Հայաստան-Իրան Էներգե­տիկ Երկխո­սություն Եվ Տարա­ծաշրջա­նա­յին Դիվերսիֆի­կա­ցիա

Այսօր սկսվող բանակցություննե­րը նաև ազդակ են երրորդ երկրնե­րի համար, որ Հայաստա­նը կարող է հանդես գալ որպես ինքնուրույն տնտե­սա­կան սուբյեկտ։ Հայաստա­նը չպետք է դիտարկվի որպես որևէ մեկ երկրից կախված պետություն՝ հատկա­պես էներգե­տիկ ոլորտում։ 

Սոս Խաչիկյան

1inTV‑ն զրուցել է  տնտե­սա­գետ, տնտե­սա­գի­տության թեկնա­ծու, ՀՊԿԻՏ հետա­զո­տություննե­րի կենտրո­նի ղեկա­վար Սոս Խաչիկյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Հայաստա­նի տնտե­սա­կան և էներգե­տիկ դիվերսիֆի­կա­ցիա­յի հրա­տապ անհրա­ժեշտությունը՝ շեշտադրե­լով Իրա­նի հետ գազա­յին և տրանսպորտա­յին համա­գործակցության նոր հեռանկարնե­րը: Տնտե­սա­գետ Սոս Խաչիկյա­նը հիմնա­վո­րում է, որ Հայաստա­նը պետք է դառնա տարա­ծաշրջա­նա­յին տարանցիկ հանգույց, ինչը թույլ կտա նվա­զեցնել կախվա­ծությունը մեկ քաղա­քա­կան աղբյուրից և բարձրացնել երկրի ինքնիշխան սուբյեկտայնությունը: Քննարկումն ընդգծում է «Հյուսիս-հարավ» ճանա­պարհի և էներգե­տիկ միջանցքնե­րի կառուցման կարև­ո­րությունը՝ որպես միջազգա­յին կոնսենսուսի և արևմուտք-արև­ելք կապե­րի բաղկա­ցուցիչ մաս: Խաչիկյա­նը կոչ է անում պետա­կան մակարդա­կով ինստի­տուցիո­նա­լացնել արտա­հանման ուղղություննե­րը, որպեսզի Հայաստա­նը կարո­ղա­նա դիմա­կա­յել արտա­քին ճնշումնե­րին և ապա­հո­վել տևա­կան տնտե­սա­կան անվտանգություն:

Սոս Խաչիկյա­նը կարծում է, որ Հայաստա­նը ժամա­նա­կին թերագնա­հա­տել է իր տնտե­սա­կան և միջազգա­յին դիվերսիֆի­կա­ցիա­յի հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Նա նշեց, որ քաղա­քա­կան, տնտե­սա­կան և այլ ուղղություննե­րով դիվերսիֆի­կա­ցիան անհրա­ժեշտություն է դարձել։ Գազի գործո­նը Հայաստան-Իրան հարա­բե­րություննե­րում միակ ուղղությունը չէ, սակայն այն կարև­որ դեր ունի՝ հաշվի առնե­լով նաև Հայաստա­նի հնա­րա­վոր տարանցիկ դերա­կա­տա­րությունը տարա­ծաշրջա­նա­յին նոր նախագծե­րում։ Նա նշեց, որ «TRIPP» նախա­ձեռնության շրջա­նա­կում Հայաստա­նը տեսա­կա­նո­րեն կարող է ստանձնել որո­շա­կի դեր արևմուտք-Իրան փոխգործակցության համա­տեքստում։

Նա ընդգծեց, որ Հայաստան-Իրան համա­գործակցությունը կարող է կարև­որ նշա­նա­կություն ունե­նալ, քանի որ Հայաստա­նը ունի ինչպես Եվրա­միության հետ իրա­վա­պայմա­նագրա­յին հենք, այնպես էլ ԵԱՏՄ շրջա­նա­կում գործող կարգա­վո­րումներ։ Ըստ Սոս Խաչիկյա­նի՝ այս գործոննե­րը կարող են հնա­րա­վո­րություն ստեղծել նոր տնտե­սա­կան կապե­րի ձևա­վորման համար։ Անկախ Ռուսաստա­նի հետ ունե­ցած երկա­րա­ժամկետ գազա­յին պայմա­նագրե­րից՝ էներգե­տիկ դիվերսիֆի­կա­ցիան անհրա­ժեշտ է։ Նրա խոսքով՝ դրա նպա­տա­կը միայն Ռուսաստա­նից կախվա­ծության նվա­զե­ցումը չէ, այլ առա­ջին հերթին էներգե­տիկ անվտանգության ապա­հո­վումը։

