Նոր Որակ Ռուսաստան-Անդրկովկաս Հարա­բե­րություննե­րում

Թրենդի փոփո­խությունը տեսա­նե­լի է ոչ միայն Հայաստա­նում. Նույնիսկ Վրաստա­նում, որտեղ քաղա­քա­ցի­նե­րի բացարձակ մեծա­մասնությունը դեռևս կողմ է Եվրո­պա­յի հետ մերձեցմա­նը, «Վրա­ցա­կան երա­զանքը» կարո­ղա­ցավ դադա­րեցնել ԵՄ‑ի հետ բանակցություններն առանց ճակա­տագրա­կան ներքա­ղա­քա­կան հետև­անքնե­րի, քանի որ կուսակցությա­նը հաջողվեց հասա­րա­կության զգա­լի մասին համո­զել Ռուսաստա­նի հետ նոր պատե­րազմի սպառնա­լի­քի իրա­կա­նության և նրա հետ կանխա­տե­սե­լի հարա­բե­րություննե­րի օգուտնե­րի մասին։

Լրագրող Ալեքսանդր Աթա­սունցևը Carnegie Politika‑ի համար.

AZAL ինքնա­թի­ռի վթա­րի շուրջ վեճը նման էր Բաքվի և Մոսկվա­յի հարա­բե­րություննե­րի խզման տարեգրության։ Սակայն ընդա­մե­նը երեք ամիս անց կողմե­րը հակա­մարտությունը կարգա­վո­րե­ցին հնաոճ բարի փաթե­թա­յին գործարքով՝ քաղա­քա­կան ժեստե­րի և դրա­մա­կան փոխհա­տուցման խառնուրդով: Ռուսաստա­նի 3 տարվա ներխուժումն Ուկրաի­նա, կարծես, սկիզբ դրեց Մոսկվա­յի և Հարա­վա­յին Կովկա­սի երկրնե­րի հարա­բե­րություննե­րի նոր ձևա­չա­փին։ Պատե­րազմից քայքայված Ռուսաստա­նը ստիպված էր հաշտվել այն փաստի հետ, որ իր կովկասյան հարև­աննե­րին արտա­քին քաղա­քա­կա­նության մեջ ավե­լի մեծ ազա­տություն է տրվել և Կրեմլի հետ զրույցնե­րում ավե­լի վստահ երանգ ընդունել: Հայաստա­նը սառեցրել է իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին և սկսել է օրենսդրա­կան հիմք պատրաստել Եվրա­միությանն ինտեգրվե­լու համար։ Ադրբե­ջա­նը հասավ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղից ռուս խաղա­ղա­պահնե­րի վաղա­ժամկետ դուրսբերմա­նը, փակեց «Ռոսսոտրուդնի­չեստվո­յի» գրա­սենյա­կը Բաքվում և հրա­ժարվեց լռեցնել «Ադրբե­ջա­նա­կան ավիաուղի­նե­րի» ինքնա­թի­ռի վթա­րը՝ հրա­պա­րա­կայնո­րեն պահանջե­լով Մոսկվա­յից ներո­ղություն խնդրել և պատժել մեղա­վորնե­րին։

Բայց կարծես թե նոր իրա­կա­նությունը երկար չի մնա­տա­րա­ծաշրջա­նում։ Մոսկվա­յի բանակցություննե­րը­Վա­շինգտո­նի հետ և դրա­նից բխող ուկրաի­նա­կանպա­տե­րազմի շուտա­փույթ ավարտի ակնկա­լիքնե­րը­Հա­րա­վա­յին Կովկա­սում քաղա­քա­կա­նությա­նըստի­պում են վերա­դառնալ հին կանոններին։Ինքնաթիռ և հուշարձան. Ճգնա­ժա­մը Ադրբե­ջա­նի­հետ Ռուսաստա­նի հարա­բե­րություննե­րում սկսվեցնա­խա­գահ Իլհամ Ալիևի հրա­ժարվե­լով լռեցնել AZAL Բաքու-Գրոզնի չվերթի դեկտեմբերյան վթա­րը, որնըստ երև­ույթին պատա­հա­բար խփվել էր ռուսա­կանհա­կաօ­դա­յին պաշտպա­նության կողմից։ Հրա­ժարվե­լով ոչ պաշտո­նա­պես կարգա­վո­րելմի­ջա­դե­պը՝ Ադրբե­ջա­նի ղեկա­վա­րը հրա­պա­րա­կավև կոշտ պահանջեց Մոսկվա­յից ներո­ղություն խնդրել, հետաքննություն անցկացնել և պատժելմե­ղա­վորնե­րին։ Ալիևը մի քանի անգամ կրկնել