Արթուր Մկրտչյանը, որպես ուսյալ մտավորական, հայ ժողովրդի պատմության գիտակ, քաղաքական առումով ավելի շատ պրագմատիկ, քան «հեղափոխական» գործիչ էր: Նա Հադրութի հարավային գյուղերում կամավորական շարժման կազմակերպիչ էր, «Կոլցո» ռազմագործողության ճիրաններից փրկվել էր մի կերպ:
Ըստ երեւույթին, պետական կառավարումից նրա օտարումը միայն մի հիմնավորում ուներ. Լեոնարդ Պետրոսյանը գլխավորել է հուլիսի 19-ին Բաքու մեկնած եւ Ադրբեջանի իշխանությունների հետ հանդիպումներ ունեցած պատվիրակությունը:
Վահրամ Աթանեսյան
1991թ. դեկտեմբերի 28-ին նշանակված էին առաջին գումարման ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններ: ...
Ադրբեջանում «անկախության հռչակագրի» ընդունումից երկու օր անց, 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին, սակայն, Ստեփանակերտում գումարվեց ԼՂԻՄ մարզխորհրդի եւ Շահումյանի շրջանային խորհրդի համատեղ նստաշրջանը, որին մասնակցում էին նաեւ ԼՂ-ից Հայաստանի Գերագույն խորհրդի եւ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորներ:
Վալերի Գրիգորյանի սպանության քաղաքական շարժառիթներն արդարացնելով՝ Լեւոն Մելիք-Շահնազարյանը հետագայում ասել է, որ եթե նա չսպանվեր, ապա «Շարժման ընթացքն իր նպատակից կշեղվեր»: Վալերի Գրիգորյանի սպանությունից տասը օր հետո Մոսկվայում կազմակերպվեց պետական հեղաշրջման փորձ:
Տարիներ անց Զորի Բալայանը Վալերի Գրիգորյանի սպանության մեջ ուղղակի մեղադրել է Ստեփանակերտում ադրբեջանական Կազմկոմիտեի նախագահ Վիկտոր Պոլյանիչկոյին: Նրա ներկայացմամբ՝ ԼՂ պատվիրակության Բաքու այցից հետո Պոլյանիչկոն մի քանի անգամ հրապարակային դրվատել է Վալերի Գրիգորյանին՝ ակնհայտորեն հույս ունենալով, որ «իրական գործը ...
«Կոլցո» ռազմագործողության միջոցով հայկական երկու տասնյակից ավելի գյուղեր գրաված, մի քանի հազար մարդու բռանատեղահանած Ադրբեջանը ԼՂ ներկայացուցիչների հետ խաղաղ կարգավորման որեւէ տարբերակ քննարկելու իրական մտադրություն չուներ: Մութալիբովը պարզապես ենթարկվել է Գորբաչովի հրահանգին:
Հատկապես դաժան վերաբերմունք էր ցուցաբերվում այն երիտասարդների նկատմամբ, որ Ղարաբաղյան շարժման առաջին շրջանի հովերով տարված՝ խորհրդային անձնագրի առաջին՝ ադրբեջաներեն էջը պոկել էին, թողել միայն ռուսերեն տարբերակը: Դա որակվում էր «անարգանք Ադրբեջանի եւ ադրբեջանական ժողովրդի նկատմամբ»:
Գրեթե դադարել էր Ստեփանակերտի եւ շրջանների միջեւ հաղորդակցությունը, բոլոր ճանապարհներին տեղադրվել էին հսկիչ անցակետեր, որտեղ խորհրդային բանակի սպաների թույլտվությամբ հայտնվել էին ադրբեջանական հատուկ նշանակության ջոկատայիններ: Ամենածանր վիճակ էր Ստեփանակերտի օդանավակայանում, որտեղ ԼՂԻՄ եւ հարակից շրջանների զինվորական պարետի հրամանով տեղաբաշխվել ...
Սամվել Շահրամանյանին նախագահ ընտրած քսաներկու պատգամավորների մասին «չար լեզուներն» ասում են, որ քվեարկության դիմաց յուրաքանչյուրը հարյուր միլիոն դրամ «հոնորար է ստացել»: Այդպես է Ստեփանակերտը սփյուռքացվել:
Վահրամ Աթանեսյան
Գարեգին Նժդեհը պատմում է, որ Սյունիքից Պարսկաստան անցնելու առաջին օրն Արաքսի ափին ...
Ակնհայտ էր, որ Գորբաչովն այդ հարցում ահռելի ճնշումներ է գործադրում Երեւանի նկատմամբ: Մոսկվայի ռազմա-քաղաքական որոշումը սադրիչ էր հատկապես այն առումով, որ «ապօրինի զինված խմբավորումները կազմալուծելու» որոշումը մասնակիորեն ընդգրկում էր նաեւ Հայաստանի տարածքը: