա­նը պարզա­բա­նում է, որ Բաքուն փորձում է կապի­տա­լի­զացնել խաղա­ղության գործընթա­ցը՝ վերա­կանգնե­լու համար իր հարա­բե­րություննե­րը Արևմուտքի հետ և ներգրա­վե­լու օտա­րերկրյա ներդրումներ էներգե­տիկ ու լոգիստիկ ոլորտնե­րում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տրանսպորտա­յին հաղորդակցություննե­րի ապաշրջա­փակմա­նը, որտեղ Հայաստա­նի երկա­թուղա­յին համա­կարգի նկատմամբ ռուսա­կան վերահսկո­ղությունը դիտարկվում է որպես խոչընդոտ եվրո­պա­կան ֆինանսա­վորման համար։ Զրուցա­կիցնե­րը շեշտում են, որ հարև­աննե­րի հետ կայուն կապե­րի հաստա­տումը և աշխարհագրա­կան օպտի­մալ երթուղի­նե­րի գործարկումը բխում են Հայաստա­նի երկա­րա­ժամկետ շահե­րից։

Սամվել Մելիքսեթյա­նը նշեց, որ Գերմա­նիա­յի և Ադրբե­ջա­նի միջև ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության մասին ստո­րագրված հռչա­կա­գի­րը պետք է դիտարկել մի քանի տարբեր գործընթացնե­րի համա­տեքստում։ Նրա խոսքով՝ Գերմա­նիան Եվրա­միության այն երկրնե­րից է, որը երկար տարի­ներ առանձնա­հա­տուկ հարա­բե­րություններ է ունե­ցել Ռուսաստա­նի հետ և մեծ կախվա­ծություն ունե­ցել ռուսա­կան գազից։ Այդ կախվա­ծության կրճա­տումից հետո, հատկա­պես ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմի պայմաննե­րում, Բեռլի­նը փորձում է գտնել էներգա­կիրնե­րի այլ աղբյուրներ, իսկ Ադրբե­ջա­նը դրանցից մեկն է։ Սակայն, քաղա­քա­գե­տի գնա­հատմամբ, ադրբե­ջա­նա­կան գազի ծավալնե­րը Գերմա­նիա­յի պահանջարկի ընդա­մե­նը մի քանի տոկոսն են կազմում, հետև­ա­բար այս համա­գործակցությունը չպետք է գերագնա­հա­տել։ Ադրբե­ջա­նի համար այս համա­ձայնությունը կարև­որ է, քանի որ Բաքուն փորձում է կապի­տա­լի­զացնել ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմի հետև­անքով ստեղծված հնա­րա­վո­րություննե­րը՝ իրեն ներկա­յացնե­լով որպես ավե­լի վստա­հե­լի և կայուն էներգա­կիրնե­րի մատա­կա­րար։ Սամվել Մելիքսեթյա­նի խոսքով՝ պատե­րազմը թույլ տվեց Ադրբե­ջա­նին ընդլայնել իր մատա­կա­րա­րումնե­րի աշխարհագրությունը՝ ներա­ռե­լով նաև Գերմա­նիան։

Նա դիտարկում է, որ Իլհամ Ալիևը կապի­տա­լի­զացնում է նաև Հայաստա­նի հետ խաղա­ղության գործընթա­ցը։ Մելիքսեթյա­նի խոսքով՝ 2022–2023թթ․ հատկա­պես Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում ռազմա­կան գործո­ղություննե­րից հետո, Ադրբե­ջա­նի և Եվրա­միության հարա­բե­րություննե­րը կտրուկ վատթա­րա­ցել էին, սակայն այժմ խաղա­ղության գործընթա­ցը հնա­րա­վո­րություն է տալիս Բաքվին բարե­լա­վել կապե­րը եվրո­պա­կան երկրնե­րի հետ։ Նրա կարծի­քով՝ հենց սա այսօր ամե­նա­կարև­որ գործոննե­րից մեկն է, որը նպաստում է Եվրա­միության և Ադրբե­ջա­նի հարա­բե­րություննե­րի վերա­կանգնմա­նը։