է այսպա­հանջնե­րը, որին հաջորդել է «Ռոսսոտրուդնի­չեստվո­յի» և Բաքվում «Սպուտնիկ»-ի ներկա­յա­ցուցչության փակումը։ Այս ամե­նը նման էր Ադրբե­ջա­նի և Ռուսաստա­նի­հա­րա­բե­րություննե­րի խզման տարեգրության։ Սակայն ընդա­մե­նը երեք ամիս անց, չնա­յա­ծամպա­գոռգոռ հայտա­րա­րություննե­րին, կողմե­րը­հա­կա­մարտությունը կարգա­վո­րե­ցին հնաոճ բարի­փա­թե­թա­յին գործարքով՝ քաղա­քա­կան ժեստե­րի և դրա­մա­կան փոխհա­տուցման խառնուրդով: Նախ՝ փետրվա­րի վերջին Չեչնիա­յի ղեկա­վար ՌամզանԿա­դի­րո­վը պարգեւատրել է AZAL ինքնա­թի­ռի ողջմնա­ցած բորտուղեկցորդուհի­նե­րին։ Մի քանի օրանց ռուս ապա­հո­վագրողնե­րը, չսպա­սե­լովհե­տաքննության արդյունքնե­րին, հայտա­րա­րե­ցին, որ փոխհա­տուցում են վճա­րե­լու տուժածներին։Միևնույն ժամա­նակ Մոսկվա­յում Ադրբե­ջա­նի դեսպա­նա­տան հարա­կից այգում տեղադրվել է Հեյդար Ալիևի հուշարձա­նը։ Որո­շումը համընկել է ԲԱՄ‑ի կառուցման տարե­դարձի հետ, թեև Ադրբե­ջա­նի առա­ջին նախա­գա­հի մասնակցությունը խորհրդա­յին մեգա­շի­նա­րա­րա­կան նախագծին հայտնի փաստ չի կարե­լի անվա­նել, դա նույնիսկ չի նշվում Ալիև Ավա­գի պաշտո­նա­կան կենսագրության մեջ՝ Ադրբե­ջա­նի նախա­գա­հի կայքում։ Բաքուն բարձր է գնա­հա­տել Ռուսաստա­նի քայլի սիմվո­լի­կան. «Հուշարձա­նա­յինդի­վա­նա­գի­տությունը», որը ձգտում է Հեյդար Ալիև­ինհնա­րա­վո­րինս շատ հուշարձաններ կանգնեցնե­լամբողջ աշխարհում, Ադրբե­ջա­նի արտա­քինքա­ղա­քա­կա­նության կարև­որ տարրն է։ Իսկ այն, որՄոսկվան համալրվել է մայրա­քա­ղաքնե­րի ցանկում, որտեղ կանգնած է Ալիև Ավա­գի բրոնզա­ձույլարձա­նը, դա երկրնե­րի միջև բարե­կա­մության և սերտ հարա­բե­րություննե­րի հաստա­տումն է։ Մոսկվան Բարե­կա­մության շքանշան է շնորհել նաև­Ադրբե­ջա­նի խորհրդա­րա­նի խոսնակ Սահի­բա­Գաֆա­րո­վա­յին և կարո­ղա­ցել է վերջա­պեսհաղթա­հա­րել տարա­ձայնությունը մարտի կեսե­րին, երբ այցով Բաքու ժամա­նեց Դաշնա­յին խորհրդի­խոսնակ Վալենտի­նա Մատվիենկոն և ընդունվեցհենց Իլհամ Ալիևի կողմից։ Իսկ նախօ­րեին Ադրբե­ջա­նի նախա­գա­հը հեռա­խո­սազրույց է ունե­ցել Վլա­դի­միր Պուտի­նի հետ, որից հետո Կրեմլը հայտա­րա­րել է, որ Ադրբե­ջա­նի ղեկա­վա­րին սպա­սում է մայի­սի 9‑ին Մոսկվա­յում կայա­նա­լիք շքերթին։ Ռուսա­կան կազմա­կերպություննե­րի վտա­րումն Ադրբե­ջա­նից նույնպես տեղի ունե­ցավ առանց առանձնա­հա­տուկ ճաշա­կի։ Օգնեց, որ Բաքուն նրանց խնդրեց հեռա­նալ՝ առանց շեշտե­լու, որ կազմա­կերպություննե­րը ռուսա­կան են, բայց ինքնիշխա­նության քաղա­քա­կա­նության շրջա­նակնե­րում։ Նույն օրե­րին Բաքվում փակվեց ոչ միայն Ռուսա­կան տունը, այլև USAID‑ի, ՄԱԿ‑ի, Կարմիր խաչի գրա­սենյակնե­րը, տասնյակ հասա­րա­կա­կան կազմա­կերպություններ և մի շարք արևմտյան լրատվա­մի­ջոցնե­րի, այդ թվում՝ Bloomberg‑ի և BBC‑ի գրա­սենյակնե­րը, թեև Մեծ Բրի­տա­նիան Ադրբե­ջա­նի հիմնա­կան գործընկերն է Եվրո­պա­յում։