Խաչիկյա­նը հիշեցրեց, որ նախկի­նում Հայաստա­նը բախվել է գազի տարանցման հետ կապված խնդիրնե­րի, այդ թվում՝ այն իրա­վի­ճակնե­րի, երբ երրորդ երկրնե­րով անցնող ենթա­կա­ռուցվածքնե­րը դարձել են խոցե­լի։ Նա կարծում է, որ տարբեր ուղղություննե­րով էներգե­տիկ կապե­րի զարգա­ցումը Հայաստա­նին կարող է բերել ինչպես տնտե­սա­կան, այնպես էլ անվտանգա­յին առավելություններ։Իրանի հետ գազա­յին համա­գործակցության մեկնարկը կարող է հետա­գա­յում տարածվել նաև այլ ոլորտնե­րի վրա։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նը կարող է աստի­ճա­նա­բար դառնալ տարա­ծաշրջա­նա­յին դերա­կա­տար՝ ձևա­վո­րե­լով համա­գործակցության նոր շրջա­նակներ։

Անդրա­դառնա­լով թուրքմե­նա­կան գազի՝ Իրա­նի տարածքով Հայաստան հնա­րա­վոր տարանցմա­նը՝ Սոս Խաչիկյա­նը նշեց, որ նույնիսկ եթե այս պահին դրա իրա­գործման հավա­նա­կա­նությունը մեծ չէ, բանակցություննե­րը պետք է սկսվեն։ Նա ընդգծեց, որ խոշոր ենթա­կա­ռուցվածքա­յին նախագծե­րը հաճախ պահանջում են տարի­ներ և տասնամյակներ։

Նա օրի­նակ բերեց Իրան-Ադրբե­ջան-Ռուսաստան երկա­թուղա­յին նախագծի շուրջ երկա­րատև բանակցություննե­րը՝ նշե­լով, որ նման գործընթացնե­րը երկա­րա­ժամկետ հեռանկար ունեն։ Ըստ նրա՝ այսօր սկսվող բանակցություննե­րը նաև ազդակ են երրորդ երկրնե­րի համար, որ Հայաստա­նը կարող է հանդես գալ որպես ինքնուրույն տնտե­սա­կան սուբյեկտ։ Հայաստա­նը չպետք է դիտարկվի որպես որևէ մեկ երկրից կախված պետություն՝ հատկա­պես էներգե­տիկ ոլորտում։ Նրա խոսքով՝ անհրա­ժեշտ է հնա­րա­վո­րություններ ստեղծել տարբեր ուղղություննե­րից էներգե­տիկ ռեսուրսներ ստա­նա­լու համար։

Նա ընդգծեց, որ իրա­նա­կան գազի Հայաստա­նով տարանցումը հնա­րա­վոր կլի­նի միայն միջազգա­յին ավե­լի լայն համա­ձայնություննե­րի շրջա­նա­կում։ Նրա խոսքով՝ նման գործընթա­ցը չի կարող լինել միայն Հայաստան-Իրան երկկողմ պայմա­նա­վորվա­ծության արդյունք, քանի որ էներգե­տիկ ոլորտը ենթադրում է միջազգա­յին կարգա­վո­րումներ և երաշխիքներ։

Սոս Խաչիկյա­նը կարծում է, որ հրա­պա­րա­կա­յին քննարկումնե­րը Հայաստան-Իրան գազա­յին համա­գործակցության վերա­բերյալ ցույց են տալիս, որ գործընթացն ունի ավե­լի լայն միջազգա­յին համա­տեքստ։ Նա նշեց, որ նման նախագծե­րի շուրջ տարբեր երկրնե­րի մասնակցությունը և քննարկումնե­րը բնա­կան են, սակայն Հայաստա­նի համար կարև­որ է պահպա­նել սեփա­կան տնտե­սա­կան և անվտանգա­յին շահե­րի առաջնա­հերթությունը։ Անդրա­դառնա­լով Հյուսիս-Հարավ ճանա­պարհա­յին նախագծին՝ նա նշեց, որ դրա նշա­նա­կությունը շատ ավե­լի լայն է, քան պարզա­պես տարանցիկ ճանա­պարհի ստեղծումը։ Նրա խոսքով՝ նախա­գի­ծը կարող է կապել Պարսից ծոցը Սև ծովի հետ և Հայաստա­նը դարձնել տարա­ծաշրջա­նա­յին հաղորդակցության հանգույց։

Խաչիկյա­նը ընդգծեց, որ Հարա­վա­յին Կովկա­սում տարբեր երկրներ ունեն իրենց շահե­րը, սակայն Հայաստա­նը չի կարող դուրս մնալ ձևա­վորվող արժեշղթա­նե­րից։ Նա նշեց, որ Հայաստա­նի համա­գործակցությունը Արևմուտքի, Իրա­նի և այլ գործընկերնե­րի հետ կարող է հնա­րա­վո­րություն տալ ստեղծե­լու նոր տնտե­սա­կան կապեր։ Հյուսիս-Հարավ ճանա­պարհը կարև­որ է նաև Հայաստա­նի ներքին տարածքա­յին զարգացման համար։ Ըստ նրա՝ միջազգա­յին տարանցիկ ուղղու զարգա­ցումը կարող է նոր հնա­րա­վո­րություններ ստեղծել համայնքնե­րի և տեղա­կան տնտե­սություննե­րի համար։

Անդրա­դառնա­լով էներգե­տիկ միջանցքնե­րի և Մեղրի հիդրոէ­լեկտրա­կա­յա­նի հնա­րա­վոր կառուցման թեմա­յին՝ Սոս Խաչիկյա­նը նշեց, որ ցանկա­ցած էներգե­տիկ նախա­գիծ պետք է դիտարկել ոչ միայն տնտե­սա­կան, այլև ազգա­յին անվտանգության տեսանկյունից։ Նա օրի­նակ բերեց Վրաստա­նում տեղի ունե­ցած էներգե­տիկ խափա­նումնե­րը՝ նշե­լով, որ դրանք ցույց են տալիս էներգե­տիկ անվտանգության կարև­ո­րությունը։ Ըստ նրա՝ տարա­ծաշրջա­նա­յին էներգե­տիկ նախագծե­րը կարող են բարձրացնել բոլոր ներգրավված երկրնե­րի կայունությունը։

Խաչիկյա­նի խոսքով՝ Իրա­նի, արա­բա­կան երկրնե­րի և այլ գործընկերնե­րի ներգրավվա­ծությունը նման նախագծե­րում նշա­նա­կում է դրանց ավե­լի լայն միջազգա­յի­նա­ցում։ Նա նշեց, որ էներգե­տիկ համա­կարգե­րը միջազգա­յին կանո­նա­կարգե­րով են գործում, և նման համա­գործակցություննե­րը չեն կարող լինել միայն երկկողմ մակարդա­կում։

Նա կարծում է, որ Հայաստա­նը կարող է դիտարկվել որպես տարա­ծաշրջա­նա­յին կապե­րի կարև­որ հանգույց, քանի որ գազի տարանցումը, էներգե­տիկ կապե­րը և բեռնա­փո­խադրումնե­րը արդեն բազմա­կողմ օրա­կարգե­րի մաս են։Անդրադառնալով այն հարցին, թե ինչու են որոշ նախագծեր տարի­նե­րով մնում չիրա­կա­նացված՝ տնտե­սա­գե­տը նշեց, որ խնդի­րը հաճախ կապված է պետության կարո­ղություննե­րի և իրա­կա­նացման մեխա­նիզմնե­րի հետ։ Հայաստա­նը հաճախ կարո­ղա­նում է ձևա­կերպել ճիշտ հայե­ցա­կարգեր, սակայն դժվա­րություններ ունի դրանք գործնա­կա­նում իրա­կա­նացնե­լու հարցում։ Նրա խոսքով՝ նոր կառա­վա­րությունը և Ազգա­յին ժողո­վը պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնեն ծրագրե­րի իրա­կա­նացման արդյունա­վե­տությա­նը։