Քաղա­քա­գե­տը նշեց, որ այդ հանգա­մանքը նաև Հայաստա­նի համար է կարև­որ, քանի որ որքան խորա­նան Ադրբե­ջա­նի հարա­բե­րություննե­րը Եվրա­միության հետ, այնքան ավե­լի կանխա­տե­սե­լի կարող են դառնալ հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րը։ Նրա խոսքով՝ դա մեծացնում է տարա­ծաշրջա­նա­յին հաղորդակցություննե­րի ապաշրջա­փակման, ենթա­կա­ռուցվածքա­յին ծրագրե­րի իրա­կա­նացման և խաղա­ղության գործընթա­ցի շարունակման շահագրգռվա­ծությունը։

Սամվել Մելիքսեթյա­նը նաև անդրա­դարձավ Ադրբե­ջա­նի տնտե­սա­կան խնդիրնե­րին՝ նշե­լով, որ վերջին տարի­նե­րին երկրի տնտե­սա­կան աճը զգա­լիո­րեն զիջում է Հայաստա­նին և Վրաստա­նին։ Նա ասաց, որ հետպա­տե­րազմյան վերա­կանգնման ծրագրե­րը մեծ բեռ են դարձել Ադրբե­ջա­նի բյուջեի համար, իսկ սոցիա­լա­կան խնդիրնե­րը շարունա­կում են կուտակվել։ Այդ պատճա­ռով, նրա կարծի­քով, Բաքուն շահագրգռված է խոշոր արտա­սահմանյան ներդրումներ ներգրա­վե­լու հարցում։ Առանց այդ ներդրումնե­րի Ադրբե­ջա­նը չի կարող լիարժեք զարգացնել Կասպից ծովի գազա­յին նախագծե­րը կամ կյանքի կոչել Տրանսկասպյան գազա­տա­րի գաղա­փա­րը։ Նա հիշեցրեց, որ Եվրա­հանձնա­ժո­ղո­վի նախա­գահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայե­նի այցի ընթացքում որպես ներդրումա­յին ուղղություններ նշվել էին Բաքվի նավա­հանգիստն ու Նախիջև­ա­նի երկա­թուղին։

Անդրա­դառնա­լով հաղորդակցա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րին՝ Սամվել Մելիքսեթյա­նը նշեց, որ Եվրա­միությունը չի ցանկա­նում ներդրումներ կատա­րել Հայաստա­նի երկա­թուղա­յին համա­կարգում, քանի դեռ այն գտնվում է ռուսա­կան կոնցե­սիոն կառա­վարման ներքո։ Նրա խոսքով՝ եվրո­պա­ցի­նե­րի համար անընդունե­լի է ֆինանսա­վո­րել այնպի­սի ենթա­կա­ռուցվածք, որի շահույթը կարող է ուղղա­կի կամ անուղղա­կի հասնել Ռուսաստա­նի պետա­կան ընկե­րությա­նը։ Ռուսա­կան կոնցե­սիա­յի հարցը հայ-ռուսա­կան հարա­բե­րություննե­րում առկա լարվա­ծության հիմնա­կան պատճառնե­րից մեկն է։ Քաղա­քա­գե­տի գնա­հատմամբ՝ քանի դեռ այդ խնդի­րը լուծված չէ, Եվրա­միությունը չի ֆինանսա­վո­րի Հայաստա­նի երկա­թուղու արդիա­կա­նա­ցումը։

Միա­ժա­մա­նակ Մելիքսեթյա­նը հիշեցրեց, որ Եվրա­միությունն արդեն ուսումնա­սի­րում է Հայաստա­նի տարածքով ավտո­մայրուղի­նե­րի արդիա­կա­նացման հնա­րա­վո­րությունը։ Նրա խոսքով՝ խոսքը վերա­բե­րում է Ախուրիկ-Գյումրի-Վանա­ձոր-Իջև­ան և Մարգա­րա-Երև­ան-Սևան-Դիլի­ջան ուղղություննե­րին, որոնք կարող են կարև­որ դեր ունե­նալ տարա­ծաշրջա­նա­յին հաղորդակցություննե­րի զարգացման գործում։