Ռուսաստա­նի վերա­դարձը 

Քիչ հավա­նա­կան է, որ Բաքվի զայրույթը սառեցվել է միայն Մոսկվա­յի հաշտա­րար ժեստե­րով։ Այդուհանդերձ, Իլհամ Ալիևը երբեք չհա­սավ ռուսա­կան կողմից գլխավորին‘պատասխանատվության ճանա­չում և մեղա­վորնե­րի դատա­վա­րություն։ Սակայն Ադրբե­ջա­նի ղեկա­վա­րությունը, ըստ երև­ույթին, գնա­հա­տել է արագ փոփոխվող իրա­վի­ճա­կը և որո­շել, որ Ռուսաստա­նի հետ առճա­կատման խորա­ցումը նոր իրա­կա­նության մեջ կարող է չափա­զանց թանկ արժե­նալ։ Գլխա­վոր գործո­նը Ուկրաի­նա­յի շուրջ իրա­վի­ճա­կի արագ փոփո­խությունն էր, որտեղ երեք տարվա ընթացքում առա­ջին անգամ պատե­րազմի ավարտի հեռանկար կար։ Վերջին տարի­նե­րին Ալիևը, ինչպես և ոչ ոք, սովո­րել է օգտա­գործել Պուտի­նի մոլուցքը ուկրաի­նա­կան հարցով և ճիշտ կռա­հել Մոսկվա­յի կարմիր գծե­րը՝ իր նպա­տակնե­րին հասնե­լու համար։ 2020 թվա­կա­նին նա չչա­րա­շա­հեց իր առա­վե­լությունը մարտի դաշտում և Ռուսաստա­նին դիվա­նա­գի­տա­կան ​​հաջո­ղություն բերեց՝ դադա­րեցնե­լով հարձա­կումը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում և համա­ձայնե­լով տարա­ծաշրջա­նում ռուս խաղա­ղա­պահնե­րի տեղա­կայմա­նը։ Երեք տարի անց, երբ Մոսկվան զբաղված էր 2023 թվա­կա­նի ամառ-աշուն ուկրաի­նա­կան հակա­հարձակմամբ, Ալիևը կրկին ճիշտ գնա­հա­տեց պահը և արագ ռազմա­կան գործո­ղություն իրա­կա­նացրեց՝ լիա­կա­տար վերահսկո­ղություն հաստա­տե­լով Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում, հետո նա նույնիսկ ազատվեց ռուս խաղա­ղա­պահնե­րի մահվան համար պատասխան տալուց. Մոսկվան ոչ մի պայման չուներհա­կա­մարտության մեջ մտնե­լու համար։ Այժմի­րա­վի­ճա­կը կրկին փոխվում է՝ դրդե­լով Ադրբե­ջա­նի­ղե­կա­վա­րությա­նը տիրա­նալ բանկին։ Բաքվի վրա ազդել է նաև այն, որ հարև­ան Երև­անն ակտի­վո­րեն հարմա­րեցնում է իր քաղա­քա­կա­նությունը Մոսկվա­յի նկատմամբ։ Այնտեղ վարչա­պետ Նիկոլ Փաշինյա­նը պետա­կան ​​կառույցնե­րին հանձնա­րա­րեց վերա­կանգնել կապե­րը Ռուսաստա­նից ժամա­նած իրենց գործընկերնե­րի հետ և ակտի­վո­րեն մասնակցել համա­տեղ միջո­ցա­ռումնե­րին «վերջին աշխարհա­քա­ղա­քա­կան փոփո­խություննե­րի» պատճա­ռով։ Հայաստանն ուղղա­կի շահագրգռված է բարե­լա­վել հարա­բե­րություննե­րը Մոսկվա­յի հետ. Եթե ​​ուկրաի­նա­կան ճակա­տում մարտե­րը դադա­րեն, Ռուսաստա­նը կազա­տի մեծ տնտե­սա­կան և ռազմա­կան ռեսուրսներ, որոնք ներկա­յումսծախսվում են Ուկրաի­նա­յի հետ պատե­րազմի վրա։ Օրի­նակ՝ ռուսա­կան ռազմարդյունա­բե­րա­կանհա­մա­լի­րը կարող է վերա­դառնալ սպա­ռա­զի­նությա­նակտիվ արտա­հանմա­նը. զենքի­մա­տա­կա­րա­րումնե­րի ձգձգումն էր, որը դարձավՄոսկվա­յի և Երև­ա­նի հարա­բե­րություննե­րի­սա­ռեցման պատճառնե­րից մեկը 