Նա ընդգծեց, որ տեսլա­կան ունե­նա­լը բավա­րար չէ․անհրաժեշտ են նաև ռեսուրսներ, կառա­վարմանմե­խա­նիզմներ և արդյունա­վետ իրա­կա­նա­ցում։

Անդրա­դառնա­լով Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի ու Թուրքիա­յի հետ հնա­րա­վոր էներգե­տիկ համա­գործակցությա­նը՝ Խաչիկյա­նը նշեց, որ եթե Հայաստա­նը ցանկա­նում է դառնալ Եվրո­պա-Ասիա հաղորդակցության մաս, ապա պետք է ներգրավվի նաև տարա­ծաշրջա­նա­յին էներգե­տիկ համա­կարգե­րում։ Ադրբե­ջա­նի և Թուրքիա­յի հետ էներգե­տիկ ինտեգրումը պետք է դիտարկել ոչ թե միայն երկկողմ հարա­բե­րություննե­րի, այլ ավե­լի լայն միջազգա­յին հաղորդակցության շրջանակում։Հայաստանը պետք է կարո­ղա­նա հանրությա­նը ներկա­յացնել նման գործընթացնե­րի տրա­մա­բա­նությունը և բացատրել դրանց տնտե­սա­կան ու ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կությունը։

Խաչիկյա­նը կարծում է, որ խոշոր ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի կառա­վարման հարցում պետությունը պետք է ունե­նա ավե­լի մեծ դեր։ Նա նշեց, որ խոսքը պարտա­դիր ազգայնացման մասին չէ, այլ վերահսկո­ղության, կորպո­րա­տիվ պատասխա­նատվության և արդյունա­վետ կառա­վարման մեխա­նիզմնե­րի ձևա­վորման մասին։Հայաստանի ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կություն ունե­ցող ընկե­րություննե­րը, այդ թվում՝ էներգե­տիկ և տրանսպորտա­յին ոլորտնե­րում գործող կառույցնե­րը, պետք է գործեն պետության տնտե­սա­կան և անվտանգա­յին շահե­րին համա­պա­տասխան։ Անդրա­դառնա­լով Ռուսաստա­նի կողմից հայկա­կան կաթնամթերքի նկատմամբ սահմա­նա­փա­կումնե­րին՝ Սոս Խաչիկյա­նը նշեց, որ դրանք ևս ցույց են տալիս արտա­հանման դիվերսիֆի­կա­ցիա­յի անհրա­ժեշտությունը։ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունն ու գործա­րար հատվա­ծը պետք է արագ վերաի­մաստա­վո­րեն արտա­հանման ինստի­տուցիո­նալ գործի­քա­կազմը և նոր շուկա­ներ դուրս գալու հնա­րա­վո­րություննե­րը։

Ցանկա­ցած շուկա­յի դիվերսիֆի­կա­ցիա ենթադրում է որո­շա­կի կորուստներ և դժվա­րություններ, սակայն երկա­րա­ժամկետ հեռանկա­րում դրանք անհրա­ժեշտ գործընթացներ են։ Կարև­որ է ոչ միայն պետա­կան աջակցությունը, այլև արտա­հանման կայուն համա­կարգե­րի ստեղծումը։ Ըստ նրա՝ նույնիսկ բարենպաստ հայ-ռուսա­կան հարա­բե­րություննե­րի պայմաննե­րում Հայաստա­նը պարտա­վոր է ունե­նալ բազմա­զան արտա­հանման ուղղություններ։Ապագայում նույնիսկ Ռուսաստա­նը կարող է հետաքրքրված լինել հայկա­կան արտադրանքով, եթե Հայաստա­նը ձևա­վո­րի ավե­լի ինստի­տուցիո­նա­լացված և տարբեր շուկա­նե­րի հետ աշխա­տե­լու ունակ արտա­հանման համա­կարգ։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