Քաղա­քա­գետն անդրա­դարձավ նաև Կարս-Նախիջև­ան երկա­թուղու նախագծին՝ նշե­լով, որ Հայաստա­նը գործնա­կա­նում այլևս չի կարող ազդել դրա իրա­կա­նացման վրա, քանի որ Թուրքիան քաղա­քա­կան որո­շում է կայացրել կառուցել այդ երկա­թուղին։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այդ նախա­գիծն առա­վե­լա­պես մրցակցե­լու է Կարս-Ախալքա­լաք երկա­թուղուն և Վրաստա­նով անցնող երթուղի­նե­րին։

Սամվել Մելիքսեթյա­նը, սակայն, չի կիսում այնգնա­հա­տա­կաննե­րը, թե նոր երկա­թուղու գործարկումը կվնա­սի Հայաստա­նի ապա­գա­յին։ Նա նշեց, որ տարա­ծաշրջա­նում երկա­թուղա­յին ցանցը դեռևս չափա­զանց սակավ է, և եթե ապա­գա­յում տնտե­սա­կան ակտի­վությունը մեծա­նա, միա­ժա­մա­նակ մի քանի երկա­թուղա­յին ուղղություններ ունե­նա­լը միայն առա­վե­լություն կլի­նի։ Պատմա­կա­նո­րեն տարա­ծաշրջա­նի գլխա­վոր տարանցիկ ճանա­պարհը միշտ անցել է Արաքսի հովտով, և ապա­գա­յում ևս Իրա­նի, Հայաստա­նի ու Թուրքիա­յի միջև հաղորդակցություննե­րը կարող են դառնալ միջազգա­յին առևտրի կարև­որ ուղի։ Մելիքսեթյա­նը կարծում է, որ Հնդկաստա­նի, Իրա­նի և Եվրո­պա­յի միջև ձևա­վորվող տնտե­սա­կան կապերն այդ ուղղությա­նը լրա­ցուցիչ նշա­նա­կություն են հաղորդե­լու։

Փորձա­գե­տը նաև նշեց, որ սկզբնա­կան շրջա­նում հաղորդակցություննե­րի բացումից հետո մրցակցությունը պահպանվե­լու է, քանի որ Ադրբե­ջա­նը կփորձի առա­վե­լա­գույն բեռներ ուղղել սեփա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րով, սակայն դա, ըստ նրա, ժամա­նա­կա­վոր երև­ույթ է։ Նա համոզված է, որ երկա­րա­ժամկետ հեռանկա­րում աշխարհագրությունը միշտ հաղթում է քաղա­քա­կա­նությա­նը, և տնտե­սա­կան շահե­րը կստի­պեն ընտրել առա­վել արդյունա­վետ երթուղի­նե­րը։

Սամվել Մելիքսեթյա­նի գնա­հատմամբ՝ Ադրբե­ջա­նի համար Նախիջև­ա­նի հետ կապը շարունա­կում է մնալ գերքա­ղա­քա­կա­նացված թեմա, որը պայմա­նա­վորված է պատմա­կան և ներքա­ղա­քա­կան գործոննե­րով։ Սակայն նա կարծում է, որ ժամա­նա­կի ընթացքում այդ մոտե­ցումը կթուլա­նա, քանի որ տարա­ծաշրջա­նա­յին տնտե­սա­կան զարգացման համար անհրա­ժեշտ կլի­նեն բազմա­զան հաղորդակցա­յին ուղի­ներ։

Ամփո­փե­լով՝ քաղա­քա­գե­տը նշեց, որ եթե տարա­ծաշրջա­նում իսկա­պես զարգա­նան բեռնա­փո­խադրումնե­րը և տնտե­սա­կան կապե­րը, մեկ հաղորդակցա­յին միջանցքը չի կարող բավա­րա­րել աճող պահանջարկը։ Նրա համոզմամբ՝ ապա­գա­յում անհրա­ժեշտ կլի­նեն մի քանի փոխլրացնող ճանա­պարհներ, իսկ աշխարհագրա­կան տրա­մա­բա­նությունն ի վերջո կհաղթի քաղա­քա­կան հակա­սություննե­րին։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