2022 թվա­կա­նին։ Իհարկե, մատա­կա­րա­րումնե­րը անմի­ջա­պես չենսկսվի. Բայց միայն ռուսա­կան ռազմա­կա­նօգնության նորացման հեռանկա­րը կարող է բավա­րար լինել Հայաստա­նի դիրքերնամրապնդե­լու համար: Վերջին տարի­նե­րին Երև­ա­նըհրա­ժարվել է ճնշման նմանռազմա­դի­վա­նա­գի­տա­կան ​​գործիքնե­րից, սակայնայժմ դրանք կարող են վերա­դառնալ և օգտա­գործվել Բաքվի դեմ։Հայաստանը ոչ միայն ծրագրում է ավե­լի հաճախշփվել Ռուսաստա­նի հետ, այլ նաև ազդանշաններ է ուղարկում, որ պատրաստ է դադա­րեցնե­լԵվրա­միության հետ մերձե­ցումը։ Երկրի­խորհրդա­րա­նը մարտի 26-ին հավա­նություն է տվել«ԵՄ-ին երկրի անդա­մակցության գործընթա­ցի­մեկնարկի մասին» օրենքին, սակայն դաներկա­յացվել է ոչ թե որպես կառա­վա­րությաննա­խա­ձեռնություն, այլ որպես ժողովրդի կամք. Իսկընդա­մե­նը մի քանի ժամ անց հայկա­կան ԶԼՄ-ներումարտա­հոսքեր հայտնվե­ցին, որ Երև­ա­նը պատրաստէ թղթի վրա թողնել եվրաինտեգրման գործընթա­ցը և չանցնել կոնկրետ գործո­ղություննե­րի, այլ միայնօգտա­գործել որպես լծակ Մոսկվա­յի հետհա­րա­բե­րություննե­րում։ Ուկրաի­նա­յում պատե­րազմի ավարտի հեռանկա­րը կարծես ավարտում է այն ժամա­նա­կաշրջա­նը, երբ Հարա­վա­յին Կովկա­սի երկրնե­րը կարող էին Ռուսաստա­նից ավե­լի անկախ քաղա­քա­կա­նություն վարել՝ հակա­մարտություններ բերել Մոսկվա­յի հետ, շրջել իրենց արտա­քին քաղա­քա­կան կուրսը 180 աստի­ճա­նով, բանակցել միմյանց հետ առանց միջնորդնե­րի և ներգրա­վել այլ ուժե­րի օգնությունը։ Ավե­լին, Եվրա­միության՝ Ուկրաի­նա­յին ռուսա­կան ագրե­սիա­յից պաշտպա­նե­լու անկա­րո­ղությունը ուժեղ հարված է հասցրել Հարա­վա­յին Կովկա­սում եվրաինտեգրման նախագծե­րի գրավչությա­նը։ Թրենդի փոփո­խությունը տեսա­նե­լի է ոչ միայն Հայաստա­նում. Նույնիսկ Վրաստա­նում, որտեղքա­ղա­քա­ցի­նե­րի բացարձակ մեծա­մասնությունը­դեռևս կողմ է Եվրո­պա­յի հետ մերձեցմա­նը, «Վրա­ցա­կան երա­զանքը» կարո­ղա­ցավ դադարեցնելԵՄ‑ի հետ բանակցություններն առանցճա­կա­տագրա­կան ներքա­ղա­քա­կան հետև­անքնե­րի, քանի որ կուսակցությա­նը հաջողվեցհա­սա­րա­կության զգա­լի մասին համո­զելՌուսաստա­նի հետ նոր պատե­րազմի սպառնա­լի­քիի­րա­կա­նության և նրա հետ կանխա­տե­սե­լի­հա­րա­բե­րություննե­րի օգուտնե­րի մասին։ Այս ամե­նը հիշեցնում է այն հին սխե­մա­նե­րը, որոնցով հետխորհրդա­յին երկրնե­րը­նա­խա­պա­տե­րազմյան տարի­նե­րին կառուցում էինի­րենց հարա­բե­րություննե­րը Ռուսաստա­նի հետ։ Այնժա­մա­նակ ընդմիջման սպառնա­լի­քը հաճախ մնումէր ոչ այլ ինչ, քան Մոսկվա­յի հետհա­մա­գործակցության առա­վել բարենպաստպայմաննե­րի շուրջ բանակցե­լու միջոց, և հակա­մարտություննե­րը լուծվում էին կուլիսնե­րում և պրագմա­տի­կո­րեն։ Մոտա­վո­րա­պես նույն կերպՌուսաստանն ու Ադրբե­ջա­նը հիմա լուծել են AZAL ինքնա­թի­ռի վթա­րի շուրջ վեճը։